Advies SCW in verband met het voorstel bestemming onderbesteding TONK gelden - 18 april 2022

Aan: gemeenteraad Middelburg Cc: College B&W Middelburg

Advies Sociale Cliëntenraad Walcheren aan de gemeenteraad van Middelburg in verband met het voorstel bestemming onderbesteding TONK gelden. (Rvs- Bestemmen onderbesteding middelen TONK (Tijdelijke Ondersteuning Noodzakelijke Kosten) 2021 )

Walcheren, 18 april 2022

Geachte lezer, Het advies van de Sociale Cliëntenraad Walcheren aan de gemeenteraad begint met onze inhoudelijke bespreking van het voorstel van de gemeente voor de bestemming van de onderbesteding van de TONK gelden en onze bezwaren tegen het Volwassenfonds. Onderaan vindt u onze conclusies en adviezen. Het budget van €639.000,- vanuit het Rijk bestaat uit overgebleven TONK gelden. Dat geld (Tijdelijke Ondersteuning Noodzakelijke Kosten) was een vorm van bijzondere bijstand, bedoeld voor huishoudens die door de coronasituatie te maken kregen met een onvoorzienbare en onvermijdelijke terugval in hun inkomen, en die daardoor noodzakelijke kosten niet meer konden voldoen en waarvoor andere regelingen niet of onvoldoende soelaas boden (bron: VNG). Het overgebleven geld gaat in principe in de gemeentelijke spaarpot, maar het college (of de gemeenteraad) kan ook andere voorstellen doen. Pagina 1 van 10

Het college van de gemeente Middelburg was eigenlijk van plan om ook het resterende TONK budget te besteden zonder het ter besluitvorming voor te leggen aan de raad. Op 15 februari jl. ontving de SCW ambtelijk bericht over een voorstel aan het college inzake een nieuwe bestemming voor aan de gemeente uitgekeerde coronasteunpakketten. (…) Om deze middelen in te zetten om te zorgen dat we juist nu kwetsbare mensen goed blijven bereiken en ondersteunen wordt een collegevoorstel gedaan voor inzet op verschillende projecten. Om te wegen of initiatieven in aanmerking komen voor het ontvangen van een bijdrage uit de coronasteunpakketten hebben we een aantal criteria opgesteld, zoals dempen van de maatschappelijke effecten van corona, snel inzetbaar, sluiten aan bij lange termijndoelstellingen voor het sociaal domein zoals o.a. preventie. (..) voorgesteld om een pilot te starten voor deelname aan het Volwassenfonds in navolging op het succes van het Jeugdfonds Sport en Cultuur.(…) Echter, niet het college is bevoegd om over de bestemming van het TONK restant te besluiten, maar de gemeenteraad. Daarom worden de plannen van het college nu als voorstel aan de gemeenteraad voorgelegd.

Het college toont met het plan voor het Volwassenfonds, en zijn reactie op de door ons daartegen ingebrachte bezwaren, dat het in een bubbel zit en dat het aan werkelijk inzicht in, en gevoel voor, de ernst van de huidige problemen ontbreekt. Wat er nu gebeurt is dat steeds meer mensen gedwongen zijn te kiezen welke rekening zij deze maand gaan betalen, de huur of de energie. In bepaalde gevallen moeten vele tientallen of zelfs honderden euro’s bijbetaald worden bij de eindafrekening. En niet alleen de kosten voor energie, maar alle kosten voor levensonderhoud stijgen. De inflatiecijfers zijn op dit moment hoger dan wanneer ook in de afgelopen vijftig (!) jaar. De SCW is van mening dat onder zulke omstandigheden met voorrang gekeken moet worden naar de nood die ontstaat door deze toegenomen kosten van levensonderhoud, met name de energieprijzen. Het is onverantwoordelijk om in deze tijd waarin zoveel mensen in de problemen dreigen te komen zoveel (extra) geld te besteden op een manier die niet zoveel mogelijk mensen financieel direct ondersteunt.

De SCW heeft grote bezwaren tegen de opzet van het Volwassenfonds. In de opzet van het Volwassenfonds worden mensen in armoede bevoogdend en apart (ongelijk) behandeld.

Pagina 2 van 10

Zij moeten om lid van een vereniging te worden naar een tussenpersoon die hen aanmeldt en voor ze betaalt, dat mogen ze niet zelf doen. Ze moeten hun sportmaterialen verplicht bij bepaalde winkels aanschaffen, tenminste als zij de tegoedbon willen gebruiken en hun keuze wordt daarbij beperkt (niet iets in de aanbieding kopen). Zo gaat het bij het Jeugdfonds. Zoiets gebeurt in het fonds CSO niet. Er is aan het Volwassenfonds geen bezwaar- en klachtregeling verbonden. Dat betekent dat de regeling eerder als een gunst dan als een recht is georganiseerd. De verschuiving van recht naar gunst moet vermeden worden binnen het armoedebeleid. Praktisch roept het ook de vraag op waar mensen naartoe moeten als er iets niet goed gaat of een aanvraag afgewezen wordt. We maken ons zorgen over de huidige ontwikkeling binnen het armoedebeleid, waarbij steeds meer/grotere onderdelen van het armoedebeleid weg van de overheid bij andere initiatieven worden geplaatst. De werking van de Algemene wet bestuursrecht valt daarmee weg waardoor voor de burger in kwestie de waarborgen en bescherming van die wet niet meer gelden. Met andere woorden, de positie van de burger in armoede ten opzichte van de taakuitvoering van de overheid wordt erdoor verzwakt/uitgehold.

We willen daarnaast aangeven dat we de door ons geconstateerde tendens om mensen met financiële problemen steeds meer te behandelen alsof zij handelingsonbekwaam zijn en dwingender dan bij andere burgers op hun gedrag te sturen, betreuren. Dat je je via een intermediair moet aanmelden voor een lidmaatschap is voor een doelgroep van volwassenen bevoogdend en daarom niet passend. Men wordt zodoende gedwongen om op een ongelijkwaardige manier deel te nemen aan de samenleving. De SCW vindt het zorgelijk dat dit tegenwoordig door beleidsmakers steeds minder als bezwaarlijk lijkt te worden beleefd. "Je kunt als volwassene zelf geen aanvraag indienen. Dit doet een intermediair voor je." Het standaardformulier (er is deelnameformulier dat mensen voorafgaand aan de vraag alvast in gevraagd wordt vullen) van het Volwassenfonds past niet bij de Middelburgse situatie. Dat mensen naast het vermelden van hun inkomen ook nog eens gevraagd wordt om uit te leggen waarom zij de contributie niet zelf kunnen betalen vindt de SCW over de grens.

De gemeente kan wat de SCW betreft veel beter de mogelijkheid bieden om de contributie via het Declaratiefonds Maatschappelijke Participatie (Fonds CSO) te declareren. Er bestaat al een declaratiefonds voor participatie, het Fonds CSO. Het Fonds CSO is succesvol te noemen: 1509 volwassen maken op jaarbasis gebruik van het Fonds CSO Pagina 3 van 10

(2019), en daarnaast 475 kinderen. Orionis Walcheren voert het Fonds CSO succesvol, snel en laagdrempelig uit. Orionis zet actief in op communicatie over de minimaregelingen aan diverse doelgroepen, zoals de werkende minima. Orionis is ook regiehouder bij de Inburgering en kan de nieuwkomers attenderen op het Fonds CSO en alle andere minimaregelingen die het daarnaast uitvoert. De werkwijze van dat Declaratiefonds past beter bij een volwassen en gelijkwaardige/respectvolle bejegening van mensen in armoede en bij het “werken op basis van vertrouwen”. Desgewenst kunnen de toekenningen bij steekproef gecontroleerd worden. De uitvoering van het Fonds SCO vindt plaats onder toezicht van het gemeentebestuur. Die gebeurt vanuit Orionis Walcheren, de door Walcherse wethouders bestuurde gezamenlijke gemeentelijke uitvoeringsinstantie voor het armoedebeleid. De Stichting Volwassenfonds is een privé initiatief dat bestaat bij de gratie van de gemeentelijke vergoedingen voor hun werkzaamheden. De gemeente betaalt voor een licentie, het bedrag is afhankelijk van de grootte van de gemeente en het aantal aanvragen.

De SCW zet vraagtekens bij de opzet van het Volwassenfonds wat betreft de privacy: De Autoriteit Persoonsgegevens raadt aan de omgang met persoonlijke gegevens overzichtelijk te houden; niet meer dan nodig. Het Volwassenfonds biedt een constructie die persoonsgegevens via een intermediair naar de toekennende stichting en daarna naar een vereniging laat gaan. Waarbij mensen dus verplicht worden zaken uit hun persoonlijke levenssfeer te delen. Waarom zou iemand aan een intermediair bij Maatschappelijk Werk, bij de schuldhulpverlening, etc. moeten vertellen waarvan hij/zij lid van wil worden ? Het hoort er volgens het college blijkbaar bij als je in armoede leeft. Het college merkt over het ongemakkelijke van op deze manier verenigingslid zijn, “van de armen” zoals dat vroeger heette, op: “(…) Alleen de penningmeester weet vanuit welke weg de contributie is voldaan.(…)” Dat klopt feitelijk niet. Je moet aan de intermediair melden waar je lid van wil worden, de intermediair geeft jouw gegevens door aan het Volwassenfonds, het fonds betaalt voor jou aan de vereniging van je keuze. De weg die je gegevens (en je voorkeuren) afleggen gaat langs meerdere bureaus en is vrij lang.

Pagina 4 van 10

Verder getuigt de opmerking van erg weinig invoelend vermogen voor wat het werkelijk betekent om je vanwege je inkomenspositie apart van anderen te moeten weten, en te voelen. Het feit dat er één is die het weet is genoeg. De penningmeester is meestal een lid van de club, die ook voor de gezelligheid in de kantine zit, meepraat en (ook per ongeluk) iets kan laten doorschemeren.

De Sociale Cliëntenraad Walcheren maakt zich ernstige zorgen over de manier waarop de cliëntenparticipatie vanuit het Middelburgse gemeentebestuur gemarginaliseerd wordt. In onze verordening staat onder andere: Uit de verordening: “(…) Het DB en de afdelingen die belast zijn met het armoedebeleid van de drie Walcherse gemeenten zorgen ervoor dat aan de SCW alle informatie wordt verstrekt die nodig is voor haar taakvervulling in een zodanig stadium, dat er daadwerkelijk invloed mogelijk is op beleidsvorming en besluitvorming. (…)” Uit de verordening: “(…) De SCW wordt tijdig betrokken bij voorbereiding, afstemming, totstandkoming en evaluatie van zaken waarmee cliënten rechtstreeks worden geconfronteerd en bij beleidsbeslissingen en beleidswijzigingen die van invloed zijn op de dienstverlening aan en de positie van de cliënt. De SCW wordt de gelegenheid geboden hierover gevraagd of ongevraagd advies uit te brengen.(…)”

Het college geeft de volgende verklaring om niet aan de verordening te voldoen: “(…) De Sociale Cliëntenraad Walcheren (SCW) bijvoorbeeld is vooraf niet betrokken geweest bij de samenstelling van het voorstel voor het Volwassenfonds. Eén van redenen hiervoor is dat het Volwassenfonds een verbreding is van het reguliere Jeugdfonds Sport en Cultuur waarmee we in Zeeland jaarlijks 2.500 kinderen tot 18 jaar aan een lidmaatschap van een sportvereniging, een zwemdiploma en een cultureel aanbod helpen, waarvan meer dan 500 jaarlijks in Middelburg. Hierin participeren al langer dan 13 jaar verschillende Middelburgse en Walcherse intermediairs als Orionis Walcheren, Maatschappelijk Werk Walcheren, Leergeld Walcheren, Welzijn Middelburg, en nog velen meer. Daarnaast is er nog geen sprake van structurele voorziening welke bekostigd wordt uit armoedebudget. Door het succes van het Jeugdfonds starten we een pilot om de behoefte onder volwassenen verder te bepalen. Aan de hand van evaluatie wordt bepaald of dit een structureel karakter kan krijgen binnen het Middelburgse.(…)”. De SCW stelt vast dat het college gedurende de voorbereiding, afstemming en totstandkoming van dit voorstel de cliëntenparticipatie, de SCW en de verordening stelselmatig heeft genegeerd.

De redenering van de gemeente, dat de Sociale Cliëntenraad niet betrokken hoefde te worden omdat het Volwassenfonds een verbreding van het Jeugdfonds Sport en Cultuur Pagina 5 van 10

zou zijn en het Volwassenfonds nog niet ten laste komt van het armoedebudget, is in tegenspraak met de (gemeentelijke) verordening. We zien dat het college het recht op cliëntenparticipatie niet alleen belemmerd heeft maar ook bereid is dat met bedenksels te verdedigen. Verder was de TONK regeling een vorm van bijzondere bijstand, deze werd door Orionis uitgevoerd. Daarbij was de SCW als wettelijk vertegenwoordiger van de cliënten intensief betrokken, en wanneer vervolgens het restant aan het overige armoedebeleid wordt toegevoegd, moet de cliëntenparticipatie daarbij weer ( bij voorbereiding, afstemming, totstandkoming en evaluatie) betrokken worden. Dat het Volwassenfonds nu nog niet ten laste komt van het armoedebudget doet hiervoor niet ter zake.

De SCW is geschokt door het volgende. Uit het raadsvoorstel: “(…)De facturatie vindt direct plaats vanuit de sportaanbieder of culturele aanbieder naar het fonds waardoor “misbruik” wordt voorkomen. (…) “ De SCW spreekt heel veel mensen uit de doelgroep. Wij hebben geen enkele aanleiding om misbruik door de minima van bijvoorbeeld het fonds CSO te veronderstellen. Overigens, hoeveel mensen kunnen vertellen wat ze bijvoorbeeld precies met de kinderbijslag en de zorgtoeslag doen? Misschien wordt er een andere rekening mee betaald maar de maandelijkse zorgpremie blijft betaalbaar en wordt betaald. En uiteindelijk zorgen mensen ervoor dat hun kinderen niet tekort komen. Zolang er maar aanhalingstekens staan mogen er blijkbaar verdachtmakingen en beschuldigingen geuit worden. Dat niet alleen het ambtelijk apparaat maar ook het college deze, laten we maar zeggen “uitglijder”, laat passeren roept vraagtekens op over hoe er over minima wordt gedacht. Als cliënten ervaren en herkennen wij de relatie van deze uitlating met zowel de aard van het beleid zoals dit nu wordt vormgegeven als met de manier waarop dat wordt gedaan.

De SCW heeft twijfels bij het aanzienlijke bedrag van € 380.000,- dat het college zonder enige onderbouwing voor extra werkzaamheden door SWM inboekt. Het zou hier een extra inspanning in het kader van de recente Wet Inburgering Nieuwkomers (WIN) betreffen. Er zijn afspraken met Stichting Welzijn Middelburg gemaakt om het “integratiebeleid met de inburgering te verbinden” (zie hiervoor: memo

Pagina 6 van 10

actieve informatie uitvoering wet inburgering door Orionis Walcheren 6 juli 2021). We begrepen eerder dat de financiering daarvan op moeilijkheden stuitte. Uit aangehouden voorstellen voor de subsidiebundel 2022 maken we op dat SWM voor de buiten de WIN vallende werkzaamheden, € 1.621.056 zal ontvangen. (Daarnaast mogelijk nog aanvullende ondersteuning voor inspanningen m.b.t. ontwikkeling en inrichting van Sociaal Team (dat betreft Middelburgs Model/OCO).) Er bestaat sinds mei 2017 een beleidsplan “Huisvesting en Integratie van Vergunninghouders in Middelburg”. SWM is bij de uitvoering betrokken voor participatie en wijkgericht werken. Het betreft “diverse projecten die bijdragen aan de integratie, zoals het maatjesproject, vrijwilligerswerk voor asielzoekers en statushouders, participatieverklaringstraject en het sociaal beheer van groepswoningen”. We merken op dat in 2017 voor de uitvoering van het beleidsplan een verwacht saldotekort vermeld werd voor 2019. Dat bedroeg € 421.000,-. Er werd bij de invoering aangegeven dat na 2018 wellicht andere middelen ingezet zouden moeten worden, mogelijk uit de WMO. De SCW heeft er geen zicht op hoe en of dit is gerealiseerd. Volgens de PZC van 6 april 2022 stelde de wethouder in antwoord op vragen over de inzet van genoemde € 380.000,-: ,,En de hulp aan statushouders kan echt nog beter.

Ze komen in de schulden omdat ze niet weten hoe het systeem hier werkt.” Wat Stichting Welzijn Middelburg hier specifiek extra gaat doen is daarmee echter niet beantwoord. In dit verband wijzen wij op het volgende. De SCW heeft begrepen dat vanaf medio 2022 door Orionis budgetcursussen voor inburgeraars gegeven zullen worden. Hiervoor wordt trainingsmateriaal van het Nibud gebruikt. (https://www.youtube.com/watch?v=3uQnUrgm9kM en Startpunt Geldzaken - Nibud)

CONCLUSIES De SCW concludeert het volgende uit de beantwoording door de wethouder in de commissie. Er blijken geen extra inspanningen door SWM uit en maar een miniem deel van de doelgroep kan voordeel hebben van het Volwassenfonds. De manier waarop € 380.000 vanuit de onderbesteding van de TONK-gelden aan een gebrek aan financiële dekking voor een eerdere gemeentelijke opdracht vanuit de WIN aan de SWM wordt besteed vinden we opmerkelijk. De SCW wil in dit verband wijzen op het ontbreken van door de raad vastgestelde beleidskaders en daarmee ook van toetsingsmogelijkheden en controle van het beleid achteraf. De beleidskaders werden altijd in de gemeenteraad bepaald. Pagina 7 van 10

Tegenwoordig werkt de gemeente vaak met subsidie en opdrachtverstrekkingen dienstverleningsovereenkomsten en dergelijke. We zien dit ook bij de uitvoering van de WIN. De besluitvorming in de gemeenteraad, het stellen van kaders en opstellen van beleidsplannen is met zulke collegeopdrachten minder aan de orde. De SCW is minder op de hoogte en de raad waarschijnlijk ook. Wij gaven aan dat wij de informatie die wij over de uitvoeringsplannen voor de WIN kregen erg algemeen vonden, het antwoord was dat veel nog in de praktijk uitgewerkt moest worden. De SCW vraagt zich af of de gemeenteraad wel voldoende inzicht heeft in de uitvoering van de WIN in Middelburg, met name in de belangrijke rol van SWM. De SCW vindt dat een reden tot zorg.

De SCW is van mening dat het gebrek aan bestaansminimum als de eerste oorzaak voor armoede in Nederland gezien moet worden, en verhoging daarvan het beste middel ter voorkoming en bestrijding is. De gemeente moet, zeker in de extreme huidige omstandigheden, in het armoedebeleid op een realistische manier prioriteiten stellen en het schaarse budget effectief inzetten. Het voornemen van het Middelburgs college met het Volwassenfonds getuigt zorgwekkend weinig van beide. We merken op dat het niet voor de hand ligt dat de doelgroep van het Middelburgse armoedebeleid in zijn geheel bereikt kan worden met het budget vanuit de Rijksoverheid voor de energietoeslag. Daarnaast betwijfelen wij of € 800,- per huishouden voldoende zal zijn.

De SCW wijst verder op de OV Connexxion pas voor de minima. Hiermee kunnen gemeenten hun inwoners met een laag inkomen, een reisproduct aanbieden waarmee zij binnen de concessie Zeeland na 09.00 uur gratis met de bus kunnen reizen. Dit OV product zouden wij heel graag geïntroduceerd zien op Walcheren, en die zou de mogelijkheden voor meedoen aan de samenleving, inclusief meer bewegen, zeer vergroten . Het OV product voor minima van Connexxion kost € 70. Met een relatief kleine bijdrage kan die dus met de investering van het bedrag van € 229.581 binnen het bereik van een groep van 1500 mensen komen voor drie jaar. Het OV minima product van Connexxion kan op de reguliere OV chip kaart gezet worden. Wij zijn al maanden in gesprek met gemeenten over dit OV product voor minima, sinds het najaar van 2021. Het lijkt op de lange baan geschoven te worden.

Pagina 8 van 10

Daarnaast vinden we dat de extra gelden geïnvesteerd zouden kunnen worden om het Fonds CSO voor volwassenen substantieel te versterken. Middelburg heeft veel aandacht gehad voor het verhogen van de inkomensgrens naar 130% van de bijstandsnorm in 2017, maar blijft al jaren achter in vergelijking met andere (Zeeuwse) gemeenten wat betreft de hoogte van de bijdrage. In Eindhoven verstrekt de gemeente per jaar €180 aan minima, in Kapelle is het €208, in Borssele, Goes en Reimerswaal € 225, in Middelburg is het bedrag al zeker 15 jaar € 115 per jaar. Wij hebben daarom eerder om een structurele verhoging gevraagd. (Voor volwassen minimaal € 60,- extra, nog dit jaar, en vervolgens een structurele verhoging. SCW advies 21 januari 2022) Het Fonds Cultuur Sport Onderwijs is een gemeentelijk declaratiefonds voor de maatschappelijke participatie van minima. Laagdrempelig uitgevoerd door Orionis Walcheren. De bijdrage voor volwassenen dient wat de SCW betreft na 15 jaar stilstand aanzienlijk verhoogd te worden. Voor sommige minima is dit fonds de enige gemeentelijke inkomensondersteuning die zij op jaarbasis op hun bankrekening ontvangen. Als het budget van € 229.581 aan dit fonds zou worden toegevoegd kan er dit jaar € 150,extra worden uitgekeerd aan de ruim 1500 deelnemers, of € 50,- over drie jaar. Dat is zeker op dit moment een veel betere besteding.

ADVIEZEN Wij zien op dit moment verstandiger en nuttiger en vooral veel dringender bestedingen voor budgettaire ruimte dan het Volwassenfonds. De prioriteit van de gemeente moet nu bij het voorkomen van armoede, gebrek en schulden liggen.

ADVIES De SCW adviseert dringend zo veel als mogelijk te budget vrij te maken voor directe financiële ondersteuning van de minima voor de hoge energiekosten en andere stijgende kosten voor het levensonderhoud.

Pagina 9 van 10

ADVIES De SCW adviseert (en dringt er sterk op aan bij) de gemeenteraad om zich helderheid te verschaffen hoe het college de taken voor de SWM in het kader van de WIN geregeld heeft. En in samenhang daarmee, in hoeverre de bestemming van € 380.000,- van de TONK gelden daadwerkelijk voor uitvoering van extra werkzaamheden (versnelling) zorgt. De vraag is welke werkzaamheden door SWM buiten het integratiebeleid voor vergunninghouders vanaf 2017, en buiten de taken die gedurende 2021/begin 2022 aan SWM in het kader van de WIN werden toegewezen, vallen. Alleen dan zal duidelijk zijn wanneer het hier gaat om financiering van extra inspanningen, en wanneer het financiering van wat al was besproken en werd uitgevoerd, maar waar nog niet eerder financiële dekking voor was, betreft. ADVIES De SCW adviseert de gemeenteraad de OV Connexxion pas voor de minima zo snel mogelijk in te voeren. ADVIES De SCW adviseert de gemeenteraad de bijdrage voor volwassenen uit het Fonds Cultuur Sport Onderwijs structureel te verhogen.

Namens Sociale Cliëntenraad Walcheren Met vriendelijke groet, Marischka Duinkerken, Marina Goudjalova, Ada Visschers

Bijlagen -Concept advies van 5 april 2022 -Het SCW advies aan het college over Volwassenfonds d.d. 6 maart 2022 (destijds was de SCW nog niet op de hoogte van de voorgenomen andere besteding van € 380.000). We sturen dit advies mee omdat het college aan ons advies refereert in het raadsvoorstel.

Pagina 10 van 10