AB 2024.09.17 Memo actieve informatie - Gemeentelijke generatietoets (Raad 18-04-2024)
Tekst van het document
memo - actieve informatie aan
commissie
portefeuillehouder
datum
Gemeenteraad
Algemeen bestuur
Marcel Fränzel
27 augustus 2024
steller
afdeling
telefoon
Joost Schroevers
Wijk en Bestuur
+31118675162
j.schroevers@middelburg.nl
onderwerp
Gemeentelijke generatietoets (Raad 18-04-2024)
Geachte leden van de raad, aanleiding Op 18 april heeft u de motie onderzoek naar invoering generatietoets aangenomen. Door middel van deze memo ontvangt u de reactie van ons college op de motie. In de afgelopen periode heeft een eerste verkenning naar de mogelijke invoering van de generatietoets plaatsgevonden. De basis voor de verkenning zijn de in de motie genoemde stukken en andere openbaar beschikbare documentatie van overheden of andere relevante organisaties. Ontwikkeling generatietoets Om een beeld van de generatietoets te krijgen is het goed om eerst kennis te nemen van de historie en oorspronkelijke insteek ervan. Het oorspronkelijke idee voor een generatietoets komt van het Jongerenplatform van de SociaalEconomische Raad (SER) in 2019. Zij constateren dat de (landelijke) overheid maatregelen treft die apart gezien uitlegbaar zijn, maar gecombineerd een extra negatief effect hebben op jongeren. Als voorbeeld hiervan wordt de toenmalige introductie van de het leenstelsel in combinatie met de aangescherpte hypotheekrenteregels genoemd. Hierdoor wordt een generatie onevenredig getroffen. Om dit te voorkomen stellen ze een generatietoets voor1. De toets kreeg in 2019 landelijke politieke steun.
Er werd een motie aangenomen door de Tweede Kamer die het landelijk bestuur vraagt: om een generatietoets te ontwikkelen om de generatie-effecten van grote beleidswijzigingen en politieke en sociale akkoorden inzichtelijk te maken, en te bezien welke rol de planbureaus en de Raad van State hierin kunnen vervullen.2 Vervolgens kreeg de ontwikkeling van een dergelijke toets een plek in het coalitieakkoord van het vorige kabinet3. Op moment van schrijven is er nog geen definitieve generatietoets bekend of gepubliceerd door de Rijksoverheid.
1
Hoge verwachtingen - Kansen en belemmeringen voor jongeren in 2019 (ser.nl) Motie van de leden Segers en Jetten over een generatietoets bij de totstandkoming van beleid.pdf 3 coalitieakkoord-2021-2025.pdf (tweedekamer.nl) 2
blad
2 van 4 onderwerp
GroenLinks-Pvda en D66 - Gemeentelijke generatietoets (Raad 18-04-2024)
Lokale pilots In de afgelopen jaren zijn enkele pilots aangekondigd bij lokale overheden. Zo gaf de provincie Brabant in 2023 aan pilotregio4 te willen zijn. Er zijn op dit moment echter geen resultaten of voorgangsrapportages bekend. De gemeente Almelo nam in 2019 een motie5 aan die vraagt om een generatietoets. Hiervan zijn in de afgelopen periode geen resultaten gepubliceerd. Volgens de openbaar vindbare informatie is de uitvoeringstoets met de programmabegroting 2024 afgedaan6. Als reden wordt opgegeven dat er landelijk twee pilots zijn gedraaid met de Generatietoets. Ook andere gemeenten (zoals Rotterdam en Vlaardingen) waar gevraagd is om een generatietoets verwijzen naar de landelijke ontwikkelingen78. De verwijzing naar landelijke projecten lijkt tot de conclusie te leiden dat er op gemeentelijk niveau geen pilots zijn gedraaid of geïntroduceerd. Landelijke pilots Op landelijk niveau zijn er enkele projecten geweest die hebben geëxperimenteerd met een werkversie van de generatietoets. Dit betreffen voorstellen die een beroep doen op de financiële middelen van het Nationaal Groei Fonds (NGF). Concreet gaat het om het Klimaatfonds Nationaal Isolatieprogramma voorstel9 en het voorstel Klimaatfonds voor Laadinfrastructuur van het wegvervoer10.
De belangrijkste bevindingen (zie onderdeel constateringen in memo) met betrekking tot de inzet van de werkversie van de generatietoets zijn beschikbaar in een rapport dat de beide pilots evalueert11. Werkwijze Een belangrijke constatering voorafgaand is dat de generatietoets nog in ontwikkeling is bij het ministerie van BZK. Een definitieve versie is (nog) niet beschikbaar. De pilots zijn bedoeld om inzage te geven in de effecten van het inzetten van een generatietoets. In de pilots is daarom gebruik gemaakt van een werkdefinitie van de generatietoets. In de pilots wordt gebruik gemaakt van de volgende werkdefinitie van de generatietoets: De Generatietoets is een instrument dat, door het gebruik van bestaande kwantitatieve data en kwalitatieve informatie, in kaart brengt (in) welke (mate) beleid, wet- of regelgeving impact heeft op de leefomstandigheden van generaties in het heden en in de toekomst12. De impact van de voorstellen in de pilots is gemeten op 8 thema’s: • Inkomen • Onderwijs • Arbeidsmarkt • Woningmarkt • Persoonlijke veiligheid • Gezondheidszorg • Klimaat en Duurzaamheid 4
Inspiratiedocument. Uitwerking en toepassing Generatietoets. Versie 13 april 2023. Document Almelo - M 8 CU PvdA GL - Generatietoets.pdf - iBabs Publieksportaal (bestuurlijkeinformatie.nl) 6 Document Almelo - Programmabegroting 2024 - Bijlage - Programmabegroting 2024 - iBabs Publieksportaal (bestuurlijkeinformatie.nl) 7 1 (raadsinformatie.nl) 8 Document RotterdamRaad - [24bb000340] Beantwoording vragen Van Wifferen over Generatietoets - iBabs Publieksportaal 9 Generatietoets toegepast bij het klimaatfonds (overheid.nl) 10 Generatietoets toegepast bij het Klimaatfonds (overheid.nl) 11 Generatietoets in het kader van NGF-voorstellen (overheid.nl) 12 Generatietoets in het kader van NGF-voorstellen (overheid.nl) blz. 9. 5
blad
3 van 4 onderwerp
GroenLinks-Pvda en D66 - Gemeentelijke generatietoets (Raad 18-04-2024)
•
Democratie en participatie
Op de genoemde thema’s werd uitgegaan van de impact op vijf leeftijdsgroepen. De groepen zijn ingedeeld van naar jong naar oud en de leeftijdscategorieën zijn gekozen aan de hand van belangrijke levensgebeurtenissen. Tot slot omvat de toets een meetmoment voor de effecten op de korte termijn (tot 10 jaar) en meetmoment voor de lange termijn (20-30 jaar).
Figuur 1: De thema’s, leeftijdsgroepen en tijdsmomenten van de Generatietoets13.
Constateringen Na inzet van de werkversie generatietoets zijn een aantal relevante hoofdpunten uit het rapport te noemen14. Allereerst zit de meerwaarde van de generatietoets in het gestructureerd in kaart brengen van de verwachte effecten op verschillende thema’s, leeftijdsgroepen en tijdsmomenten. Echter de toepassing ervan, kost onevenredig veel tijd en is op een aantal onderdelen niet relevant, zo concludeert het landelijke rapport15. Toepassing Middelburg Uit de verkenning naar de inzet van de generatietoets voor toepassing in de gemeente Middelburg is gebleken dat het instrument in de ingezette landelijke vorm disproportioneel is. Alhoewel het landelijke rapport aanbevelingen doet om het instrument praktisch hanteerbaarder te maken (zoals het schrappen van leeftijdsgroepen en meetmomenten) blijft het instrument tijdsintensief, vanwege het in kaart moeten brengen van diverse (toekomstige) effecten door middel van diverse analyses en data. Daarmee blijft het instrument op gespannen voet staan met het zelf in het rapport opgestelde uitgangspunt dat de toets uitvoerbaar moet zijn binnen een beperkte tijdsbesteding16. Ook hebben effecten over 20-30 jaar een hoog speculatief gehalte. 13
2022. Sira Consulting B.V. Rapport Generatietoets in het kader van NGF-voorstellen (overheid.nl) Generatietoets in het kader van NGF-voorstellen (overheid.nl) 15 Generatietoets in het kader van NGF-voorstellen (overheid.nl) blz. 14 16 Generatietoets in het kader van NGF-voorstellen (overheid.nl) blz. 9 14
blad
4 van 4 onderwerp
GroenLinks-Pvda en D66 - Gemeentelijke generatietoets (Raad 18-04-2024)
Een ander belangrijk punt voor de lokale toepassing van de generatietoets is het ontbreken van een variant voor lokale overheden. De bij het NGF ingezette generatietoets is immers toegespitst op specifiek landelijk beleid. De gemeente Almelo die al in 2019 een pilot aankondigde heeft een aantal jaar na de motie als afronding verwezen naar de landelijke pilots. Dat lijkt er op te wijzen dat de ontwikkeling van een lokale variant niet is gelukt. De hierboven beschreven redenen kunnen daarbij een rol hebben gespeeld. Daarnaast is het de vraag of de generatietoets ooit bedoeld is als instrument voor een lokale overheid. De Tweede Kamer gaf aan een generatietoets te willen voor generatie-effecten van grote beleidswijzigingen en politieke en sociale akkoorden. Dat wordt onderstreept door de gemeente Vlaardingen, die als reactie op een lokale generatietoets aangeeft, dat de negatieve effecten voor de jongere generatie grotendeels veroorzaakt worden door landelijke regelingen. Daarop hebben we als gemeente geen of maar beperkte invloed. Voor het uitvoeren van een generatietoets door gemeenten zijn door het rijk dan ook -nog- geen instrumenten ontwikkeld. Dit alles afwegende zien wij geen ruimte voor een Middelburgse generatietoets. We zullen we in de tussentijd de landelijke ontwikkelingen met betrekking tot een generatietoets blijven volgen.
Bij het beschikbaar komen van mogelijkheden tot deelname aan een pilot van een door het Rijk ontwikkelde lokale generatietoets zullen we u informeren over de mogelijkheden voor de gemeente Middelburg. Hiermee beschouwt het college de motie als afgedaan.
Hoogachtend, Burgemeester en wethouders van Middelburg, de secretaris de burgemeester
mr. A. van den Brink
M.A. Fränzel MSc