25-007 Bijlage 3. Rapport CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid, CE Delft

CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid

Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 Huidige emissies 3 Doelbereik 4 Prognose per sector 5 Effect van aanvullende maatregelen 6 Hernieuwbare elektriciteit 7 Ondersteunend beleid 8 Aanbevelingen

2

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid - Augustus 2023

1 Inleiding 1.1 Aanleiding en doel

1.2 Afbakening

De gemeente Middelburg heeft in haar Actieprogramma strategisch project Klimaat, Energie en Circulariteit de doelstellingen opgenomen om in 2030 55% CO2-reductie te realiseren ten opzichte van 1990 en in 2050 klimaatneutraal te zijn. Hiermee sluit de gemeente zich aan bij de nationale klimaatdoelstellingen.

De klimaatdoelstelling van Middelburg is 55% reductie van broeikasgassen in 2030 en klimaatneutraliteit in 2050. We gaan in de doorrekening uit van de afbakening zoals die ook geldt voor de door Middelburg gestelde doelstelling. Hieronder lichten we daar de belangrijkste elementen van toe.

De gemeente is benieuwd wat de (afgeronde, lopende én mogelijke toekomstige) maatregelen uit haar actieprogramma bijdragen aan de CO2-reductiedoelstellingen voor 2030 en 2050. Daarom heeft zij CE Delft gevraagd het Middelburgse klimaatbeleid door te rekenen en het effect op de uitstoot van broeikasgassen te bepalen. Deze notitie presenteert de belangrijkste resultaten van de doorrekening en geeft antwoord op de volgende vragen: — In hoeverre is de gemeente Middelburg met haar huidige beleid op de goede weg om haar CO2-reductiedoelstellingen voor 2030 en 2050 te realiseren? — Wat is de bijdrage van enkele aanvullende klimaatmaatregelen aan CO2-reductie in 2030 en 2050?

CO2 én overige broeikasgassen

Voor een toelichting op de berekeningsmethode en aanvullende resultaten, zie het achtergrondrapport bij deze notitie.

3

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid - Augustus 2023

Deze notitie geeft inzicht in de broeikasgasemissies (CO2emissies en emissies van overige broeikasgassen, uitgedrukt in CO2-equivalenten). Het gaat hierbij om emissies gerelateerd aan energiegebruik en directe emissies naar de lucht binnen de gemeentegrens. We hebben de overige broeikasgassen, zoals lachgas (N2O), methaan (CH4) en fluorhoudende gassen (F-gassen), omgerekend naar CO2-equivalenten met de zogenoemde Global Warming Potentials (GWP).

Focus op Scope 1 en 2 De nationale en Middelburgse doelstellingen voor CO2-reductie betreffen Scope 1 en 2 (zie Figuur 1). In deze doorrekening hebben we daarom alleen de Scope 1- en 2-emissies beschouwd. Activiteiten in de gemeente kunnen emissies veroorzaken die buiten de gemeente- of zelfs landsgrenzen plaatsvinden. Denk bijvoorbeeld aan de productie en het

transport van spullen of voedsel dat wel in de gemeente wordt geconsumeerd, maar elders wordt geproduceerd. Deze indirecte emissies (ook wel Scope 3-emissies genoemd, zie Figuur 1) hebben weliswaar een belangrijke klimaatimpact, maar worden in de monitoring van broeikasgasemissies meestal buiten beschouwing gelaten. Figuur 1 – Scope 1-, 2- en 3-emissies

Hernieuwbare elektriciteit apart in beeld Voor het berekenen van de CO2-uitstoot gerelateerd aan elektriciteitsverbruik, gebruiken we de emissiefactor van het landelijke elektriciteitsnet. Omdat het Nederlandse elektriciteitsnet zo goed verbonden is, kan in de praktijk de elektriciteit die gebruikt wordt in Middelburg ook van buiten de gemeente komen. De elektriciteit die in Middelburg wordt opgewekt, wordt weer in heel Nederland gebruikt. Daarom tellen we de eigen opwek binnen de gemeente met bijvoorbeeld zonnepanelen of windmolens niet direct mee als CO2-reductie, anders dan dat gemeentelijke of regionale inspanningen een bijdrage leveren aan reductie van de landelijke emissiefactor. Vergroening van de nationale (en internationale) elektriciteitsproductie werkt als externe ontwikkeling door op de emissies van de gemeentelijke elektriciteitsvraag. De opwek van hernieuwbare elektriciteit in Middelburg wordt met deze methodiek dus niet gerekend als directe emissiereductie. Wel gaan we in Hoofdstuk 6 in op de huidige productie van hernieuwbare elektriciteit. Dit zetten we af tegen het huidige en toekomstige elektriciteitsverbruik. Hiermee geven we inzicht in de omvang van de opgave en de bijdrage van gemeentelijke maatregelen.

4

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid - Augustus 2023

2019 recentste niet-coronajaar met beschikbare emissiegegevens Het recentste jaar waarvoor emissiegegevens beschikbaar zijn is 2020. Door de coronacrisis was 2020 een afwijkend jaar, waarin incidenteel minder energie werd verbruikt. Ter illustratie: in Middelburg was de uitstoot in de gebouwde omgeving in 2020 11% lager dan in 2019 en in de mobiliteitssector 15% lager dan in 2019. Voor de doorrekening van het gemeentelijk beleid gebruiken we daarom 2019 als startpunt omdat dit een beter beeld geeft van de langjarige trends.

Netcongestie in Zeeland Vlak voor de afronding van dit project maakte TenneT bekend dat het hoogspanningsnet in Zeeland vol zit. Dat betekent dat er geen nieuwe grootverbruikersaansluitingen (> 3x80A) meer kunnen worden gerealiseerd. Dat heeft grote gevolgen voor bedrijven. Huishoudens en kleine mkb-bedrijven (aansluitingen tot en met 3x80A) kunnen nog wel aangesloten worden. Bij het starten van onze doorrekening was er nog geen sprake van netcongestie. Hier hebben we dan ook geen rekening mee gehouden in dit rapport. Door netcongestie kan het echter zo zijn dat sommige maatregelen vertraagd worden of minder CO2-reductie opleveren dan hier berekend. Als daar sprake van is, benoemen we dat.

5

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid - Augustus 2023

2 Huidige emissies De grootste uitstoot komt van gebouwen, gevolgd door industrie en mobiliteit In 2019 bedroegen de totale broeikasgasemissies in de gemeente Middelburg 276 kton CO2-eq. Figuur 2 laat zien dat de sector gebouwde omgeving de belangrijkste veroorzaker van emissies is. Het gaat hier voor het overgrote deel over de uitstoot van CO2. In deze sector, bestaande uit woningen en de commerciële en publieke dienstverlening), komen de meeste emissies door aardgasverbruik in koopwoningen. Figuur 2 – Broeikasgasemissies in de gemeente Middelburg in 2019 naar sector

De sector industrie is de tweede uitstoter van broeikasgassen. Het chemiebedrijf Synthomer, voorheen Eastman, is veroorzaakt ruim driekwart van de emissies in deze sector (voornamelijk CO2). De sector mobiliteit is ook een belangrijke uitstoter van broeikasgassen, met name CO2. Binnen deze sector worden de meeste emissies veroorzaakt door wegverkeer (vooral personenauto’s). Een aanzienlijk deel (36%) van de emissies van mobiliteit komt van snelwegen die door het grondgebied van de gemeente lopen. De sector landbouw heeft maar een beperkt aandeel in de uitstoot van de gemeente Middelburg. Figuur 3 laat zien hoe de emissies in Middelburg verdeeld zijn over verschillende subsectoren. Figuur 3 – Verdeling van de CO2-emissies over de verschillende deel sectoren

6

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid - Augustus 2023

3 Doelbereik Met het huidige beleid haalt de gemeente Middelburg haar klimaatdoelen niet Figuur 4 laat zien dat de gemeente Middelburg met de huidige landelijke beleidsmaatregelen en de maatregelen uit het Actieprogramma strategisch project Klimaat, Energie en Circulariteit haar CO2-reductiedoelstellingen voor 2030 (55%) en 2050 (klimaatneutraal) niet zal halen. Volgens onze prognose zijn de emissies in 2030 niet 55%, maar 45% lager dan in 1990. Ook zal de gemeente volgens onze prognose niet klimaatneutraal zijn in 2050. Wel nemen de emissies in 2050 flink af, met 81% ten opzichte van 1990. De grootste restemissie komt van de sector industrie. Omdat de gemeente niet op koers ligt haar doelstellingen te realiseren, zijn er aanvullende maatregelen nodig. Om de doelstelling voor 2030 te realiseren, moet nog 35 kton CO2-eq. extra worden bespaard.

7

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid - Augustus 2023

Figuur 4 – Ontwikkeling van de emissies in Middelburg en prognose richting 2030 en 2050

4 Prognose per sector Naast nationaal beleid is ook gemeentelijk beleid nodig om klimaatdoelen te halen Figuur 5 geeft het effect weer van het basispad en gemeentelijk beleid op de emissies in 2030 en 2050 in de verschillende sectoren. Het basispad laat zien hoe de emissies zich ontwikkelen als we geen rekening houden met gemeentelijke beleidsmaatregelen, maar wel met autonome ontwikkelingen, nationaal beleid en bevolkingsgroei. De meeste reductie vindt plaats in het basispad, met name door de afname in de landelijke CO2-emissiefactor van elektriciteit (in 2030 81% lager dan in 2019 en nul in 2050). Ondanks dat we voor de sectoren industrie en landbouw geen gemeentelijke beleidsmaatregelen hebben doorgerekend, nemen de emissies toch af door autonome ontwikkelingen en landelijke maatregelen. De emissiereductie door het gemeentebeleid vult de ontwikkelingen in het basispad aan en bestaat alleen uit maatregelen die concreet genoeg waren om door te rekenen en waarover voldoende gegevens te verzamelen waren. Het gaat om acht maatregelen in de gebouwde omgeving: — transitievisie warmte (TVW); — prestatieafspraken met woningcorporatie Woongoed; — Middelburgse invulling Nationaal Isolatieprogramma (NIP); ________________________________ 1

Mogelijk vormt netcongestie een belemmering voor de verduurzaming van een deel van het gemeentelijk vastgoed.

8

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid - Augustus 2023

— — — — —

collectieve inkoopactie; regeling Reductie Energiegebruik (RRE); energiefixers; openbare verlichting led; verduurzaming gemeentelijke vastgoed1.

Op het gebied van mobiliteit hebben we drie maatregelen doorgerekend, namelijk: 1. Fietsen stimuleren. 2. Elektrische deelauto’s. 3. Verduurzamen gemeentelijk wagenpark.

Figuur 5 – Effect van het basispad en gemeentebeleid op de emissies in 2030, per sector

Warmtetransitie heeft grootste effect op CO2reductie in de gebouwde omgeving De gebouwde omgeving bestaat uit huishoudens en diensten. Figuur 6 geeft de effecten van het basispad en de verschillende beleidsmaatregelen bij huishoudens weer in 2030. Figuur 7 laat de effecten van maatregelen in de dienstensector zien in 2030. De gemeentelijke maatregel met het grootste CO2-effect is de transitievisie warmte (TVW). In de TVW van de gemeente Middelburg worden nog geen specifieke startwijken aangewezen waar de gemeente op korte termijn gaat starten met een uitvoeringsplan. Wel wordt er in Dauwendaele onderzocht hoe 900 corporatie- en koopwoningen met een warmtenet kunnen worden verwarmd. In onze doorrekening hebben we de aanname gedaan dat in 2030 de proeftuin Dauwendaele is uitgevoerd, waarbij 900 woningen worden aangesloten op een warmtenet gevoed met restwarmte van Synthomer.

Het effect van de gemeentelijke maatregelen is in de meeste gevallen erg klein, zeker in 2030. Alleen de transitievisie warmte is erop gericht dat in de gebouwde omgeving in 2050 geen emissies meer worden uitgestoten. We zijn er daarbij vanuit gegaan dat deze volgens plan wordt uitgevoerd. Dat vraagt echter nog veel inspanning van de gemeente voor het uitwerken en uitvoeren van de plannen. Daar gaan we hieronder verder op in.

9

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid - Augustus 2023

Figuur 6 – Emissiereductie van basispad en gemeentelijke beleidsmaatregelen bij huishoudens (onderdeel van de gebouwde omgeving) in 2030

wijken van het aardgas los te koppelen is echter veel tijd nodig, dus ook voor de plannen richting 2050 is het van belang dat de gemeente zo snel mogelijk aan de slag gaat met het concretiseren ervan. Figuur 7 – CO2-effecten van basispad en gemeentelijke beleidsmaatregelen bij diensten (onderdeel van de gebouwde omgeving) in 2030

Om de geraamde CO2-reductie daadwerkelijk te realiseren, moeten de plannen uit de TVW verder worden uitgewerkt en geconcretiseerd. Zeker voor 2030 is het van belang om daar zo snel mogelijk mee te beginnen. In 2050 wil de gemeente volledig aardgasvrij zijn door een combinatie van isolatie, elektrische warmtepompen, warmtenetten en hybride warmtepompen op groengas of waterstof. Als de TVW volgens plan wordt uitgevoerd gaan de emissies in de gebouwde omgeving in 2050 naar 0. Om alle

10

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid - Augustus 2023

Voor alle gemeentelijke maatregelen geldt dat de CO2reductie beperkt is. In veel gevallen komt dat doordat de schaal van de maatregelen relatief klein is. Door het bereik van de maatregelen te vergroten, kan de gemeente meer CO2reductie realiseren. Daar gaan we in Hoofdstuk 5 verder op in.

Mobiliteitsmaatregelen hebben beperkte impact Figuur 8 geeft de effecten van het basispad en de doorgerekende beleidsmaatregel weer voor de sector mobiliteit. De resultaten laten zien dat de gemeentelijke maatregelen een beperkte emissiereductie opleveren, vooral vergeleken met landelijk beleid en ontwikkelingen. In het Gemeentelijk Verkeer- en Vervoerplan Middelburg 2030 staan aanvullende wensen voor mobiliteit in de nabije toekomst, waaraan wij nog geen emissiereductie hebben toegekend omdat de uitvoering nog niet concreet genoeg is.

11

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid - Augustus 2023

Figuur 8 – CO2-effecten van basispad en gemeentelijke beleidsmaatregelen in de sector mobiliteit in 2030

5 Effect van aanvullende maatregelen Uit Hoofdstuk 3 blijkt dat de gemeente met het huidige beleid haar doelstellingen voor CO2-reductie niet zal realiseren. De extra benodigde CO2-reductie bedraagt 35 kton in 2030 en 67 kton in 2050. In het Actieprogramma strategisch project Klimaat, Energie en Circulariteit heeft de gemeente Middelburg meer mogelijke maatregelen opgenomen om het doel te halen. Bijlage A geeft een overzicht van de belangrijkste maatregelen, gerangschikt naar potentiële impact.

Zero-emissie stadslogistiek belangrijkste aanvullende maatregel voor CO2-reductie Figuur 9 laat het effect zien van deze aanvullende maatregelen. Gezamenlijk leveren die 2,2 kton CO2-reductie op. De zero-emissie voor stadslogistiek heeft daarin verreweg het grootste effect, namelijk 1,9 kton. De andere maatregelen hebben een zeer beperkt effect. Dit komt doordat de schaal van de maatregelen klein is. Figuur 9 – CO2-effecten aanvullende maatregelen

In overleg met de gemeente hebben we een aantal maatregelen geselecteerd waarvan we de CO2-effecten hebben bepaald: — hanteren strengere BENG-eis recreatiesector (nieuwbouw Waterpark Veerse Meer); — monumentencoach: eigenaren van woningen met monumentenstatus begeleiden bij verduurzaming2; — zero-emissiezone stadslogistiek in de binnenstad3; — elektrisch doelgroepenvervoer en regiotaxi. ________________________________ 2

Eventueel kan deze coach ook worden ingezet om Verenigingen van Eigenaren (VvE’s) in de gemeente Middelburg te ondersteunen met verduurzamingsadvies.

12

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid - Augustus 2023

3

Afgebakend door de grachten/singels en het kanaal

Opschaling bestaande maatregelen voor extra CO2reductie

Tabel 1 – Potentie voor broeikasgas-reductie van uitbreiden bestaande maatregelen

We zien dat vrijwel alle maatregelen, zowel de bestaande maatregelen als de doorgerekende aanvullende maatregelen kleinschalig zijn en daardoor ook een beperkt effect hebben. Daarom hebben we berekend wat het effect zou zijn als een aantal van de bestaande beleidsmaatregelen genoemd in Hoofdstuk 4 wordt opgeschaald. We hebben ingeschat in hoeverre deze maatregelen kunnen worden opgeschaald door het aantal huishoudens dat bereikt wordt met de maatregelen te vergroten. Tabel 1 geeft deze maatregelen en hun effecten weer. Tabel 1 laat zien wat opschaling van deze maatregelen kan opleveren. In het geval van een maatregel als collectieve inkoop, zijn er al meer huishoudens aangeschreven, maar is het een uitdaging om de respons te verhogen. Hoe de gemeente zoveel extra huishoudens kan bereiken en waar de middelen voor de subsidies vandaan kunnen komen, moet verder uitgewerkt worden als de gemeente dit overweegt. Opschaling van de hier genoemde maatregelen heeft de potentie om circa 4,4 kton extra reduceren.

Maatregel

Huidig bereik

Extra bereik4

Eenheid

Extra reductie in 2030, excl. effect huidige maatregel [kton CO2/jaar]

RRE voortzetten als gemeentelijke regeling

1.757

4.000

Aantal huishoudens

0,3

Energy fixers

1.004

500

Aantal bezoeken

0,1

Collectieve inkoop

435

4.000

Aantal huishoudens

1,2

NIP (€ 1.000,- subsidie per woning)

555

1.100

Aantal huishoudens

0,5

TVW: warmtenet uitvoeren voor 900 extra woningen5

900

900

Aantal woningen

1,5

Versnelde verduurzaming gemeentelijk vastgoed6

9.000

81.500

m2 bruto vloeroppervlak

0,7

________________________________ 4

Het potentiële extra bereik is bepaald door de grootte van de doelgroep in te schatten per maatregel en daar het aantal reeds bereikte huishoudens vanaf te trekken. We hebben aangenomen dat alleen woningeigenaren zelf maatregelen kunnen nemen en dat bij woningen met Label B of beter geen extra energiebesparing gehaald kan worden door het opschalen van deze maatregelen.

13

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid - Augustus 2023

5

Er is niet voldoende warmte beschikbaar vanuit de bron die nu voorzien wordt in de TVW.

6

Mogelijk zijn er wel andere restwarmtebronnen die deze extra warmte kunnen leveren. Mogelijk vormt netcongestie een belemmering voor de verduurzaming van een deel van het gemeentelijk vastgoed.

Aanvullende en opgeschaalde maatregelen niet voldoende om doel voor 2030 te halen De aanvullende maatregelen die we hebben doorgerekend én de opschaling van bestaande maatregelen is samen nog onvoldoende om het doel voor 2030 te halen, zie Figuur 10.

Er is nog 28 kton aanvullende emissiereductie nodig om de doelstelling voor 2030 te halen. Figuur 11 laat zien dat het effect van de berekende aanvullende maatregelen én de opschaling van bestaande maatregelen klein is ten opzichte van de benodigde emissiereductie. Verdergaande maatregelen zijn dus nodig.

Figuur 10 – Doelbereik inclusief aanvullende maatregelen en opschaling bestaande maatregelen

Figuur 11 – De benodigde extra emissiereductie als bestaande maatregelen worden genomen naast het effect van de doorgerekende aanvullende maatregelen, waaronder het opschalen van bestaande maatregelen

14

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid - Augustus 2023

6 Hernieuwbare elektriciteit We hebben de plannen op het gebied van hernieuwbare elektriciteit niet meegenomen bij het berekenen van de CO2effecten van maatregelen, omdat voor elektriciteit de landelijke emissiefactor van toepassing is (zie Paragraaf 1.2). Om de landelijke emissiefactor verder te laten dalen, moet ook Middelburg haar steentje bijdragen door middel van hernieuwbare energieproductie. In dit hoofdstuk brengen we daarom de energetische opbrengst van een aantal maatregelen in beeld en laten we zien hoe dit zich verhoudt tot het elektriciteitsverbruik in de gemeente.

Energie-initiatieven uit de RES leveren grote bijdrage aan hernieuwbare elektriciteit We hebben de verwachte opbrengst van enkele projecten op het gebied van hernieuwbare energie in 2030 in beeld gebracht, zie Figuur 12. Figuur 12 – Elektriciteitsverbruik en hernieuwbare elektriciteit in Middelburg in 2019

33% hernieuwbare elektriciteit in 2019 In 2019 werd in Middelburg 648 TJ aan elektriciteit verbruikt en was er 30 MW aan zonnepanelen en 14 MW aan windmolens geïnstalleerd. Deze productiecapaciteit kan 213 TJ hernieuwbare elektriciteit opwekken, zie Figuur 12. Het percentage hernieuwbare elektriciteit dat met deze productiecapaciteit kan worden geproduceerd is dus 33%. Ter vergelijking: in Nederland was de hernieuwbare elektriciteitsproductie in 2019 20% en in Zeeland 50%.7

De figuur laat zien dat er naar verwachting geen extra windenergie meer bijkomt. Wel groeit de productiecapaciteit ________________________________ 7

Bron: Regionale klimaatmonitorhttps://klimaatmonitor.databank.nl/ Jive?workspace_guid=04f6732f-4a55-4084-91a4-89351d700f72

15

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid - Augustus 2023

uit zonne-energie tussen 2019 en 2030. In 2030 is het percentage hernieuwbare energie naar verwachting toegenomen tot 38%, als de projecten uit de RES worden gerealiseerd. In de KEV 2022 staat dat het PBL verwacht dat landelijk 85% van de elektriciteit in 2030 hernieuwbaar zal zijn, vooral dankzij windparken op zee. Voor hernieuwbare elektriciteitsopwekking hebben we ook een aanvullende maatregel doorgerekend, namelijk een parkeerterrein van 0,5 ha overkappen met zonnepanelen (solar carport). Dit levert circa 2 TJ op. Mogelijk loopt de realisatie van hernieuwbare opwek vertraging op door netcongestie. Per project moeten de mogelijkheden bekeken worden.

16

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid - Augustus 2023

7 Ondersteunend beleid Niet al het zinvolle beleid is meetbaar Niet alle beleidsmaatregelen hebben een meetbaar effect op de broeikasgasemissies in de gemeente. Een van de redenen hiervoor is dat bepaalde beleidsmaatregelen op een indirecte manier bijdragen aan CO2-reductie. Hoe actiever de rol van de gemeente in de realisatie van een beleidsmaatregel, hoe meer het gevoerde beleid een directe vertaling heeft naar een effect. Figuur 13 geeft dit schematisch weer. Figuur 13 – Meetbaarheid van het effect van verschillende typen beleidsmaatregelen

Vaak gaat het gemeentelijke beleid niet over het uitvoeren van concrete acties, maar zorgt beleid ervoor dat de juiste randvoorwaarden aanwezig zijn die inwoners en andere partijen in de gemeente inspireren tot of ondersteunen bij verduurzaming. Denk hierbij aan het informeren van bewoners, het bijeenbrengen van partijen, etc. Deze acties zijn niet overbodig: ze zorgen voor het fundament waarop gewerkt kan worden aan het verduurzamen van de gemeente. Het effect van deze acties is echter indirect en kan niet éénop-één worden toegewezen aan de beleidsinspanning: als een bewoner een warmtepomp installeert, komt dit dan door de beleidsvisie van de gemeente Middelburg of door de informatiecampagne van de gemeente? Of had de bewoner de warmtepomp ook geïnstalleerd zonder deze maatregelen? In het duurzaamheidsbeleid van de gemeente Middelburg staan verschillende maatregelen die wel bijdragen aan verduurzaming, maar waarvan het effect op CO2-reductie indirect is of pas in de toekomst plaatsvindt. We hebben het dan ook over faciliterend of flankerend beleid. Bijvoorbeeld: — Informeren/adviseren/creëren van draagvlak: bewustwordingscampagne, Energieloket, energiemarkten, warmtescans, energieadvies sportverenigingen, mkbenergiecoach, scholen attenderen op overheidssubsidies.

— Ontzorgen: coach duurzaam verbouwen, vergunning zonnepanelen op erfgoed ondersteunen, ontzorgen dakeigenaren via Loket Zon op dak.

17

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid - Augustus 2023

— Infrastructuur: smart grid Arnestein, laadpalenbeleid. — Onderzoeken/innoveren: onderzoek naar mogelijkheden/potentie riothermie, restwarmte en geothermie, opstellen dakenkaarten ten behoeve van zonnepanelen op beschermd stadsgezicht/monumenten. — Lobbyen bij het Rijk. Daarnaast heeft Middelburg ook beleid waarmee voornamelijk Scope 3-emissies worden gereduceerd, zoals duurzaam inkoopbeleid (onder andere met de CO2-prestatieladder en Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen MVOI) en maatregelen op het gebied van de circulaire economie, zoals het toepassen van duurzame materialen en hergebruik van bestaande materialen. De emissies waar deze maatregelen effect op hebben vinden meestal plaats buiten de gemeentegrenzen, maar zijn het resultaat van activiteiten in de gemeente. Zoals toegelicht in Paragraaf 1.2 zijn de Scope 3-emissies geen onderdeel van de doelstelling van de gemeente Middelburg. Dit soort maatregelen heeft echter wel degelijk effect op de mondiale CO2-uitstoot en zijn daarom ook erg belangrijk om op in te zetten. De gemeente Middelburg kan overwegen om de Scope 3-emissies in de gemeente en/of de effecten van de beleidsmaatregelen in kaart te brengen. Bovendien heeft de gemeente Middelburg maatregelen geformuleerd op het gebied van klimaatadaptatie.

18

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid - Augustus 2023

Voorbeelden van maatregelen zijn minder bestrating zodat regenwater beter kan infiltreren en het vergroenen van de openbare ruimte. Deze maatregelen zijn primair gericht op het omgaan met de gevolgen van klimaatverandering, niet op klimaatmitigatie (reduceren van CO2-emissies). Daarom laten we ook deze maatregelen in deze doorrekening buiten beschouwing. In het kort kunnen we dus stellen dat de gemeente verschillende activiteiten onderneemt die niet - of niet direct bijdragen aan emissiereductie, maar die wel belangrijk zijn voor verduurzaming.

8 Aanbevelingen Uit onze doorrekening blijkt dat de gemeente haar klimaatdoelstelling niet gaat halen, ook niet met de aanvullende maatregelen die we hebben doorgerekend. Hieronder geven we een aantal aanbevelingen om de doelstellingen dichterbij te brengen.

Verdergaande maatregelen zijn nodig om de doelstellingen te halen De maatregelen waar de gemeente zich op richt, zijn vaak kleinschalig. Dat geldt voor zowel de huidige maatregelen als de ideeën voor aanvullende maatregelen die de gemeente heeft opgenomen in het actieprogramma. De impact van deze maatregelen op de uitstoot van broeikasgassen is bescheiden. Om de doelstelling voor 2030 te halen is nog een flinke aanvullende reductie nodig. We adviseren dan ook om te kijken naar maatregelen die verder gaan. Het ligt daarbij voor de hand om vooral naar maatregelen voor de sectoren gebouwde omgeving en mobiliteit te kijken, omdat hier de grootste emissies zitten binnen de invloedsfeer van de gemeente. De restopgave om het doel te halen (rekening houdende met de huidige maatregelen en de doorgerekende aanvullende maatregelen is 28 kton. Als we dat ________________________________ 8

We hebben woningen én utiliteitsgebouwen omgezet in woning-equivalenten, waarbij 1 woningequivalent staat voor het energiegebruik van een gemiddelde woning in Middelburg.

19

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid - Augustus 2023

evenredig verdelen moet er 19 kton in de gebouwde omgeving en 9 kton in de mobiliteitssector bespaard worden: — een reductie van 19 kton in de gebouwde omgeving kan bijvoorbeeld bereikt worden door 8750 woning-equivalent8 van het gas af te halen. — een reductie van 9 kton in de mobiliteitssector kan bijvoorbeeld bereikt worden als er 23% minder auto’s rijden in Middelburg én 50% van de mobiele werktuigen wordt verduurzaamd. Uiteraard kan de opgave ook op een andere manier verdeeld worden, maar dit laat wel zien dat grote maatregelen nodig zijn.

Versnel uitvoering van de transitievisie warmte en maak deze concreter In de TVW is een plan opgesteld waarmee de gehele gebouwde omgeving kan worden verduurzaamd. Dat is ook zichtbaar in de prognose voor 2050 waarin de gebouwde omgeving geen emissies meer heeft. Het valt echter op dat het uitvoeren van de TVW langzaam op gang komt. In 2030 zijn naar verwachting slechts 900

woningen verduurzaamd als gevolg van gemeentelijk beleid. De gemeente zou hierin ambitieuzer kunnen zijn. In Hoofdstuk 5 hebben we al berekend wat het oplevert als het volledige warmtenet voor 2030 wordt gerealiseerd, waardoor nog eens 900 woningen9 aardgasvrij worden. Aangenomen dat de restopgaven evenredig verdeeld wordt tussen gebouwde omgeving en mobiliteit, is het echter nodig om daarnaast nog circa 7 buurten (8.750 woningen) extra van het gas af te halen voor 2030. We zijn er daarbij van uit gegaan dat woningen voortaan all electric worden verwarmd, maar de gemeente kan ook voor andere opties kiezen, bijvoorbeeld als netcongestie een beperking oplevert. Tot 2030 rest ons slechts zeven jaar. Het is dus noodzakelijk om hierin flink te versnellen. Daarvoor is nodig dat de gemeente de startwijken aanwijst waarvoor zij op korte termijn plannen gaat concretiseren, accorderen en de uitvoering starten. Ook om de berekende emissiereductie in 2050 te realiseren moeten de plannen nog concreter worden uitgewerkt en tijdig worden begonnen aan de realisatie.

________________________________ 9

Daarvoor moet de beschikbaarheid van voldoende restwarmte verder worden onderzocht.

10

Goudappel & CE Delft, 2021, RMP Midden Nederland - Handvatten voor gemeenten en regio

20

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid - Augustus 2023

Neem meer maatregelen gericht op mobiliteit Ook de mobiliteitsemissies gaan nog onvoldoende omlaag om de doelstellingen te halen en daarom zijn verdergaande maatregelen nodig. Op het gebied van mobiliteit heeft Middelburg al verschillende maatregelen opgesteld om de broeikasgasemissies terug te dringen. Maatregelen zoals het stimuleren van de fiets en implementeren van elektrische deelauto’s leiden tot reductie van de uitstoot van emissies, maar worden veelal gezien als compenserende maatregelen, wat wil zeggen dat zij compenseren voor situaties waarin (auto)verkeer ontmoedigd wordt10. Wat echter ontbreekt in het beleid van de gemeente zijn maatregelen gericht op het minder aantrekkelijk maken van de auto ten opzichte van andere modaliteiten. Emissies van personenauto’s vormen een aanzienlijk aandeel in de totale emissies in Middelburg. Compenserende maatregelen rechtvaardigen de implementatie van maatregelen die autogebruik ontmoedigen. Voorbeelden van beleid om autoverkeer in de gemeente terug te dringen zijn:

— — — — —

autoluw beleid (wordt al overwogen door de gemeente); snelheidsverlaging; parkeertarieven verhogen/invoeren; lagere parkeernormen; werkgeversaanpak.

Daarnaast kan de gemeente bijvoorbeeld zero-emissiezones voor het autoverkeer (naast de zero-emissiezone voor stadslogistiek) overwegen om een grote slag te maken met de reductie van broeikasgassen.

van is). Uitgaande van de voorgestelde verdeling moeten die zodanig zijn dat de emissies van mobiele werktuigen halveren. Daarnaast kan de gemeente ook denken aan maatregelen om de emissies door vrachtauto’s te verminderen. Om deze emissies terug te dringen, kan de gemeente inzetten op logistieke hubs, slimme logistiek en/of het uitbreiden van de geagendeerde zero-emissiezone stadslogistiek tot een groter gebied.

Schaal bestaande maatregelen op Op basis van een evenredige verdeling tussen gebouwde omgeving en mobiliteit en de aanname dat ook de emissies van mobiele werktuigen gereduceerd worden, zouden ongeveer 5.300 auto’s (23%) minder moeten rijden in Middelburg in 2030. Het basispad toont aan dat de emissies van personenauto’s na ongeveer 2035 in een rap tempo afnemen. De emissies van mobiele werktuigen blijven echter ook na 2035 hoog. De gemeente kan emissieloze mobiele werktuigen stimuleren met subsidies of aanbestedingen. In haar inkoop- en aanbestedingsbeleid heeft de gemeente Middelburg opgenomen dat zij naast economische en sociale, ook ecologische aspecten integreert bij inkopen en aanbestedingen van werken, diensten en leveringen (dit heet Maatschappelijk Verantwoord Inkopen, waar klimaatneutraal een onderdeel

21

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid - Augustus 2023

Het valt op dat de huidige maatregelen van de gemeente Middelburg gericht zijn op een beperkte doelgroep, dus relatief klein van schaal. Naast het ontwikkelen van nieuwe maatregelen is het dan ook logisch om te overwegen hoe bestaande maatregelen opgeschaald kunnen worden. Doordat de maatregel al bestaat kan dat in veel gevallen relatief snel en met beperkte extra uitvoeringscapaciteit. In Hoofdstuk 5 hebben we al voor een aantal maatregelen uitgerekend wat opschaling kan opleveren, maar mogelijk zijn er meer maatregelen die kunnen worden opgeschaald.

Zoek naar mogelijkheden om de emissies in de industrie te verlagen Ook in de sector industrie is er in 2030 en 2050 nog een flinke restemissie. Deze komt met name van één bedrijf (Synthomer) dat onder het emissiehandelssysteem valt en daarmee buiten

de directe invloedsfeer van de gemeente. De gemeente kan echter wel het gesprek aangaan met dit bedrijf om te onderzoeken of er bijvoorbeeld afspraken gemaakt kunnen worden of belemmeringen voor verduurzaming weggenomen.

22

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid - Augustus 2023

A Ideeën voor aanvullende beleidsmaatregelen Uit het Actieprogramma strategisch project Klimaat, Energie en Circulariteit

Colofon Delft, CE Delft, Augustus 2023 Deze publicatie is geschreven door: Suzanne Breman-Vrijmoed Marianne Teng Pien van Berkel Sander Raphaël Publicatienummer: 23.220170.116a Opdrachtgever: Gemeente Middelburg Alle openbare CE-publicaties zijn verkrijgbaar via www.ce.nl © copyright, CE Delft, Delft

CE Delft Committed to the Environment CE Delft draagt met onafhankelijk onderzoek en advies bij aan een duurzame samenleving. Wij zijn toonaangevend op het gebied van energie, transport en grondstoffen. Met onze kennis van techniek, beleid en economie helpen we overheden, NGO’s en bedrijven structurele veranderingen te realiseren. Al meer dan 40 jaar werken betrokken en kundige medewerkers bij CE Delft om dit waar te maken.

24

230170 - CO2-effecten van het Middelburgse klimaatbeleid - Augustus 2023