23-005 Bijlage 2. Inventarisatie gebreken en herstelplan
Tekst van het document
KADEMUREN MAISBAAI, KINDERDIJK EN KORENDIJK MIDDELBURG inventarisatie gebreken en herstelplan
BWZ adviseurs en architecten ir. J H Sinke februari 2020
INHOUD: Colofon
3
Onderzoekopdracht
4
Algemene beschrijving onderzoeksobject
5
Inventarisatiefase
5
De inventarisatie
6
Plan van aanpak
10
Kosten
15
Boorkernen 1999
16
Afbeeldingen volgens nummering segmenten
18
COLOFON Onderzoeksobject: Kademuren Maisbaai, Kinderdijk en Korendijk Middelburg Opdrachtgever: Gemeente Middelburg
Onderzoek en rapportage: Ir. J H Sinke BWZ adviseurs en architecten Londensekaai 13, 4331 JG Middelburg Tel.: 0118 627962 Email: info@bouwwinkel.nl Rapportdatum: 28-02-2020
De DNR (De Nieuwe Regeling) 2011 betreffende de rechtsverhouding opdrachtgever-architect, ingenieur en adviseur, is van toepassing
BIJLAGEN: Blad B01: dd 28-02-2020: baksteensoorten segmenten 1-10 blad B02: dd 28-02-2020: opname gebreken segmenten 1-10 blad B03: 22 28-02-2020: baksteensoorten segmenten 11-42 blad B04: 22-02-2020: opname gebreken segmenten 11-42 Calculatieblad Fase 1, segmenten 1-10 Calculatieblad Fase 2, segmenten 11-29 Calculatieblad Fase 3, segmenten 30-42
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg ONDERZOEKSOPDRACHT Enkele gedeelten van de historische kademuren binnen de kern Middelburg verkeren in slechte staat. De gemeente Middelburg wenst de restauratieomvang en bijbehorende kosten in kaart te brengen als onderlegger voor nadere besluitvorming. BWZ adviseurs en architecten heeft in dit verband in januari 2020 opdracht gekregen om in een inventarisatiefase de toestand van de muren aan de bij de Dokbrug e.o. in kaart te brengen, een overzicht van benodigd budget voor restauratie en een plan van aanpak op te stellen. De te onderzoeken kademuren bevinden zich tussen de nieuw aangebrachte muren (de Kubbestijlenschorten) aan de Korendijk tot aan de Spijkerbrug en van de Spijkerbrug via de Dokbrug tot aan het aarden talud aan Maisbaai. Het onderzoek heeft geresulteerd in een verslag met plan van aanpak, een grafische weergave van de baksteensoorten en overige materialen van de muur, een grafisch overzicht van geïnventariseerde gebreken en een kostenoverzicht voor herstel.
4
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg ALGEMENE BESCHRIJVING ONDERZOEKSOBJECT In het onderzocht gebied hebben in de tweede helft van de 19de eeuw grote veranderingen plaats gevonden. De huidige Spijkerbrug, sinds 1853 gebruikt als verbinding tussen Dwarskaai en Schuitvlotstraat werd in verband met de aanleg van het Droogdok in 1875 naar de huidige positie verplaatst ter vervanging van een houten ophaalbrug. Voor de ijzeren basculebrug werden grote kelders in nieuwe gemetselde landhoofden aangebracht. In dezelfde periode werd het oude dok verbouwd tot haven waarbij de oude dokingang met sluizen en brug werd verbouwd en verruimd en van een nieuwe ijzeren brug voorzien. Beide nieuwe brugwerken sluiten voor zover bekend aan op oudere gedeelten van de toen bestaande kademuren zoals die zich nu nog uitstrekken tot na de Bellinkbrug. Deze oudere muurwerken dateren in oorsprong mogelijk uit de 17de eeuw maar zullen in de daarop volgende eeuwen regelmatig zijn gerenoveerd en aangepast. De vergelijkbare, reeds gerestaureerde muren aan de overzijde van de haven aan de Rouaanse kaai vertoonden achter een veelal 19de en 20ste eeuwse ‘schil’ een mogelijk 17de eeuwse kern waarbij kruislaag metselwerk in Ijsselsteen voorkomt. Er dient ook bij de nu onderzochte muren rekening gehouden te worden met de aanwezigheid van een oude kern.
De aanlegdiepte van de muren aan de Rouaanse kaai is bij de restauratiewerken niet vastgesteld, evenmin als paalfundringen. Vooralsnog wordt er van uit gegaan dat, ook hier aan de zuidzijde van de haven, sprake is van zgn. gewichtsmuren, ‘op staal gefundeerd’. Ook bij het onderzoek door de Grontmij in 1999 is plaatselijk aan de waterzijde ontgraven tot ca 4000-/- Hoogwater peil en is geen fundering / aanleg aangetroffen. De conditie van de nu onderzochte muren geeft geen aanleiding om belangrijke fundering problemen te veronderstellen. Uit oogpunt van mogelijke fasering zijn de kademuurgedeelten van Maisbaai tot aan de Spijkerbrug en van Spijkerbrug tot de Kubbestijl constructie aan de Korendijk apart weergegeven.
INVENTARISATIEFASE Net voor en tijdens de jaarlijkse waterstandverlaging ( dit maal van medio januari tot eind februari 2020) zijn in 2020 gedetailleerde inspecties uitgevoerd aan het zichtbare metselwerk. In 1999 heeft een vergelijkbare (globalere) inspectie door de Grontmij plaatsgevonden. Bij die inspectie zijn tevens enkele boorkernen genomen ter bepaling van de aard en kwaliteit van het metselwerk dieper achter het front. Conclusie van de inspectie in 1999 was dat de kwaliteit van het (front) metselwerk sinds een vorige inspectie iets achteruit was gegaan. Het algemeen beeld was toen echter dat over ca 85% van de kade lengte de afdekkende rollaag met direct daaronder liggen metselwerk min of meer sterk was verschoven en los lag, grote oppervlakten van de muur, van enkele lagen tot volledige hoogte, los en hol klinkend metselwerk vertoonde en grote oppervlakten voegwerk tot 50 mm los en uitgespoeld was. Het metselwerk van de twee stenen kadertrappen was grotendeels instabiel. De muren vertoonden enkele verticale scheuren en veel ankers en wrijfstijlen verkeerden in slechte staat of waren niet meer aanwezig. BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
5
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg De recente inspectie uit 2020 toont een vergelijkbaar beeld waarbij de indruk bestaat dat de situatie weer wat verslechterd is t.o.v. 1999. Op diverse plaatsen is nu de plantengroei met zware wortels dermate uitgebreid dat omringend metselwerk volledig is ontwricht en naar boven gedrukt.
DE INVENTARISATIE Aard van het metselwerk In de loop der jaren is voortdurend aan het metselwerk gerenoveerd en vernieuwd. Het beeld van de toegepast baksteen aan de muren betreft daarom doorgaans slechts de buitenste schil aan de waterzijde en de rollaag/ deksloven afdekking. Van de muur aan de Kinderdijk zijn uit 1999 twee boorkernen beschikbaar die meer informatie geven over de opbouw en toestand van het muurwerk over de volle diepte. In verhouding tot de volledige kademuur hoogte zijn deze kernen uiteraard in het bovenste deel genomen wat weinig zegt over m.n. het gedeelte dat zich onder de HoogWaterlijn bevindt. Dat grootste, lager gelegen gedeelte zal in de loop der jaren minder te lijden hebben gehad en minder ingrijpend of geheel niet zijn gerenoveerd of vervangen. De oudste (zichtbare) steen aan het geïnspecteerde front van de muren is een roodbruine handvorm baksteen van licht variërende afmetingen: ca 45/50x100/105x210/220mm (ca 565 mm /10 lagen). Herstellingen zijn zowel in handvormsteen als in machinale steen uitgevoerd waarbij de handvormsteen doorgaans in formaat redelijk aansluit bij de bestaande steen. De machinale steen komt voor in een waalachtig formaat en iets dikker (ca 55 mm).
De boorkernen zoals die door de Grontmij zijn genomen toont bij nr 7A.1 (op 185m aan de Kinderdijk) tot 1,5 steens diep een donker rode steen (de aangegeven machinale steen als ‘renovatieschil’) en daar achter een lichtere rode steensoort: de oudere handvormsteen in de kern) Ook boorkern nr 7A.3 geeft een duidelijk afwijkende roodbruine steen aan het front weer wat duidt op een later aangebrachte ‘’ renovatieschil’ van ca 1 steens dik. Afdekkende rollagen komen met name voor in machinale steen. Aan de Maisbaai bevinden zich nog gedeelten in handvormsteen. Plaatselijk zijn hardstenen deksloven als afdekking van de muur toegepast. Dit is met name bij de bruggenhoofden van de Dok- en Spijkerbrug het geval, bij de trap aan de Maisbaai, een kadegedeelte tussen Dok- en Spijkerbrug en aan de buitenhoek bij de Maaibaai. Enkele deksloven zijn uitgevoerd in beton. Gezien vele sporen zullen veel oudere deksloven uit hergebruikt materiaal bestaan. Bouwkundige / constructieve toestand Tijdens de inspectie in 2020 is de muur, voor zover toegankelijk, geheel visueel beoordeeld en zo mogelijk afgeklopt op de aanwezigheid van hol, los en instabiel metselwerk. Een algemeen voorkomend manco is het afschuiven van de afdekkende rollaag, vaak incl. één of enkele lagen metselwerk daaronder.
Het betreft vrijwel zonder uitzondering een reeds eerder uitgevoerde herstelling in metselwerk uit machinale steen. Het is een schadebeeld zoals dat ook aan de overzijde van de haven aan de Rouaansekaai en verder voorkwam en voorkomt. De belangrijkste oorzaak zullen horizontale krachten van verkeer op de nabijgelegen rijbaan en van de parkeervelden zijn en horizontale componenten van (punt-) lasten op de kaden. Voor een groot deel zijn de rollagen BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
6
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg vrij gelijkmatig afgeschoven. Vooral aan de Kinderdijk, ongeveer van positie 45m tot 120m is een golvende lijn ontstaan en zijn de rollagen plaatselijk gekanteld. De rollaag op zich verkeert veelal nog in redelijke staat en vertoont langs de rand veel gebruiks/slijtsporen van trossen en laden/lossen die karakteristiek voor de kade zijn en zo mogelijk behouden zouden moeten blijven. Tekeningen B02 en B04 geven een weergave van de aangetroffen schade aan het metselwerk. De grafische weergave betreft alleen het aangetroffen gescheurde, hol klinkende, losse, instabiele en plaatselijk uitgevallen metselwerk, zoals in het bijschrijft omschreven per segment van 10 meter. Daarbij dient te worden opgemerkt dat het muurgedeelte tussen HW (hoogwater=algemeen peil) en LW (laagwater= winterpeil verlaging) zeer sterk aangegroeid is en daardoor moeilijk te beoordelen. Op basis van plaatselijk controle na schoonmaken, afkloppen en ervaring bij reeds gerenoveerde muren is daar een gemiddelde verwachting voor aangegeven. Voor een groot deel van de kademuren zijn vaste steigers voor de pleziervaart (en bij de Dokbrug voor de rondvaartboot) aangebracht. Deze steigers zijn op houten palen en stalen muurankers bevestigd.
De conditie van de steigers is over het algemeen matig om welke reden de eigenaar Watersportvereniging Arne renovatie overweegt.
SEGMENT 1-10 Van segment 2-9 zijn vaste steigers aanwezig, bij segment 10 een drijvende stijger. Voorst bevinden zich diverse elektra-, water- en veiligheidsvoorzieningen voor watersporters tegen het muurwerk. Van Maisbaai tot aan de Spijkerbrug verkeert het metselwerk in opvallend slechte toestand. Van segment 1-6 staat het voorwerk vrijwel zonder uitzondering los van het achterwerk en is veelal instabiel, zijn stenen beschadigd en komen veel scheuren voor. Langs de HW lijn van segment 1 -3 zijn opvallend veel stenen los en weggevallen. In segment 2 bevindt zich onder de HW lijn een overwelfd uitwaterings(?)kanaal. de ‘gevel’rand verkeert in slechte staat door veel losse en uitgevallen steen. De toestand binnen in kon nog niet gecontroleerd worden. In segment 2 bevindt zich een gemetselde kadetrap waarvan de wangen en treden verzakt, gescheurd en instabiel zijn. De natuurstenen deksloven en de blokken op de buitenhoek (segm. 3) zijn vrijwel allemaal zwaar beschadigd. De conditie van het bruggenhoofd segment 6 is slecht: diverse scheuren en verzakkingen. Dit geldt tevens voor het bruggenhoofd segment 7. Van segment 8-10 komt veelvuldig hol en instabiel metselwerk voor en met name bij de muurknik tussen segm. 9 en 10 zware scheurvorming.
Van het resterend (niet als slecht beoordeeld) metselwerk vertoont meer dan 80% van het oppervlak los en uitvallen voegwerk, vooral langs de waterlijn tot een diepte van 50mm en meer en diverse uitgevallen steen. SEGMENT 10-42 Van segment 12 tot 29 zijn vaste steigers aanwezig en zijn tevens diverse elektra-, water- en veiligheidsvoorzieningen voor watersporters tegen het muurwerk bevestigd.
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
7
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg Op de kade bevindt zich achter de muur-rollaag een met klinkers bestrate wandelstrook van variërende breedte: ca. 1,75m tot 2,3 m en breder waarachter zich parkeerplekken bevinden. Algemeen is de rollaag van segment 11 – 35 min of meer sterk losgescheurd en naar buiten gedrukt of plaatselijk wat gekanteld (o.a. segm. 26, 27), doorgaans incl. 2 tot 8 lagen metselwerk daaronder. Ervaringsgewijs moet worden aangenomen dat in ieder geval het metselwerk over deze hoogte over de volle diepte van de muur (3-3,5 steens diep) los en instabiel is . Technisch verkeren grote delen van de rollaag in redelijke staat. Van segment 11-14, 23-26 en 40-42 is de conditie van het metselwerk redelijk en komt slechts plaatselijk of strooksgewijs hol en instabiel metselwerk voor. Voor het overige is het overgrote deel van het frontmetselwerk van afdekking tot HW lijn hol, gescheurd en/of instabiel. Het betreft hier het wat oudere metselwerk in handvormsteen maar ook (iets) jongere herstellingen in machinale steen. Naar verwachting, maar ook zoals blijkt uit enkele genomen boorkernen, betreft het herstelwerken met een dikte van de ’schil’ van half- tot 1,5 steens die waarschijnlijk meestal vlak, dus niet of weinig ingetand of ingekast, voor ouder werk zijn geplaatst.
Door druk van bovenaf (spatkracht-werking), horizontale kracht door afschuiven van bovenliggend metselwerk, achterdringend vocht met vorstschade, uitgespoelde voegen, wortelgroei en het wegvallen van veel stenen op HW niveau zijn deze ‘schillen’ in de loop der jaren losgekomen en hebben veelal hun stabiliteit verloren. In segment 21 is het metselwerk sterk gebuikt. Het metselwerk in en rond de knik in segment 32 is zwaar gescheurd en ontzet en zal over de volle diepte instabiel zijn. De frontmetselwerk uit handvormsteen in segmenten 33-36 is totaal los, gescheurd en instabiel en dreigt los te komen. Van segment 11-36 is langs de HW lijn veel schade in de vorm van los, instabiel en uitgevallen steen aanwezig. Van het resterende metselwerk is een belangrijk deel van het voegwerk slecht. Plaatselijk, vooral in jonger machinaal werk, is het voegwerk nog redelijk tot goed. In segment 20 bevindt zich een gemetselde kade trap. De treden lijken nog in redelijke staat maar zijn waarschijnlijk verzakt, ook het onderliggend metselwerk onder de HW lijn is slecht en instabiel. De wangen (eerder reeds hersteld) zijn verzakt, ontzet en naar binnen gedrukt waardoor het gehele trapelement als verloren moet worden beschouwd. In segment 12, 18, 28 en 34 zijn ijzeren beugeltrappen (drenkelingen trappen) in het muurwerk aangebracht.
Over het algemeen is ca 1/3 van het aantal treden zwaar vervormd of verroest. In segment 32 en 36 zijn schootankers aanwezig, het anker in segm 36 is gedeeltelijk weggeroest. In segment 34 is een getralied uitwaterings- of overstort-kanaal onder de HW lijn aanwezig. In het bestratingsoppervlak bevinden zich onderhoud- /inspectiedeksels behorend bij dit kanaal. Het traliewerk is grotendeels weggeroest. Het metselwerk rond de opening is zeer slecht en instabiel en blijkt, althans hier, uit een halfsteens schil te bestaan die met een ruimte tot ongeveer 10 cm los is komen te staan van het achterwerk! Boorkern 7A.3 in segment 36 geeft een voorblad met een steens dikte aan zodat het voorblad blijkbaar varieert en in het werk of met het nemen van meerdere boorkernen nader moet worden bepaald.
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
8
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg Het metselwerk van het bruggenhoofd (segment 36, 37) van de Bellinkbrug is in een recent verleden hersteld en verkeert in goede staat.
Het kademuur gedeelte van Bellinkbrug tot Kubbestijl-constructie (segmenten 38-42 bezit een over de gehele lengte aflopende rollaag. I.t.t. de segmenten 11-37 vertoont deze rollaag, uitgevoerd in machinale steen, nagenoeg geen karakteristieke gebruiks- en schadesporen. Het muur-metselwerk tot in segment 40 vertoont vooral schade, t.w. hol en instabiel werk in het verder naar onder gelegen metselwerk uit handvormsteen. Het voegwerk van het overige metselwerk is in redelijke staat en vertoont slechts plaatselijk en verspreid los en uitgevallen voegen. Vanaf segment 40 is het metselwerk in redelijke staat maar vertoont vooral algeheel slecht voegwerk. Op de overgang naar de Kubbestijl constructie is het metselwerk ronde de HW/LW lijn weggevallen. De omvang van de schade is nog moeilijk te bepalen door slechte toegankelijkheid. In segment 38 bevinden zich twee zwaar verroeste schootankers
Fundering: Bij eerdere onderzoeken aan deze en vergelijkbare muren in Middelburg is nooit de aanlegdiepte van de muren aangetroffen. Er wordt vanuit gegaan dat het hier steeds diep gefundeerde gewichtsmuren betreft waarvan onbekend is of er (aanvullende) paalfunderingen aanwezig zijn. Het onderzoek in 1999 gaf geen bijzonderheden in de vorm van verzakkingen of afwijkende scheefstanden van de muurwerken aan waaruit werd geconcludeerd dat de fundering van deze (naar verwachting) gewichtsmuren voldoende stabiel en draagkrachtig was. Ook in 2020 zijn geen noemenswaardige afwijkingen aangetroffen die op funderingproblemen zouden kunnen wijzen. Verankering: I.t.t. de overzijde van de haven (Rouaansekaai e.v.) komen aan deze zijde slechts sporadisch zichtbaar zware schootankers voor die bedoeld zijn als verankering van de muur in het achtergelegen grondpakket. Dit is onder meer het geval van Maisbaai tot Spijkerbrug , plaatselijk in segment 32 en bij de Bellinkbrug. Het is mogelijk dat zich overigens ook ankers hebben bevonden die in de loop der jaren zijn vergaan (knoop afgeroest) of anderszins bij renovaties zijn vervallen. Duidelijke aanwijzingen zijn nog niet aangetroffen maar kunnen zichtbaar worden na reinigen van het muurwerk rond de waterlijn. Het ontbreken van ankers heeft echter niet tot aanwijsbare constructieve tekortkomingen geleid.
Natuurstenen onderdelen Zoals eerder vermeld komen plaatselijk natuurstenen afdekkingen en hoekelementen voor. Oude sporen wijzen er op dat m.n. veel deksloven herplaatst of hergebruikt zijn en afkomstig van een andere toepassing. De sporen betreffen niet-op-elkaar aansluitende sporen van doken en incidentele voormalige sparingen van hekbalusters. De toestand is over het algemeen vrij slecht door vele breuken en weggevallen delen. Breuken komen voor zowel in de vorm van mechanische breuken als breuken in groeflegers en afbrokkelende delen van oppervlakken.
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
9
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg Wrijfstijlen: Niet van constructieve aard maar esthetisch en historisch waardevol zijn de aanwezige wrijfstijlen, zware verticaal gemonteerde eiken bufferhouten. Op de bruggenhoofden van de Dokbrug en van segment 12 tot 32 zijn wrijfstijlen tegen het muurwerk gemonteerd. Op een enkele matige stijl na, zijn alle stijlen min of meer zwaar ingerot en gescheurd en moeten als verloren worden beschouwd. De stijlen zijn met stalen hoeken op de muur bevestigd. De onderste bevestigingen rond de waterlijn zijn zeer zwaar geroest, de bovenste zijn voor minimaal 50% slecht / te zwaar geroest.
PLAN VAN AANPAK Voorbereidende werkzaamheden uitvoering Creëren werkruimte: Alvorens de uitvoerende werkzaamheden te kunnen starten dient voldoende ruimte vóór de kademuren gerealiseerd te worden. Voor een groot deel van de te restaureren kademuren bevindt zich een vaste houten steiger. Voor herstelwerk aan de muur zullen de steigers gedemonteerd moeten worden. Gezien de herstelplannen van de watersportvereniging is wellicht een combinatie te maken met het plaatselijk noodzakelijk vervangen van de houten steigerpalen waardoor tijdelijk extra ruimte voor de muren kan worden gecreëerd. Een vroegtijdig overleg met en participatie van de watersportvereniging is van groot belang. Ter plaatse van de steigers dienen vooraf alle voorzieningen voor water, elektra, blussers etc van steigers en muurwerk gedemonteerd en afgesloten te worden. Aan de landzijde zal vrijwel algemeen de mogelijkheid moeten worden gecreëerd om voldoende diep (variabel) te kunnen ontgraven tbv metselwerk herstel. Behalve straatmeubilair bevinden zich in het betreffende voetgangersgebied ook verlichtingselementen en parkeermeters met bijbehorend leidingwerk in de ondergrond. Ontgraving: Bij dieper ontgraven dan de reeds diverse malen geroerde bovengrond moet rekening gehouden worden met mogelijke vervuiling van de uit te graven en te verwerken grond, zoals gebruikelijk in de binnenstad.
Gezien de locatie met hoge archeologische waarde dient bij uitgebreid en diep graafwerk vooraf / in een vroege planfase overleg plaats te vinden met de Walcherse Archeologische Dienst. Waar sprake is van noodzakelijk diepe ontgraving tot nabij de LW lijn zal waarschijnlijk bemaling plaatst moeten vinden. Evt. benodigde vergunningen zijn afhankelijk van de aard en omvang. Verkeer en parkeer maatregelen: De afstand tussen de kademuren en de rijbaan lijkt voldoende om als werkterrein in te richten en af te sluiten. Voor het werk zijn containers, keten en een speciesilo nodig die, éénmaal geplaatst bij voorkeur niet veelvuldig verplaatst moeten worden wat bij een strategische plaatsing mogelijk moet zijn. De breedte van het voetgangersgebied langs de kademuur tot aan de parkeervakken is plaatselijk vrij beperkt van waardoor het onvermijdelijk lijkt dat een deel van de parkeervakken tijdens de uitvoeringsperiode gelijktijdig buiten gebruik is. Het aantal is afhankelijk van het werkplan en terreininrichtingsplan van de aannemer. Verkeersmaatregelen zullen nodig kunnen zijn bij aan- en BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
10
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg afvoer van materiaal en materieel. E.e.a. maakt gedegen informatie naar en overleg met de omwonenden en belanghebbenden noodzakelijk.
Uitvoering: Begroeiing: Omstreeks mei raakt een groot deel van de kademuren sterk begroeid. Dit betekent dat vanaf die periode (maar ook bij milde winters) rekening gehouden moet worden met voorafgaand aan de werkzaamheden verwijderen van begroeiing om voldoende zicht te krijgen op de toestand van het metselwerk. In 2010 zijn de kademuren geïnspecteerd op de aanwezigheid van waardevolle en beschermde planten. De betreffende kademuren, maar vooral aan de Kinderdijk vertoonden rijke vegetatie van waardevolle, gedeeltelijk beschermde plantensoorten. Gezien de periode tussen deze inventarisatie en de komende restauratie dient een herinventarisatie door bijvoorbeeld Landschapsbeheer Zeeland plaats te vinden, voorafgaand aan de uitvoering. Voor beschermde planten dient rekening gehouden te worden met het nemen van maatregelen ter behoud c.q. herplaatsing. Proefname bestaand metselwerk: In 1999 is een zeer beperkt aantal boorkernen genomen in het nu onderzochte kadegedeelte. Met name waar mogelijkheden zouden kunnen bestaan om stabiel maar losstaand frontmetselwerk te koppelen aan stabiel achterwerk zullen aanvullende boorkernen meer duidelijkheid over de mogelijkheden daartoe kunnen geven. Het aantal locaties waar dit van toepassing zou kunnen zijn is echter zeer beperkt. Voorkomen vervuiling oppervlaktewater: Logischerwijs zal vanaf pontons boven water gewerkt moeten worden.
Om verontreiniging van het oppervlakte water door sloopafval, steen en metselmortel te voorkomen is een adequate afdichting tussen het werkponton en de kade muur vereist en dient regelmatig het afval van het ponton verwijderd te worden. Documentatie posities: Van met name hardstenen elementen (deksloven en muurblokken) dient vooraf de bestaande positie en oriëntering vastgelegd te worden op tekening en de elementen zelf waardoor het terugbrengen op de oorspronkelijke positie gewaarborgd is. Voorafgaand aan sloopwerk dient door de directie of aannemer het betreffende muurwerk fotografisch vastgelegd te worden om belangrijke bouwsporen te documenteren en op de juiste posities te behouden. Behoud historisch materiaal: Uitgangspunt is steeds: behoud gaat voor vernieuwen. Noodzakelijk sloopwerk van metselwerk dient zodanig te geschieden dat technisch goede baksteen in beginsel zoveel mogelijk onbeschadigd uit het werk komt. De uit de sloop komende baksteen dient uitgesorteerd te worden op herbruikbaarheid in het (front)metselwerk waar dit qua steensoort zinvol en geschikt is. Uitsortering vindt plaats op aanwijs van de directie en zal met name handvorm baksteen betreffen.
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
11
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg Gezien het belang van gebruikssporen voor het karakter van de muur dient er van uit te worden gegaan dat rollaagafdekkingen met gebruiks-sporen zo veel als mogelijk worden gedemonteerd en later herplaatst. Dat zelfde geldt ook voor de gebruik sporen op en aan deksloven. Natuurstenen elementen worden in beginsel alle hergebruikt waarbij verlijming van scheuren de voorkeur heeft boven vernieuwen. Omvang metselwerk vernieuwing: Op vele posities is geconstateerd dat het frontmetselwerk verspreid over meer dan 75% in slechte staat verkeerd: los, uitgevallen, gescheurd en instabiel. Hoewel gestreefd wordt naar behoud van metselwerk dat in goede tot voldoende staat verkeert moet in deze inventarisatie- en calculatiefase er mee gerekend worden dat in die gevallen het gehele betreffende metselwerk oppervlak wordt vernieuwd aangezien de praktijk leert dat tijdens sloop de omvang van instabiel metselwerk uitgebreider blijkt te zijn dan aanvankelijk beoordeeld. Tijdens werkelijke uitvoering zal in het werk exact bepaald moeten worden welke delen al dan niet behouden kunnen blijven. Bij te leveren steen en toe te passen mortels: Uitgangspunt is behoud van historisch materiaal. Uitkomende, historisch waardevolle baksteen dient na voorzichtig uitnemen en uitsorteren schoon gehakt te worden voor hergebruik.
Het zal met name handvormsteen betreffen en steen die niet met zeer harde cementmortel is gemetseld. Bij te leveren baksteen dient qua maat, hardheid, drukvastheid, wateropname, kleur en textuur overeenkomstig de uitkomende baksteen ter plaatse te zijn. Er dient rekening mee gehouden te worden dat voor ten minste anderhalfsteens diep frontmetselwerk dat nu in handvormsteen is uitgevoerd, speciaal te bakken handvorm baksteen wordt toegepast. Toe te passen metsel- en voegmortels dienen afgestemd te zijn op de baksteen eigenschappen en de situatie. Voor de eerder gerestaureerde muurgedeelten aan de Rouaansekaai is hier specialistisch onderzoek naar gedaan en zijn morteladviezen gegeven die ook hier toepasbaar zijn. Waar frontmetselwerk wordt vervangen zal het duurzame doorgestreken voegwerk worden toegepast. Waar alleen voegwerk vervangen zal worden dient het bestaande voegwerk zorgvuldig en rechthoekig met voldoende diepte te worden uitgehaald t.b.v. voldoende hechting en duurzaamheid. Zekering / verankering metselwerk: In het verleden is veel herstelwerk aan frontmetselwerk uitgevoerd in de vorm van een min of meer los voor het oude metselwerk geplaatste nieuwe schil. Vaak is daarbij slechts zeer plaatselijk het nieuwe metselwerk in het oudere, stabiele achterwerk ingetand of ingekast voor een koppeling van oud aan nieuw.
Juist op deze scheidingsvlakken (waar vaak holle ruimte aanwezig zijn of ontstaan) treedt via scheuren veel vocht binnen en vindt vervolgschade plaats door vorst en zoutkristallisatie en uitgebreide wortelgroei. De koppeling van nieuw op te handhaven metselwerk is daarom van cruciaal belang waarbij tevens de vulling van metselwerk aandacht behoeft om open ruimten waar vocht kan ophopen te voorkomen. Bij eerdere restauraties aan de Rouaanse kaai is losstaand maar verder stabiel frontmetselwerk plaatselijk met chemische ankers aan stabiel achterwerk gekoppeld. Deze toepasbaarheid is echter gering omdat per locatie de stabiliteit van het achterwerk bekend zou moeten zijn door proefname op uittrekweerstand, wat praktisch moeilijk en kostbaar is. Bovendien dient redelijke zekerheid te bestaan over het ontbreken van of kunnen dichten van holle ruimte tussen front en achterliggend metselwerk. BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
12
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg In het nu onderzochte metselwerk komt slechts incidenteel de situatie voor dat sprake is van stabiel maar losstaand, niet gebuikt frontmetselwerk dat in aanmerking komt voor verankering aan achterliggend stabiel werk. Voor calculatie is er nu echter van uitgegaan dat ook in deze situaties het frontmetselwerk wordt vervangen en dat tijdens uitvoering de mogelijkheden voor verankering nader worden beoordeeld. Waar het metselwerk (met name de lagenmaat) dit toelaat verdient het de voorkeur om nieuw metselwerk in bestaand werk in te tanden of in te kassen. Waar dit niet of onvoldoende mogelijk is kan onderlinge verankering met corrosievrije inmetsel ankers worden toegepast Op enkele plaatsen bevinden zich op ongeveer 2 meter onder de rollaag zware schootankers in de kademuren bij wijze van verankering van de muren in het achterliggende gebied. Slechts de toestand van de ankerknopen en schoten aan het metselwerkoppervlak is bekend en deze toestand is doorgaans slecht door zeer zware roestvorming. Incidenteel zal nog herstel van schoot en/of knoop mogelijk zijn. In veel gevallen zal vervanging moeten plaats vinden van de schoot en meestal ook de knoop waarbij een nieuwe schoot een knoop aan de bestaande staart wordt gelast. Wrijfstijlen: Wrijfstijlen zijn beoordeeld op de conditie van het metalen bevestigingswerk.
In verband met metselwerkherstel dienen de stijlen steeds gedemonteerd te worden. Het metalen bevestigingsmateriaal wordt daarna, tenzij reeds vernieuwd, steeds vervangen door corrosievrij materiaal om metselwerk schade door roestvorming te voorkomen. Het houtwerk van de wrijfstijlen wordt beoordeeld op mate van houtaantasting en te verwachten levensduur. Bij lichte aantasting en scheurvorming gaat behoud voor vervanging, in praktijk zullen nagenoeg alle wrijfstijlen vernieuwd moeten worden door gelijke exemplaren in eiken. Trapbeugels: Plaatselijk komen ijzeren trapbeugels in het metselwerk voor bij wijze van drenkelingen trappen. I.v.m. metselwerkherstel zullen deze gedemonteerd moeten worden. Een aantal beugels is dermate verroest en vervormd dat deze vervangen moeten worden. Behoud kadebegroeiing: In analogie met de aanpak aan de Rouaansekaai zullen begroeiingspots kunnen worden gemaakt waar gecontroleerde begroeiing van niet-destructieve planten mogelijk is. Ervaring aan de Rouaansekaai wijst uit dat dit gedeeltelijk effectief is. Posities waar na verloop van jaren geen begroeiing ontstaat of blijft kunnen weer regulier aangevoegd worden.
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
13
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg INDICATIE UITVOERING PLANNING Planningmatig kunnen de kademuren in 3 fasen opgedeeld worden, wat met name te maken heeft met het al dan niet aanwezig zijn van steigers en toegankelijkheid van ligplaats-boxen van WV Arne: 1. Segmenten 1-10, gedeelte Maisbaai tot aan de Spijkerbrug, waarbij evt. nog een splitsing is te maken tussen de gedeelten aan weerszijden van de Dokbrug. 2. Segmenten 11-29, gedeelte Korendijk van Spijkerbrug tot einde vaste steiger 3. Segmenten 30-42, gedeelte Korendijk vanaf de vaste steiger tot Kinderdijk bij de Kubbestijlen constructie, evt. nog op te splitsen in gedeelten aan weerszijden van de Bellinkbrug.
Bij gelijktijdige uitvoering aan 4 segmenten kan (ervaringgewijs) een uitvoeringtijd van gemiddeld ongeveer 8 dagen per segment/10m (excl werkzaamheden onder de LW lijn) worden aangehouden excl voorbereiding, bouwplaatsinrichting etc. Bij de posities waar steigerwerken ontbreken zal de uitvoeringtijd wat korter kunnen zijn en in het geval van steigers, wat langer. Uitvoeringsplanning Voorbereidingsfase (in één keer of in fasen opgedeeld) per fase: opstellen bestek en tekeningen herstel melding / melding lozingsbesluit aanbestedingsprocedure prijs en contract vorming
ca 4 maanden
14 uitvoeringfase: fase 1 10 segmenten a 8 dagen
80 dagen
10 segmenten a 3 dagen rond/onder HW lijn (slechte staat)
fase 2 19 segmenten a 8 dagen
30 dagen
152 dagen
19 segmenten a 2 dagen rond/onder HW lijn (gemiddelde staat)
fase 3 11 segmenten a 7 (geen steigerwerk) dagen
38 dagen
77 dagen
11 segmenten a 3 dagen rond/onder HW lijn (slechte staat) 33 dagen (in feite 13 segmenten maar de segmenten bij de Bellinkbrug zijn kleine delen) Voor de uitvoeringplanning zijn zowel de aanwezigheid van steigers als de jaarlijkse waterstand verlaging van belang. Langdurig buiten gebruik stellen van steigers en ligboxen dient met name in het toeristenseizoen zo veel mogelijk beperkt te worden. Zo mogelijk dient het verwijderen en terugplaatsen van steigers gefaseerd te geschieden waardoor zoveel mogelijk ligplaatsen in tact blijven. Dit brengt echter ook de nodige voorzieningen met zich mee om de water en elektrapunten langs de kade bruikbaar te houden.
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg De herstelwerkzaamheden langs en onder de HW lijn kunnen slechts plaatsvinden tijdens de jaarlijkse waterstand verlaging rond februari / maart. Doorgaans betreft het dan een periode van 6 weken ofwel 30 werkdagen maximaal. Dit houdt in dat in theorie gedurende 3 winterperioden gewerkt moet worden tenzij op meerdere locaties gelijk wordt gewerkt.
Kosten Voor de voorgestelde fasen zijn de kosten geraamd op basis van nu bekende gegevens, inventarisatie en ervaring bij eerdere restauratiewerken aan vergelijkbare kademuren (prijspeil feb. 2020):
Fase 1
€
397.431,- excl .BTW ofwel gemiddeld: €
39.743,- per segment / 10 m1
fase 2
€
831.105,- excl. BTW
€
43.742,-
fase 3
€
419.601,- excl. BTW
€
32.277,-
Hierbij dient te worden opgemerkt dat segmenten 36 en 37 bij de Bellinkbrug en segmenten 40-42 weinig kosten vertegenwoordigen waardoor het gemiddelde in fase 3 in feite hoger ligt, wat onder meer veroorzaakt wordt door de verwachte zeer slechte toestand in segment 32.
15
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg BOORKERNEN 1999
16
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
17
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg AFBEELDINGEN VOLGENS NUMMERING SEGMENTEN
18 segm. 1, overzicht
segm. 1, detail laagwater BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 2, afgedrukt metselwerk en rollaag
19
segm. 2, weggevallen metselwerk
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 2 uitmonding, weggevallen metselwerk
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
20
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
21
segm. 2, kadetrap, instabiel metselwerk, natuursteenschade
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 3 overzicht
22
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
23
segm. 3, detail hoek, natuursteen schade, instabiel metselwerk
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 2-3, uitgevallen metselwerk (midden: onderste trede kadetrap)
segm. 4 overzicht
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
24
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 4, detail pos. 32m.
25
segm. 4
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 5, onder deksloven
26
segm. 5 BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 5-6
27
segm. 6, instabiel en verzakt metselwerk
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 6, lage deel
28
segm. 6, gebroken deksloven BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 7 hoge deel
29
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
30
segm. 7 hoge deel
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 7 hoge deel, gescheurde deksloof
31
segm. 7
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 7
32
segm. 7, lage deel BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 7, lage deel
33
segm. 8, instabiel metselwerk BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm 8-9
34
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
35
segm. 9
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
36
segm. 9 hoek segm. 10
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 9, hoek segm. 10
37
segm. 10
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 11 overzicht
38
segm. 11 , overgang 12
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 11
39
segm. 12 overzicht, afgeschoven en instabiel metselwerk bovenrand
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 12 ev, algemeen beeld
40
segm. 13-14
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 14
41
segm. 16-17 BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 14, scheur tot segm. 16
42
segm 18, geheel instabiel metselwerk
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 19
43
segm. 20
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 19-20
44
segm. 20, naar binnen gedrukt metselwerk trapwangen BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 20-21, rechts naast de trap
45
segm. 21, meervoudig gescheurd en instabiel
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
46
segm. 22
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
47
segm. 22, pos. 117m
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm,. 23, pos. 128m
48
segm. 24
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 27 ev
49
segm. 28
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 29
50
segm. 30 BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 31
51
segm. 31
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 32
52
segm. 32
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
53
segm. 32, geheel weg gedrukte en instabiele hoek
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 33
54
segm. 34
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 34
55
segm. 34, detail, geheel losse halfsteens schil
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 35
56
segm. 36 BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 38
57
segm. 38-39
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 38-39
58
segm. 39
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 40
59
segm. 41
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020
Kademuren Korendijk, Kinderdijk en Maisbaai Middelburg
segm. 42, tegen Kubbestijlen
60
segm. 42 tegen Kubbestijlen
BWZ adv. & arch. Middelburg februari 2020