23-003 Bijlage 2. Advies SCW aan DB Orionis

Aan: Dagelijks Bestuur van de GR Orionis Walcheren Cc: Dhr H. Guise, Dhr. E. de Pooter

Walcheren,18 oktober 2022

Advies Sociale Cliëntenraad Walcheren aan Dagelijks Bestuur Orionis over ConceptKadernota 2023 -2026.

Geacht bestuur, Bij lezing valt ons gelijk op dat Orionis een essentiële afspraak met de SCW heeft verwijderd uit het concept. De in de Kadernota opgenomen afspraak die wij met Orionis hebben en die nu juist aangescherpt zou worden, (omdat hij niet werd nagekomen) is verwijderd. Die afspraak luidde; “De GR geeft aan om beleid jaarlijks vast te stellen in de begroting. Deze kadernota wordt dan ook in de jaarlijkse begroting geconcretiseerd. Gezien het beleidsmatig karakter van de begroting, zal de Sociale Cliëntenraad Walcheren in de voorbereiding van de begroting betrokken worden en gevraagd worden advies uit te brengen over de begroting.” Eerder werd er gewerkt met kadernota's en beleidsplannen. Sinds 2020 wordt alleen nog met een kadernota's; het beleid wordt vormgegeven via de begroting. Daarom werd destijds besproken en vastgelegd dat de adviesbevoegdheid van de SCW over het beleid voortaan de begroting betreft.

Die afspraak moet daarom weer ingevoegd worden. Het betreft immers een belangrijke bevoegdheid van de SCW. Waarvoor verder geldt dat de SCW door Orionis ruimhartig in staat gesteld moet worden die uit te oefenen. Wat dat betreft is met deze kadernota het proces niet goed verlopen. We kregen onder andere de stukken te laat. Met als gevolg dat ook onze adviestermijn niet acht genomen is. Wij kunnen geen ijzer met handen breken en zijn daardoor een stuk later dan we zouden willen met ons advies.

De concept-kadernota laat zien dat Orionis meebeweegt met de tijdgeest; dat een menselijker aanpak hard nodig en wenselijk is. Orionis komt met veel cijfers en gegevens uit rapporten om de maatschappelijke situatie weer te geven. We hebben veel waardering voor de huidige inzet op vertrouwen, begrip en verbinding. En de aandacht daarvoor van de huidige directie. Het is wel van belang dat dit blijvend wortel schiet in de organisatie. Zodat deze aanpak wanneer de maatschappelijke windrichting weer eens keert bestendig zal zijn. Als cliëntenraad zijn we sinds de “strikte aanpak" (2017) die door de gemeenten werd onderschreven en door Orionis met verve werd uitgevoerd, bezig geweest om de bejegening op de agenda te zetten. Najaar 2018 heeft de SCW bij de organisatie alarm geslagen over de bejegening. Gelukkig heeft de directie destijds opengestaan voor ons geluid en kwam er een eerste kentering. De aandacht voor een menselijke bejegening stond weer op de kaart. Maar een schip keren kost tijd. Voor de kadernota 2020-2022 heeft de SCW het onderwerp klantdienstverlening op de kaart gezet. En ook voor het waarderen (als een succes zien) van anderen vormen van participatie dan betaald werk heeft de SCW aandacht gevraagd. Op deze door de SCW aangedragen onderwerpen bouwt Orionis nu nog voort.

Het is ook daarom teleurstellend dat de SCW niet op de hoogte is gehouden van ontwikkelingen als het introduceren van een instrument als de participatieladder. Dat moesten wij uit de concept kadernota vernemen. Terwijl zulke zaken bij uitstek de cliënten direct aangaan en de SCW daarbij vroegtijdig betrokken moet worden. De participatieladder is vooral gericht op economische, en niet op maatschappelijke participatie. Wij hebben wel vraagtekens bij dit instrument; er is geen training voor nodig en er is geen certificering. De SCW vindt wel dat er gewaakt moet worden voor star gebruik; het kan niet meer dan een hulpmiddel zijn.

“In de bijstand zijn twee groepen klanten te onderscheiden. Enerzijds klanten die begeleid kunnen worden naar werk. Anderzijds klanten die gebaat zijn bij maatschappelijke ondersteuning. Voor de eerste groep klanten treedt Orionis Walcheren op als regisseur en doet een beroep op de andere partijen ter ondersteuning van de re-integratie. Voor de tweede groep klanten treden gemeenten op als regisseur en ondersteunt Orionis Walcheren hierin. Deze ondersteuning kan bijvoorbeeld bestaan

uit signaleren van noodzakelijke ondersteuningsbehoefte. Orionis Walcheren gaat hiervoor alle klanten de komende periode indelen op de participatieladder.6 Hierdoor kan bijvoorbeeld eenzaamheid beter in beeld gebracht worden. Om de samenwerking tussen de partijen soepel te laten verlopen is regie vanuit gemeenten, kennisdeling (binnen de kaders van de privacywet) en intensief contact onmisbaar.” Er wordt in het algemeen, en ook hier, impliciet een groot onderscheid gemaakt tussen mensen met en zonder uitkering. Dat vooroordeel zien we ook in de genoemde participatieladder terug; die lijkt ons blind aan te nemen dat het bij iemand op een “hoger” niveau automatisch goed zit wat betreft de “lagere” participatieniveaus. Sociaal geïsoleerd ben je met een arbeidscontract op zak blijkbaar nooit. Dat uitgangspunt lijkt ons een gebrekkige manier om eenzaamheid in kaart te brengen. De SCW ziet overigens een stevige toename van bemoeizorg in het sociaal domein. We vinden dat de proportionaliteit uit het oog dreigt te raken. Langzamerhand lijkt iedere geconstateerde kwetsbaarheid wel aanleiding te geven voor het betreden van de persoonlijke levenssfeer en een kijkje achter de voordeur.

De SCW heeft het onderwerp van de bestaanszekerheid nadrukkelijk aangedragen in het overleg over deze kadernota (in juli en augustus). Wij zien dat terug in de kadernota. Voor mensen die werken met een "aanvullende uitkering" is het leven vaak zeer stressvol. Door de maandelijkse verrekeningen wordt hun inkomenssituatie instabiel. Deeltijd werken is vaak het hoogst haalbare voor hen. Parttime werk zou vóór hen moeten werken en niet tegen hen, zoals nu. Orionis kan veel meer doen op het gebied van inkomstenvrijlating, de deeltijdpremie. En zorgen voor een tegemoetkoming in de kosten bij uitstroom naar werk. Er moet ook meer aandacht komen voor een goede communicatie met cliënten in deze omstandigheden, bereikbaar zijn en een voor de cliënt gunstiger manier van werken. Bijvoorbeeld door het achteraf mogen verrekenen van inkomen. Of door het introduceren van een buffer die de maandelijkse verschillen opvangt. We zien gelukkig dat de wetgever nu plannen heeft voor zo'n buffer. Het is goed dat voor het onderwerp bestaanszekerheid veel aandacht is in de kadenota. We zijn wel erg benieuwd naar de uitvoering en de vaart die erachter wordt gezet.

Dat mensen in de bijstand al jaren structureel tekort komen is voor ons geen nieuws. Het is de dagelijkse praktijk, resultaat van een in 2013 bewust ingeslagen koers. In 2020 schreef de SCW al aan gemeente Middelburg, toen er sprake was van bezuinigingen: “Het sociaal minimum leidt zonder bijkomende inkomensondersteuning onafwendbaar tot gebrek en schulden. Je kunt er maar heel kort zonder schade van rondkomen. Inkomensondersteuning is vanwege de bij de stijgende kosten van levensonderhoud en achterblijvende hoogte van de uitkering vanuit de Participatiewet absoluut noodzakelijk om schulden en verwaarlozing te voorkomen. Daarom moet inkomensondersteuning de

ruggengraat van elk armoedebeleid zijn. Investeren in preventie kan niet in de plaats van de inkomensondersteuning zelf komen en moet niet ten koste van die ondersteuning gefinancierd worden. Het budget is beperkt en staat onder druk.” Wij baseerden ons destijds op het SCP rapport Armoede in kaart 2018 en 2019. Toen was al bekend dat de bijstandsnorm niet alleen onder het Niet-veel-maar-toereikend criterium lag maar zelfs onder het Basisbehoeftenbudget. Er is de afgelopen jaren aandacht geweest voor het uitbreiden van de doelgroep van inkomensondersteuning naar 130% van de bijstandsnorm. Dat heeft de SCW van harte ondersteund. Maar wij vinden dat de tijd is aangebroken om te kijken naar de bedragen die al jaren op hetzelfde niveau staan terwijl alles duurder werd, en deze aan te passen.

De SCW vraagt daarnaast aandacht voor het functioneren van de organisatie Orionis. Wij vragen ons af of Orionis niet tegen zijn grenzen aanloopt. Nu er zoveel werk moet worden gedaan met een kleine organisatie. Spoedeisende projecten zijn goed en snel uitgevoerd, de TONK, de TOZO en ook de Energietoeslag. Maar dit heeft wel zijn weerslag op de reguliere werkzaamheden. In de ICT is al jaren sprake van hardnekkige problemen. Het in de kadernota genoemde streven naar eenvoudige digitale toegankelijkheid lukt in de praktijk al jaren niet. Verbetering ervan is een lang en zeer stroperig proces gebleken. De SCW en Orionis voeren de discussie hierover al heel lang. Het is inderdaad tijd dat het systeem grondig wordt aangepast. Dit verdient echt meer investering en meer aandacht, ook in de kadernota. “Streven naar “ is echt niet meer voldoende. Orionis wijst op de website bijvoorbeeld naar “Bereken uw recht” maar deze tool waar de SCW voorstander van is en waarvoor we regelmatig aandacht vroegen, wordt wat betreft de gemeentelijke regelingen al jaren niet meer bijgehouden en is dus niet up-todate. Dan kun je hooguit een indicatie krijgen van je rechten op basis van algemene gegevens. Het zou goed zijn als de Walcherse gemeenten en Orionis “Bereken uw recht” weer in ere herstellen; neem weer een abonnement en ga er actief mee aan de slag.

Ook kan er wat betreft de digitale aanvraagformulieren onderzocht worden of aangehaakt kan worden bij systemen als die van Schulinck. https://www.schulinck.nl/eformulieren/

We vinden het niet vanzelfsprekend dat Orionis mensen thuis opzoekt. Het kan, maar dan wel op nadrukkelijk verzoek van de cliënt. Daarbij moet Orionis de handhavingsblik wel achterwege laten.

Orionis heeft de omgekeerde toets nog niet (voldoende) in de vingers. Ook het individueel maatwerk komt onvoldoende uit de verf. Wij horen te vaak dat aanvragen bijzondere bijstand niet goed behandeld worden. Er worden mensen met een mondelinge afhandeling, vóór er een schriftelijke aanvraag kan worden ingediend, ook op onjuiste gronden van een aanvraag afgehouden. Het mondeling afwerken wordt zo een hindernis die tot mondeling afwijzen leidt. Daarop kan men geen bezwaar indienen. Een mondelinge afwijzing voldoet namelijk niet aan de wettelijke voorwaarden voor bezwaar. Maar ook het aanvraagformulier zelf (als mensen daar aan toe komen) is te ingewikkeld. “We maken het indienen van een aanvraag zo gemakkelijk mogelijk,” is met name bij de bijzondere bijstand nog niet gelukt. De SCW pleit ervoor om weer vanaf de start met echte, eenvoudige, aanvraagformulieren te gaan werken waarop schriftelijk besloten worden met de mogelijkheid tot bezwaar. Natuurlijk is het dan goed dat er een gesprek kan plaatsvinden. Volgens de Awb is Orionis gehouden om een aanvraag goed te onderzoeken. Een gesprek om de vraag te verhelderen kan daarbij helpen. Bijvoorbeeld als het om individueel maatwerk gaat.

Wat betreft de inzet van gemeenten vragen we aandacht voor de opdracht die er ligt op het gebied van SROI en de banenafspraak. De gemeenten doen zelf nog te weinig om mensen met een beperking aan een baan te helpen. Er is te weinig committment op dat gebied.

Ook moet er anders gedacht worden over de bijstandsgerechtigde zonder een officieel “etiketje”. Steeds vaker heeft de bijstandsgerechtigde een (grote) afstand tot de arbeidsmarkt. De SCW stoort zich al langer aan het nog regelmatig gehoorde vooroordeel dat uitkeringsgerechtigden thuis “op de bank zitten” wanneer zij niet deelnemen aan het arbeidsproces. Ook Orionis heeft dit nog in het vocabulair.

De SCW is blij met de menselijker benadering. We krijgen op dat vlak veel minder negatieve signalen. We vragen ons echter wel af of termen als holistisch op hun plaats zijn in een ambtelijk stuk. Het maakt een vrij zweverige en ook wel medicaliserende indruk. Het lijkt de vervanging voor het begrip integraal dat eerder opgang deed. En dat we beter vinden passen.

We hebben in de gesprekken over de kadernota ook aandacht gevraagd voor statushouders die zich moeten zien te redden met een zeer beperkt begrip van de Nederlandse taal en voor laaggeletterdheid in het algemeen. Het zet de mensen die hiermee te maken hebben in het maatschappelijke leven enorm op achterstand. Laaggeletterdheid in het algemeen verdient structureel meer aandacht. En vooral meer daadkracht. Een Walchers plan voor de bestrijding van laaggeletterdheid is wenselijk.

Het bestrijden ervan is een verantwoordelijkheid van alle partijen; als eerste van scholen, maar ook Orionis, de gemeenten en de inwoners zelf.

Wat de Schuldhulpverlening betreft vraagt de SCW zich af of het beleid op dit gebied gefragmenteerd in de begrotingen wordt opgenomen. Dat lijkt ons onwenselijk omdat er dan geen sprake meer is van een (vastgesteld) beleidsplan. Dat is wat de wet verlangt.

"We hebben een functie gecreëerd van groepshulp voor mensen met indicatie banenafspraak die ondersteuning gaan bieden in de taken van de pedagogisch medewerker. Dit willen we ook geschikt maken voor klanten van 55 jaar en ouder.” Wij vragen ons af of de kadernota hier cliënten van 55 jaar of ouder zonder of met een indicatie banenafspraak bedoelt. Op zich vraagt de SCW al langer om werksoorten die fysiek minder zwaar zijn. Behoort deze werksoort daartoe? En waarom dan voor alleen de groep 55+? Verder vragen we ons af of dit detailniveau niet meer onder de uitvoering valt dan onder kaderstelling.

"Stimulansz heeft in 2019 op verzoek van het Rijk een onderzoek gedaan naar de armoedeval bij volledige uitstroom uit de uitkering: armoedeval komt vooral voor bij echtparen met kinderen en alleenstaande ouders met kinderen. Oorzaak is gemeentelijke kind-regelingen met een vaste inkomensgrens." Het is de vraag of en in hoeverre wat Stimulansz als oorzaak aangeeft op Walcheren van toepassing is. Met name voor Veere en Middelburg, waar 130% van de bijstandsnorm geldt. Verder is de vraag wat de gegevens überhaupt onder de huidige omstandigheden nog waard zijn. Er zijn op Walcheren zijn twee kindregelingen; Fonds CSO (een zeer goede regeling, met name in Middelburg en Veere, ruimhartig voor kinderen en tot 130% van de bijstandsnorm) en verder het (landelijke) Jeugdfonds sport en cultuur. In Middelburg en Veere geldt die tot 130% bijstandsnorm en in Vlissingen 120%. De bijzondere bijstand biedt ook mogelijkheden voor kosten voor kinderen tot 130% bijstand. Met name in Middelburg is dat gelukkig heel concreet geregeld. En daarin is ook nog maatwerk mogelijk. Hopelijk volgt Veere spoedig. En kijkt ook Vlissingen naar de mogelijkheid van verbeteringen en verruiming.

"Armoedebeleid is onderdeel van een integrale ondersteuning van inwoners. Dit beleid wordt de komende periode door gemeenten geactualiseerd. Dit armoedebeleid moet bijdragen aan maatschappelijke participatie en kansengelijkheid. Hierin wordt extra aandacht besteedt aan de groeiende groep kinderen in armoede."

Met deze stellingen en conclusies wordt een voorschot op (de uitkomsten van) de evaluatie van het armoedebeleid genomen. Dat vinden we vreemd. Over de extra aandacht voor kinderen in armoede merken we op dat kinderen in armoede het gevolg van ouders in armoede zijn. Het gebruik van termen als menstruatie armoede, energie armoede en óók kinderarmoede die allemaal het gevolg van een te laag sociaal minimum zijn, staat bekend als armoede-taylorisme. Door het fragmenteren van de problematiek ontstaat een visie op armoede die de gemeenschappelijke oorzaak buiten beschouwing laat en op elk deelprobleem een aparte pleister plakt. Wat ons betreft niet de goede weg.

Tot slot; Wij zouden willen aandringen op uitvoeringsnota's. We hebben hier een kadernota en het beleid wordt in de begrotingen opgenomen. Uitvoeringsnota's lijken ons een goede, nuttige aanvulling op de kadernota en het beleid bij de begroting. De SCW is van mening dat het een goed instrument kan zijn om op verbeteringen van de uitvoering te sturen en de voortgang te monitoren.

De SCW zal de kadernota verder met name op de uitvoering beoordelen. In verband daarmee zouden we graag regelmatig en structureel meer schriftelijke informatie ontvangen over wat de voornemens op het gebied van de uitvoering zijn.

Namens Sociale Cliëntenraad Walcheren, met vriendelijke groet, Marischka Duinkerken, Marina Goudjalova, Ada Visschers

s.c.walcheren@zeelandnet.nl