22-074 rvs Opstellen projectplan voor strategisch project Energie en Klimaat

raadsvoorstel volgnummer

14 juli 2022 22-074

onderwerp

Opstellen projectplan voor strategisch project Energie en Klimaat

behandelen in raadscommissie

Ruimte

portefeuillehouder

Jeroen Louws Volksgezondheid en milieu Annet Hannewijk en Stephan Hageman a.hannewijk@middelburg.nl en s.hageman@middelburg.nl 0118-675282 en 0118-675319

datum vergadering

programma behandeld door e-mail telefoon

Conceptbesluit

De raad besluit: 1. In te stemmen met het participatief opstellen van een projectplan voor het strategisch project Energie en Klimaat, op basis van een onderzoek naar de verschillende ambitieniveaus en scenario's, inclusief nulmeting en het opzetten van een monitoringssysteem. 2. Voor de uitvoering van het opstellen van het projectplan een bedrag van € 360.000 beschikbaar te stellen; 3. Dit bedrag te dekken uit de incidentele middelen voor uitvoering van het Klimaatakkoord uit de meicirculaire 2022 à € 109.799,- en de resterende € 250.201,- te dekken uit de reserve Klimaatgelden, i.c. de in 2020 ontvangen rijksmiddelen Klimaatakkoord. Aanleiding

Vanwege de vele nieuwe raadsleden, geven we hieronder de aanleiding tot dit voorstel uitgebreid weer. In het vervolg zullen de voorstellen over dit onderwerp weer kort en bondig zijn. Het klimaat verandert. De belangrijkste effecten van klimaatverandering zijn hitte, droogte, meer neerslag en een hogere zeespiegel. Landelijk en ook lokaal wordt ingezet op 2 hoofdpijlers: 1 Klimaatverandering tegengaan 2 Aanpassen aan klimaatverandering 1 Klimaatverandering tegen gaan Het Klimaatakkoord van Parijs is de eerste echte wereldwijde overeenkomst om de klimaatcrisis te bestrijden. In 2015 sloten 195 landen en de Europese Unie één overkoepelend akkoord dat de opwarming van de aarde tot ver onder twee graden Celsius moet houden, met als doel 1,5°C. Het Nationale Klimaatakkoord uit 2019 heeft als belangrijkste doel de CO2-uitstoot in 2030 met 49% te verminderen vergeleken met 1990. Inmiddels wordt gekeken of en hoe 60% gehaald kan worden. In 2050 moet de uitstoot van broeikasgassen met 95% afgenomen zijn. De doelen uit de door de gemeenteraad in 2019 vastgestelde Middelburgse Milieuvisie sluiten hierbij aan. Eén van de andere afspraken is dat Nederland in 30 “energieregio’s” opgedeeld is om regionaal de landelijk gemaakte afspraken te onderzoeken en uit te voeren. Elke regio heeft hiervoor zijn eigen Regionale Energiestrategie (RES) ontwikkeld, waarin de regionale keuzes centraal staan.

In 2020 heeft de gemeenteraad samen met de andere Zeeuwse overheden de Regionale Energie Strategie (RES 1.0) vastgesteld. Uitwerkingen van de RES zijn de door de raad in 2021 vastgestelde Regionale Structuur Warmte (RSW) en de gemeentelijke Transitie Visie Warmte (TVW). De RSW bestaat uit: inzicht in de warmtevraag en het warmte-aanbod en een beschrijving van de mogelijkheden voor nieuw te ontwikkelen bovengemeentelijke warmte-infrastructuur. Een transitievisie warmte is een beleidsdocument dat een eerste richting geeft aan de aanpak van het isoleren en aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving. 2 Aanpassen aan klimaatverandering Het Klimaatakkoord gaat over het voorkomen van klimaatverandering. Inmiddels zien we dat het klimaat al verandert 1

en is het verstandig om, naast het verder tegengaan van klimaatverandering, ons ook aan te passen aan het veranderende klimaat. De Nederlandse overheid – Rijk, provincies, waterschappen, gemeentes - doen hun best om Nederland weerbaarder te maken tegen de gevolgen van klimaatverandering, bijvoorbeeld met het Deltaprogramma. De doelen uit de door de raad in 2019 vastgestelde Middelburgse Milieuvisie sluiten hierbij aan. Daarnaast is er ook de Nationale Adaptatie Strategie, die is gericht op adaptatie (aanpassing) van sectoren zoals landbouw, natuur, gezondheid en infrastructuur. In de door u in 2021 vastgestelde Klimaatadaptatiestrategie voor Zeeland (KasZ) legden de Zeeuwse overheden vast hoe we ons in Zeeland aanpassen aan het veranderende klimaat en omgaan met de gevolgen daarvan. Raadsbesluit van 10 november 2021: Strategisch project Energietransitie/ Klimaatadaptatie In lijn met de vorige 2 punten heeft de gemeenteraad eind vorig jaar de motie aangenomen met de volgende 2 besluitpunten: - Het onderwerp “Energietransitie/ Klimaatadaptatie” als strategisch te benoemen; - Het college te belasten met het daartoe herinrichten van de begrotingen vanaf 2023.

Coalitieakkoord 2022-2026 De coalitie geeft aan serieus met de Zeeuwse ambities én de ambities van de raad aan de slag te gaan op het gebied van duurzaamheid, onder meer in het Strategisch project Energietransitie / Klimaatadaptatie. Hieronder een lijst van punten uit het coalitieakkoord die input zijn voor dit voorstel:  Strengere kwaliteitseisen voor nieuwbouw en het opzetten van een stedelijk investeringsfonds waardoor inwoners en bedrijven tegen een aantrekkelijke rente geld kunnen lenen om hun pand te verduurzamen.  Inwoners financieel en d.m.v. adviezen ondersteunen met hun duurzaamheidsvraagstukken.  Aanreiken van energiebesparende maatregelen.  Afspraken maken met winkels en horeca over afvalscheiding en energieverspilling en zorgen dat bedrijven energiebesparende maatregelen nemen, zonnepanelen op daken plaatsen en op en rond hun gebouw vergroenen.  Van de regionale strategieën op het gebied van warmte-, energietransitie en klimaatadaptatie z.s.m. een Middelburgse vertaling maken.  Autoluw maken van de binnenstad, elektrisch vervoer bevorderen, o.a. door het stimuleren van het plaatsen van meer laadpalen, alleen nog elektrisch vrachtverkeer toelaten in centrum en aansluiten bij de landelijke Green Deal Zero Emissie Stadsvervoer (ZES).  Verder vergroenen van de gemeente, o.a. door verticaal groen, minder steen, meer groen, meer bomen, ravotbossen, etc.

 Biodiversiteit verbeteren, door b.v. minder te maaien, diverser groen, natuurinclusief bouwen, bedrijventerreinen natuurvriendelijk inrichten en biologisch boeren op deel Cleene Hooge. Wat gebeurt er al? Afgelopen jaren zijn er diverse gemeentelijke acties geweest om het bewustzijn en de kennis van inwoners te vergroten en ze te stimuleren om zelf actie te ondernemen. En als gemeente proberen we het goede voorbeeld te geven. Denk aan Zeeuwse samenwerkingsverbanden voor o.a. energie, klimaat en circulair, waarbij zo efficiënt mogelijk taken worden verdeeld en aan verschillende (Europese subsidie) projecten waarbij o.a. de openbare ruimte wordt vergroend, duurzame energie wordt opgewekt, ruimte aan water wordt gegeven, een bestaande woning is als voorbeeld aardgasvrij gemaakt en (bijna) energieneutraal, energieadviezen en kleine maatregelen konden gratis of met korting verkregen worden, energieloket, verduurzamingssubsidies voor woningen, voor monumenten zijn procedures vereenvoudigd, bedrijven zijn benaderd om maatregelen die zich binnen enkele jaren terugverdienen uit te voeren, Diftar voor afvalscheiding, laadinfrastructuur wordt aangelegd, een slim laadstation is gerealiseerd, communicatie in de Bode en op de website en social media, en zo zijn er nog tal van acties (geweest).

Geplande acties Voor het strategisch project moeten de ambities en een plan van aanpak voor de lange termijn in beeld worden gebracht. Van adhoc acties naar een gestructureerd lange termijn plan met inzicht in behaalde resultaten. Er zijn landelijke kaders en ook lokale kaders. De lokale kaders kunnen herijkt worden. Het plan van aanpak met begroting 2

wordt u volgend jaar in de Begrotingsraad aangeboden. Tot die tijd zitten we niet stil natuurlijk. Zoals voorgaande jaren worden er tal van acties en werkzaamheden uitgevoerd. Er wordt nu o.a. gewerkt aan een integrale laadvisie en een routekaart om de eigen gebouwen Paris Proof te krijgen. Het project Dauwwarmte (restwarmte van Arnestein voor Dauwendaele met rijkssubsidie) is volop in ontwikkeling. De specifieke uitkering van het Rijk ter bestrijding van energiearmoede wordt samen met Veere en Vlissingen opgepakt. Er wordt onderzocht of er in Zeeland een energiebank opgericht kan worden. Voor de uitvoering van de Warmtetransitie worden een collectieve inkoopactie en een buurtparticipatietraject opgestart. Het project om zonnepanelen op bedrijfsdaken te promoten loopt. Samen met buurgemeenten worden de mogelijkheden van restwarmte uit het Sloegebied onderzocht. Verder pakken we in gezamenlijkheid met de andere Zeeuwse gemeenten de energielabel C verplichting van kantoren per 1/1/2023 op. Ook in RES verband lopen er verschillende projecten waar Middelburg bij betrokken is, zoals het verduurzamen van VVE's, bedrijventerreinen en monumenten. Rekenkamerbrief 2 mei 2022: onderzoek duurzaamheid De Rekenkamer constateert dat de projecten voortvarend en enthousiast worden opgepakt door een kleine groep enthousiaste en kundige ambtenaren.

Voor veel projecten zijn succesvol subsidies verkregen, zowel landelijk als Europees. Er zijn ook verbeterpunten volgens de Rekenkamer: "Door beperkte capaciteit en middelen konden minder zaken worden opgepakt dan gewenst. B.v. de Middelburgse Visie Milieu (2019 - 2025) is na 2018 niet meer geactualiseerd. De doelstelling van energieneutraal in 2050 uit de visie wekt de indruk van een zekere vrijblijvendheid. Dat er nog tijd genoeg is om deze doelstelling te halen. De ontwikkelingen op het gebied van energie van de laatste tijd laten toch wel een duidelijke urgentie zien om zaken voortvarend aan te pakken. Verder ontbreekt het momenteel aan een voldoende brede monitoring die essentieel is voor het goed evalueren van het beleid." De voorlopige aanbevelingen van de Rekenkamer zijn:  Formuleer concrete, specifieke en afrekenbare doelen per deelterrein (SMART).  Geef bij generieke doelen aan hoe deze bereikt worden met beleid per beleidsterrein.  Bepaal of de gemeente daadwerkelijk invloed heeft op geformuleerde doelen of zijn er ook andere partijen, bijvoorbeeld rijksoverheid die hun deel moeten leveren?  Formuleer tussendoelen voor tijdige bijsturing op weg naar het lange-termijn beleidsdoel.  Zorg voor een tijdig gestarte en voldoende brede monitoring. Dit is essentieel voor het goed evalueren van het beleid.

Monitoring moet de juiste data opleveren voor evaluatie, zodat betekenis gegeven kan worden aan de waargenomen ontwikkelingen en er conclusies getrokken kunnen worden over wat er is bereikt.  Stel budget beschikbaar voor monitoring en evaluatie. Conclusie: tijd voor opschaling om doelen te kunnen halen Zowel de rekenkamer, het coalitieakkoord als het raadsbesluit om van Energie en Klimaat een strategisch project te maken, zijn het over één ding eens: Nu is het tijd voor opschaling om doelen te kunnen halen. Voor u ligt een voorstel om een projectbestuur op te zetten voor het strategische project. Dit houdt in dat er een plan van aanpak gemaakt moet worden en een projectstructuur moet worden opgezet. Voor het opstellen van het plan van aanpak en de projectstructuur is er onderzoek nodig. Wat zijn de opgaven voor de komende jaren? Welke scenario's en ambitieniveaus zijn mogelijk? Wat zijn de voor- en nadelen van de verschillende opties? Wat zijn de risico’s? Wat zijn de kosten? Wat kost “niets” doen, etc.? Het plan van aanpak zal in de Begrotingsraad 2023 aan u worden voorgelegd inclusief een kostenraming voor de komende jaren. Effect

1 Gezonde, duurzame samenleving en leefomgeving Het belangrijkste doel is om te komen tot een gezonde, duurzame samenleving en leefomgeving en een duurzame ontwikkeling van de gemeente. De gemeente stelt zich tot doel dat Middelburg bewoonbaar blijft en dat de Middelburgers gezond en goed kunnen wonen, leven en werken (ondanks de klimaatverandering). Daarbij voorzien in de behoeften van de huidige generaties, zonder de mogelijkheden van toekomstige generaties te beperken om 3

gezond en goed te kunnen leven. 2 Beter inzicht en grip Energietransitie en Klimaatadaptatie (EK) grijpen diep in op het leven van alle dag. Nu en straks. Er gaat veel geld in om en is politiek weerbarstig. Het risicoprofiel bij acties of het nalaten van actie is hoog. Door het onderwerp als strategisch project aan te wijzen heeft de gemeenteraad beter inzicht in en grip op de ontwikkelingen en vorderingen. Zowel in het bereiken van (tussen)doelstellingen als het daarmee gemoeide budget. 3 Nu actie ondernemen, om de financiële gevolgen binnen de perken te houden en minder afhankelijk te zijn Ook al is het een lange termijn doel, het is noodzakelijk om nu actie te ondernemen. Naast de punten onder 1 zien we nu met de gigantisch hoge energieprijzen ook hoe groot de financiële gevolgen zijn voor ons allemaal en met name voor de kwetsbaren (denk aan energiearmoede). Verder willen steeds minder mensen afhankelijk zijn van autoritaire regimes. Argumenten

1.1 Onderzoek om verschillende scenario's en ambitieniveaus in beeld te brengen Om uitvoering te kunnen geven aan het strategisch project, moet eerst duidelijk zijn wat de kaders en randvoorwaarden zijn. Wat zijn de opgaven voor de komende jaren? Welke scenario's en ambitieniveaus zijn mogelijk? Wat zijn de voor- en nadelen van de verschillende opties? Wat zijn de risico's, kosten, juridische aspecten, etc.? Wat kost "niets" doen? Daar is onderzoek voor nodig. 1.2 Projectplan participatief opstellen, want klimaatverandering gaat iedereen aan Aangezien klimaatverandering iedereen aangaat, stellen we voor om dit traject participatief vorm te geven. Dit sluit aan bij de door u in december 2021 vastgestelde Participatie en inspraakverordening. Aangezien het om een strategisch project gaat, stellen we voor om een raadswerkgroep op te richten. Met de resultaten van de onderzoeken en het participatietraject, kan er vervolgens een projectplan opgesteld worden. Dit plan zal ter goedkeuring aan de raad worden voorgelegd. Na goedkeuring kan gestart worden met uitvoering van het strategisch project. 2.1 Nulmeting en monitoringssysteem inrichten Om te monitoren op grove schaal is er de landelijke Klimaatmonitor die op internet te raadplegen is. Deze loopt echter 2 jaar achter.

Gedetailleerdere informatie over de effecten van duurzaamheidsacties zijn momenteel niet of nauwelijks inzichtelijk. Energietransitie en klimaatadaptatie zijn onderdelen die nu deels worden en zijn geïntegreerd in de werkzaamheden van veel medewerkers. Integraal uitvoeren is ook de juiste manier. Echter mede daardoor ontbreekt het nu aan een gedetailleerd overzicht. Onderzoek is nodig om te kijken hoe dit onderdeel er meer uit kan worden gelicht bij de planning en verantwoording zonder enorme administratieve lasten. Hiervoor is het noodzakelijk om de mogelijkheden voor monitoring in beeld te brengen en moet er een nulmeting plaatsvinden. Welke aspecten zijn van belang, zodat de gemeenteraad beter inzicht en grip op de ontwikkelingen en vorderingen heeft? Kanttekeningen

n.v.t. Financiën

Wat mag het kosten? Uren/inhuur en middelen voor: Onderzoek opgaven, ambitieniveau en scenario's Nulmeting en monitoringstool Communicatie, participatie, on- en offline, documentatiemat, drukkosten Juridisch advies Zaalhuur en catering voor werk- en kennissessies Onvoorzien/overig Totaal

€ 215.000 € 45.000 € 39.000 € 25.000 € 18.000 € 18.000 € 360.000 4

Hoe gaan we dat financieren? Het bedrag van € 360.000 kan worden gedekt uit de van het Rijk ontvangen incidentele middelen voor uitvoering van het Klimaatakkoord. Voor 2022 betreft dat een bedrag van € 109.799,-. Het resterende bedrag van € 250.201,- is al in 2020 ontvangen en gereserveerd in de reserve Klimaatgelden. Zijn er significante gevolgen or het weerstandsvermogen? n.v.t.

Duurzaamheid

Dit voorstel gaat over de route naar een energieneutraal en klimaat adaptief Middelburg in 2050. Communicatie en participatie

Aangezien klimaatverandering iedereen aangaat, stellen we voor om dit traject participatief vorm te geven. Ook al de wijze om tot invullen van het projectplan van dit strategisch project te komen. Dit sluit aan bij de door u in december 2021 vastgestelde Participatie en inspraakverordening. Aangezien de raad heeft besloten hiervan een strategisch project te maken, is de vraag of het niet gewenst is daarom een raadswerkgroep op te richten. Die keuze is aan de gemeenteraad. Na accordering van dit voorstel, zal de raad gevraagd worden om de kaders voor participatie vast te stellen. Logischer wijs kan niet op alles geparticipeerd worden, denk b.v. aan de landelijke eisen. Er zal met name geparticipeerd kunnen worden op de inhoud. Wat vinden inwoners belangrijk, hoe zien zij de weg naar een klimaatneutrale gemeente, wat heeft prioriteit, wat mag het kosten, etc.

Uitvoering

Planning  Juni 2022 Raadscommissie Ruimte  Juli 2022 Raadsvergadering. Indien akkoord:  Juli – oktober 2022: offertes opvragen, personele capaciteit organiseren en onderzoek, opzet en kaders communicatie- en participatietraject;  November 2022 – januari 2023: uitvoeren onderzoek verschillende scenario's en ambitieniveaus, nulmeting en monitoringsysteem ontwerpen en communicatie- en participatietraject met raadsleden en inwoners;  Februari – maart 2023: strategisch plan in concept gereed en terugkoppeling van raadsleden en inwoners;  April 2023: strategisch plan definitief;  Juni 2023: strategisch plan inclusief begroting ter besluitvorming in Begrotingsraad. Advies ingewonnen bij adviesorgaan?

n.v.t. Bijlagen Middelburg, 30 mei 2022 Burgemeester en wethouders van Middelburg de secretaris,

mr. A. van den Brink de burgemeester,

mr. H.M. Bergmann

5