22-021 Bijlage 4. Onderzoek muurvegetatie

Verslag onderzoek muurplanten kademuur Nieuwe haven - Turfkaai Middelburg

30 november 2021 Opdrachtgever:

Gemeente Middelburg | dhr. Angelo Commelin | Afdeling Leefomgeving Postbus 6000 4330 LA Middelburg | Tel. (0118) 67 57 95

Opdrachtnemer:

Nanning-Jan Honingh | Schoondijksedijk 35 | 4438 AE Driewegen 06-12883834 | info@melkenhoningh.nl Bank: NL51 TRIO 0786 8048 23 | KvK: 69037930 | BTW: NL 0021 29319 B07 © Niets uit deze rapportage mag gekopieerd worden zonder schriftelijke toestemming van de auteur.

Inhoudsopgave 1 INLEIDING...................................................................................................................................................... 3 2 ONDERZOEK .................................................................................................................................................. 4 3 ADVIES .......................................................................................................................................................... 8 BIJLAGE 1: OVERZICHT VAN DE GROEIPLAATSEN .............................................................................................. 10

2

1 Inleiding De gemeente Middelburg is van plan de kademuur aan de Nieuwe haven en de Turfkaai te renoveren of mogelijk geheel vervangen. De kademuur is op dit moment in slechte staat en er bestaat gevaar voor instorten of wegzakken. De kade is om die reden afgesloten voor publiek en het parkeren van auto’s. In de kademuur bevinden zich muurplanten. Vanwege de Wet Natuurbescherming dient te worden onderzocht of er geen beschermde muurplanten in de muur groeien. Het is bij de wet verboden deze planten te vernielen en hun leefomgeving aan te tasten. De Wet Natuurbescherming geeft gemeenten geen bevoegdheid om soorten te beschermen door verbodsbepalingen op te stellen. Een voorbeeld hiervan is de gemeente Utrecht die een eigen soortenbeleid heeft ontwikkeld (Utrechtse soortenlijst, uitwerking Groenstructuurplan t.b.v. Utrechtse soorten 2018). Dat betekent niet dat gemeenten geen eigen beleid kan mag opstellen en uitvoeren. De gemeente Middelburg heeft gevraagd om onderzoek te doen naar de aanwezigheid van (beschermde) muurplanten en een aantal scenario’s te presenteren voor herstel van de kademuur. In dit rapport worden de onderzoeksresultaten gepresenteerd. Daarbij wordt een aantal scenario’s voorgesteld om de muurplanten al dan niet te behouden en zelfs te stimuleren.

Figuur 1: Onderzoeksgebied (geel).

3

2 Onderzoek De muur De kademuur aan de Nieuwe haven en de Turfkaai is ongeveer 250 m. lang en vanaf de waterspiegel ongeveer 1,5 m. hoog. De kademuur is opgebouwd in metselwerk tussen ijzeren framebalken. Het metselwerk van bakstenen is naar binnen hellend en gebogen om de gronddruk vanaf de kade te weerstaan. Bovenop de kademuur is een betonnen rand gestort (Zie figuur 2). De muur staat in het water van de gracht die de oude binnenstad van Middelburg grotendeels omspant. Het water staat in verbinding met het Kanaal door Walcheren en is brak.

Figuur 2: De kademuur

De kademuur is geëxponeerd/ geëxposeerd op het zuidoosten. Dat betekent dat de muur een groot deel van de dag kan worden beschenen door de zon en wel als zij min of meer op het hoogste punt staat. Het metselwerk is over het algemeen hecht opgebouwd op enkele scheuren na. De mortel is hard, maar lijkt wel kalkrijk; hier en daar is het voegwerk aangevuld en met portlandcement verrijkt. De betonnen rand loopt door tot over de gemetselde muren. Dat betekent dat regen- en spoelwater vanaf de straat over de betonnen rand direct in de gracht valt. Op sommige plaatsen echter (richting de Nieuwe haven) loopt de onderrand van het beton schuin naar het metselwerk toe. Hierdoor kan regen- en spoelwater vanaf de straat via het beton toch over de muur lopen. Bij harde wind zal er brak spatwater tegen de muur aanklotsen. De planten Het valt voor muurplanten niet mee om in deze kademuur voet aan de grond te krijgen. Het metselwerk is hecht. Alleen in kleine gaatjes en scheuren kunnen de muurplanten binnendringen en voeding en vocht onttrekken. Door de blootstelling aan zonlicht in de zomermaanden is de muur ook erg droog. De muur lijkt weinig vocht te onttrekken aan de grond achter de muur. Dat zal mede komen doordat regen- en spoelwater vanaf de straat niet (meer) de bodem inzakt, maar over de rand rechtstreeks of oppervlakkig via de muur de gracht in stroomt.

Is dat laatste het geval dan kunnen muurplanten zoals varens niet snel reageren door ineens veel vocht op te nemen.

4

Daarbij is spoelwater vanaf de straat erg voedselrijk en daarvan profiteren juist de ‘onechte’ muurplanten. Dit zijn planten zoals grassen, brandnetels en zelfs boomopslag die ook tussen de straatstenen groeien. Vooral in de schaduw onder de betonnen rand lijken de muurplanten het goed te doen. De muurvarens zijn hieronder beter ontwikkeld dan muurvarens die meer aan zonlicht en droogte staan blootgesteld (Zie figuur 3).

Figuur 3: Een muurvarentje heeft via een klein gaatje toch een groeiplek weten te bemachtigen; in de schaduw onder de betonnen rand worden de muurvarens wat forser.

Het gedeelte van de kademuur onder de voetgangersbrug over de gracht is wel rijkelijk begroeid met muurplanten. Door de vrijwel permanente schaduw en vochtige omgeving groeien hier muurvaren, tongvaren en (vermoedelijk) mannetjesvaren (Zie figuur 4). Het onderzoek werd namelijk uitgevoerd met een pieremachochel die beschikbaar werd gesteld door de gemeente Middelburg. Daarmee kon weliswaar dicht langs de muur onderzoek worden gedaan, maar het viel niet mee om daarmee het evenwicht te bewaren bij het zitten en opstaan. Overigens zal dit beperkte deel van de kademuur ongemoeid blijven.

Figuur 4: Het relatief nieuwe metselwerk onder de voetgangersbrug bevat heel veel kleine varentjes waaronder tongvaren, mannetjesvaren (?) en muurvaren.

5

Andere ‘echte’ muurplanten die werden waargenomen zijn: muurleeuwenbek en klein glaskruid (Zie figuur 5). Klein glaskruid is een struikje dat houdt van zonnige en stikstofrijke groeiplaatsen. Muurleeuwenbek heeft liever vochtiger omstandigheden en als dat is gegarendeerd kan hij ook op zonnige plaatsen groeien. Andere ‘onechte’ muurplanten waren Canadese fijnstraal, muurfijnstraal, hoornbloem (cultivar), smalbladige weegbree, stinkende gouwe, moederkruid en een verwilderde tomaat. Al met al is de kademuur zeer weinig begroeid en met zeer weinig soorten echte muurplanten (muurvaren; muurleeuwenbek en klein glaskruid). Muurvaren is de kensoort van de plantengemeenschap “Muurvarenassociatie (21Ab1)”. Hiertoe behoren ook de steenbreekvaren en de muurleeuwenbek. Ze hebben de voorkeur voor een kalkrijk substraat. In totaal werden er ongeveer 215 muurvarentjes gevonden. Er werden ongeveer 3 muurleeuwenbek- en 3 klein glaskruidplanten gevonden (Zie Bijlage 1).

Figuur 5: Muurleeuwenbek en Klein glaskruid.

Wettelijke bescherming Muurvaren, muurleeuwenbek en klein glaskruid zijn sinds 2017 niet (meer) wettelijk beschermd. Dat betekent niet dat men hun groeiplaats en de planten zelf zomaar mag beschadigen en/of vernietigen. Het is dus wettelijk toch noodzakelijk om tijdens het onderhoud, renovatie of sloop van deze kademuur rekening te houden met de muurbegroeiing. In elk geval dient de initiatiefnemer, in dit geval de gemeente Middelburg, zich op de hoogte te stellen van de mogelijke aanwezigheid van beschermde planten- en diersoorten. Muurplanten die wel specifiek zijn beschermd zijn o.m. zwartsteeltje, schubvaren, steenbreekvaren, muurbloem, stengelomvattend havikskruid. Deze werden echter niet op de kademuur aan de Nieuwe haven en Turfkaai waargenomen. Zorgplicht De muurplanten in de kademuur vallen namelijk wel onder de zgn. zorgplicht in de Wet Natuurbescherming. De zorgplicht geldt ook voor niet specifiek bij de wet genoemde beschermde planten- of diersoorten. Dat houdt in dat eenieder die weet of redelijkerwijs kan vermoeden dat door zijn handelen of nalaten nadelige gevolgen kunnen worden veroorzaakt voor een Natura 2000-gebied, een bijzonder nationaal natuurgebied of voor in het wild levende dieren en planten: 1. dergelijke handelingen achterwege laat, dan wel, 2.

indien dat achterwege laten redelijkerwijs niet kan worden gevergd, de noodzakelijke maatregelen treft om die gevolgen te voorkomen, of 3. voor zover die gevolgen niet kunnen worden voorkomen, deze zoveel mogelijk beperkt of ongedaan maakt.

6

Deze zorgplicht roept een aantal vragen op. Hier wordt ervanuit gegaan dat de muurplanten in de kademuur van de Turfkaai in het ‘wild’ leven. Zij zijn daar op eigen initiatief of door onbedoelde oorzaak gekomen. De volgende vraag is of de handelingen van onderhoud, restauratie, renovatie of geheel vernieuwen geheel achterwege gelaten kan worden. Voor het belang van de openbare veiligheid is het belangrijk dat bovenstaande werkzaamheden doorgang vinden. Daarbij zal het niet eenvoudig zijn om te voorkomen dat de muurplanten negatieve gevolgen ondervinden van de werkzaamheden. Bij onderhoud en renovatie kunnen de muurplanten die in de nog goede muurdelen zitten, worden behouden. Muurplanten die zich in scheuren en uitgevallen voegwerk bevinden, zullen helaas worden verwijderd om de nodige reparaties uit te kunnen voeren. De reparaties kunnen wel met kalkrijke en schralere mortels worden uitgevoerd, zodat muurplanten in de toekomst wel kansen hebben om zich te opnieuw te vestigen. Wanneer de werkzaamheden zo omvangrijk zijn dat hele delen of de gehele kademuur worden vernieuwd, dan moet overwogen worden om de nieuwe delen muurplantvriendelijk op te bouwen. In het volgende hoofdstuk worden daarvoor suggesties gedaan.

Wanneer deze maatregelen technisch onuitvoerbaar zijn en waarbij uiteindelijk de openbare veiligheid in het geding komt kan van deze maatregelen (deels) worden afgezien. Dit moet wel goed worden gedocumenteerd en onderbouwd.

7

3 Advies Het is nog niet precies bekend of en hoe de kademuur aan de Turfkade zal worden gerenoveerd of vervangen. Daarom wordt een aantal scenario’s voorgesteld waarbij rekening gehouden kan worden met aanwezige muurplanten of door ervoor te zorgen dat muurplanten zich op termijn op de kademuur kunnen vestigen. Een paar zaken moet hierbij worden bedacht: - Het is wettelijk niet verplicht om met de aanwezige muurplanten rekening te houden. Er zijn geen wettelijk beschermde soorten waargenomen op de kademuur aan de Turfkade; - De kademuur is georiënteerd op het zuidoosten. Dit is niet de meest optimale positie van een groeiplaats voor (zeldzame) muurplanten die (permanente) schaduw verlangen; - Belangrijke eisen van muurplanten op kademuren naast beschaduwing zijn: kalkrijke mortel of substraat (steen); een vochtig achterliggend grondtalud zonder blokkades waarin regenwater kan inzijgen; geen afspoelend regenwater over of langs de kademuur; - Behoud van echte muurplanten draagt bij aan het behoud van de totale biodiversiteit in de stad; algemeen voorkomende ‘onechte’ muurplanten zoals bijvoorbeeld muurfijnstraal zijn een belangrijke bron van nectar voor veel vliegende insecten waaronder (sociale) honingbijen en solitaire bijen; Scenario 1 “Niets doen” In dit scenario wordt de muur niet gerenoveerd of gesloopt en vervangen.

Hierdoor krijgt de muurvegetatie mogelijk de tijd om uit te breiden. Het is daarbij echter de vraag of er ook bijzondere of beschermde muurplantsoorten zullen gaan voorkomen. Het metselwerk is weliswaar kalkrijk, maar ook hard en droog. Alleen bij sterk verval (scheuren, verwering) komen er mogelijk meer groeiplaatsen vrij. Omdat de waterhuishouding achter de muur niet optimaal is blijft de vraag aanwezig of de muurplantvegetatie in aantallen en soorten zal uitbreiden. Het is ook mogelijk dat vooral onechte muurplantsoorten van sterker verval van de kademuur zullen profiteren. Als scheuren breder worden en delen van de muur wegvallen, zal juist deze groep zijn kansen benutten. Vooral door boomopslag zal de kademuur versneld vervallen. Scenario 2 “Renoveren” In dit scenario worden de slechte delen van de kademuur gerepareerd of vervangen. Vooral de delen met de scheuren in het metselwerk worden dan vernieuwd. Wanneer het metselwerk wordt vernieuwd zullen de muurplanten in de scheuren verdwijnen. Het heeft niet veel zin om deze als losse plantjes elders in te planten/ metselen. De groeiplaats van de planten is dan te erg verstoord. Alleen muurdelen met muurplanten die bouwtechnisch goed zijn kunnen worden uitgenomen en elders ingemetseld. De groeiplaatsomstandigheden worden dan niet zo erg gewijzigd.

Het is (mij) ook niet bekend of de betonnen rand (sloof) en het hoge talud achter de muur gehandhaafd blijven. Dit grondtalud met bomen en geparkeerde auto’s oefenen gezamenlijk een grote druk uit op de kademuur. Als het mogelijk is, zou het talud boven de kademuur verlaagd moeten worden. Hierdoor wordt de druk verminderd en kan regenwater niet oppervlakkig wegstromen, maar de bodem inzakken. Daardoor wordt de kademuur aan de binnenzijde vochtiger en dat is gunstig voor muurplanten. Scenario 3 “Slopen en vervangen” In dit scenario wordt de gehele kademuur gesloopt en verwijderd. Daarvoor in de plaats komt een nieuwe kademuur. Alle muurplanten zullen bij die werkzaamheden verdwijnen. Alleen goede gemetselde muurdelen met muurplanten kunnen in de nieuwe muur worden hergebruikt. Of die operatie en transplantatie zal slagen hangt af van het aanpassingsvermogen van de muurplanten in hun nieuwe groeiplaats die mogelijk minder schaduw bevat. Als de kade zelf ook wordt heringericht en het talud kan worden verlaagd, zal regenwater meer de bodem in zijgen. Hierdoor zal de kademuur vochtiger worden. Wanneer kalkrijke mortel wordt gebuikt en tras i.p.v. portlandcement en organische toevoegingen, ontstaan er voor muurplanten nieuwe groeiplaatsmogelijkheden. Met de jaren zal het

8

metselwerk verweren en krijgen de zaden en sporen van muurplanten de kans om zich te vestigen. Zie bijvoorbeeld figuur 6.

Figuur 6: Muurvarens in vrij nieuw metselwerk aan de zuidwestkant van de Zeeuwse Bibliotheek.

9

BIJLAGE 1: Overzicht van de groeiplaatsen De tabel leest voor de beeldvorming van boven naar beneden vanaf de Nieuwe haven richting het noordoosten tot de Koningsbrug tegenover de hoek Turfkaai – Londense kaai. Men kan de tabel ook vanuit het MIDDEN (bruin) en naar links richting de loopbrug naar de Rechtbank lezen of vanuit het MIDDEN richting de Koningsbrug. Een vak is ongeveer 1 m. breed en is het muurgedeelte tussen 2 framebalken in. Op deze manier zijn de muurplanten indien nodig, weer terug te vinden. LINKS Vak 43 Vak 42 Vak 41 Vak 40 Vak 39 Vak 38 Vak 37 Vak 36 Vak 35 Vak 34 Vak 33 Vak 32 Vak 31 Vak 30 Vak 29 Vak 28 Vak 27 Vak 26 Vak 25 Vak 24 Vak 23 Vak 22 Vak 21 Vak 20 Vak 19 Vak 18 Vak 17 Vak 16 Vak 15 Vak 14 Vak 13 Vak 12 Vak 11 Vak 10 Vak 9 Vak 8 Vak 7 Vak 6 Vak 5 Vak 4 Vak 3 Vak 2 Vak 1 v/a helling t/m helling BRUG

Muurvaren 3 3

Vak 52 Vak 51 Vak 50 Vak 49 Vak 48

15 5 5

Muurleeuwenbek

Klein glaskruid

Anders

2 1 9

1 1

1 1 2 3 1 2 3 2

3

1 1 2

Stinkende gouwe

3 30

Stinkende gouwe Moederkruid; tongvaren; mannetjesvaren; tomaat e.a.

10

Vak 47 Vak 46 Vak 45 Vak 44 Vak 43 Vak 42 Vak 41 Vak 40 Vak 39 Vak 38 Vak 37 Vak 36 Vak 35 Vak 34 Vak 33 Vak 32 Vak 31 Vak 30 Vak 29 Vak 28 Vak 27 Vak 26 Vak 25 Vak 24 Vak 23 Vak 22 Vak 21 Vak 20 Vak 19 Vak 18 Vak 17 Vak 16 Vak 15 Vak 14 Vak 13 Vak 12 Vak 11 Vak 10 Vak 9 Vak 8 Vak 7 Vak 6 Vak 5 Vak 4 Vak 3 Vak 2 Vak 1 MIDDEN RECHTS Vak 1 Vak 2 Vak 3 Vak 4 Vak 5 Vak 6 Vak 7 Vak 8 Vak 9 Vak 10 Vak 11 Vak 12 Vak 13 Vak 14

1

Allerlei begroeiing

3

2 13

3

2 30 10

1 Can. fijnstraal

1 1

11

Vak 15 Vak 16 Vak 17 Vak 18 Vak 19 Vak 20 Vak 21 Vak 22 Vak 23 Vak 24 Vak 25 Vak 26 Vak 27 Vak 28 Vak 29 Vak 30 Vak 31 Vak 32 Vak 33 Vak 34 Vak 35 Vak 36 Vak 37 Vak 38 Vak 39 Vak 40 Vak 41 Vak 42 Vak 43 Vak 44 Vak 45 Vak 46 Vak 47 Vak 48 Vak 49 Vak 50 Vak 51 Vak 52 Vak 53 Vak 54 Vak 55 Vak 56 Vak 57 Vak 58 Vak 59 Vak 60 Vak 61 Vak 62 Vak 63 Vak 64 Vak 65 Vak 66 Vak 67 Vak 68 Vak 69 Vak 70 Vak 71 Vak 72 Vak 73 Vak 74 Vak 75 Vak 76 Vak 77

3

4

1

Mossen en korstmossen Mossen en korstmossen

2 2

Can. fijnstraal Can. fijnstraal; gew. hoornbl.

1 (fors)

5 (fors) 2 (fors) 1 (fors) 1

1 4

1 1

1 (fors) 1 (fors) 1 (fors)

5 3

3 1 1

12

Vak 78 Vak 79 Vak 80 Vak 81 Vak 82 Vak 83 TOTAAL

1 1 1 1 5 215

3

3

13