21-098 Bijlage 1. Jaarstukken 2020 - vervallen
Tekst van het document
61
Overig
5
-9
Totaal
2.380
-1.383
93
Paragrafen
94
Jaarstukken 2020 | Paragrafen
Weerstandsvermogen en Risicobeheersing Inleiding
weerstandsvermogen van de gemeente Middelburg. Het weerstandsvermogen geeft inzicht in de financiële draagkracht van de gemeente indien zich onvoorziene tegenvallers voordoen. De paragraaf verwoordt in het kort uit welke componenten het weerstandsvermogen bestaat en waar de uitgangspunten van het risicomanagement zijn vastgelegd (beleid). Verder wordt
De gemeente Middelburg onderkent het belang van
inzicht gegeven in:
risicomanagement. Het gaat hierbij om het beheersen van risico's
– de opbouw van het risicoprofiel (de gesignaleerde risico's)
die de bedrijfsvoering kunnen belemmeren. In deze paragraaf
– de opbouw van de weerstandscapaciteit (vrije middelen om
worden de risico's in relatie tot de financiële weerstand gelegd.
de gesignaleerde risico's in financiële zin op te kunnen vangen) – het weerstandsvermogen (koppeling van de risico's en de
Deze paragraaf is als rapportage een onderdeel van het
weerstandscapaciteit).
risicomanagementproces. En geeft inzicht in het
Beleidskader Risicomanagementbeleid
De gemeente is verplicht zowel in de programmabegroting als in de programmarekening de risico’s te vermelden die de financiële positie van de gemeente kunnen beïnvloeden.
Het beleid dat de gemeente voert ten aanzien van risicomanagement is vastgelegd in een
Bij het opstellen van de programmabegroting en jaarrekening dient
risicomanagementbeleidsnotitie. In dit beleidsstuk is de werkwijze
een zo goed mogelijk beeld van kwantificeerbare risico’s aanwezig
vastgelegd en zijn de uitgangspunten bepaald ten aanzien van
te zijn. Dat betekent evenwel niet dat in de gemeentelijke
het risicomanagementproces. Op basis van dit beleidsstuk is deze
huishouding geen financiële risico’s meer aanwezig zouden zijn.
paragraaf weerstandsvermogen opgesteld.
Net als iedere andere organisatie heeft ook de gemeente bij de uitvoering van haar taken te maken met onzekerheden die kunnen leiden tot financiële nadelen.
95
Jaarstukken 2020 | Paragrafen
Wat is weerstandsvermogen?
gerangschikt. Verder is inzichtelijk wat de risicoscore (kans x
Het weerstandsvermogen bestaat uit:
gevolg) is, voor en na het implementeren van
– De weerstandscapaciteit. Dit zijn de middelen en
beheersmaatregelen. Om een risicoweging mogelijk te kunnen
mogelijkheden waarover de gemeente kan beschikken om niet
maken wordt elk risico gekwantificeerd op kans van voorkomen
begrote kosten te dekken.
en geldelijk gevolg. Voor zowel kans als gevolg is een vijftal
– Alle risico’s waarvoor geen voorzieningen zijn gevormd en die van materiële betekenis kunnen zijn.
klassen gedefinieerd waardoor de uiteindelijke risicoscore ligt tussen de 0 (minimaal) en 25 (maximaal).
Voorwaarden in een continu proces
Beheersmaatregelen
Risicomanagement heeft op het niveau van de raad, het college
Soms is het mogelijk om voor de geïdentificeerde risico’s
en het ambtelijk management een structurele plek gekregen
beheersmaatregelen te treffen. De getroffen maatregelen zijn
binnen de planning- en controlcyclus. Voor de raad betekent dit dat
bedoeld om óf de kans van een risico te verlagen óf de gevolgen
bij zowel de begroting als bij de jaarrekening gerapporteerd wordt
te reduceren. Hierdoor neemt de risicoscore af en zal de totale
over hoe risico’s zich ontwikkelen en hoe deze zich verhouden tot
impact van de risico’s op de organisatie afnemen.
de ontwikkeling van de weerstandscapaciteit.
Beheersmaatregelen zijn te onderscheiden in twee categorieën; financieringsmaatregelen en control-maatregelen. Een
Eén van de voorwaarden voor een adequaat risicomanagement is
financieringsmaatregel is een maatregel waarbij het risico niet
dat bestuurlijke doelstellingen voor programma’s, strategische
gereduceerd wordt, maar dat er financieel gezien dekking
projecten en grondexploitaties helder zijn. Verder is het
voorhanden is als het risico zich daadwerkelijk voordoet. Om
noodzakelijk dat zowel bestuur als management zich bewust zijn
risicomanagement effectief te laten zijn is het daarnaast wenselijk
dat risicomanagement onderdeel is van het normaal besturen en
om bij het benoemen van beheersmaatregelen ook te kijken naar
managen van de gemeente. Dit betekent dat het inventariseren
‘control-maatregelen’. Dit zijn maatregelen die de kans van
van risico’s, het inschatten ervan en het treffen van maatregelen
optreden of de directe gevolgen van een risico kunnen reduceren.
voortdurend in de praktijk wordt uitgevoerd.
Risico's
De risicokaart Om meer inzicht te krijgen in de spreiding van de risico’s naar kans van optreden en gevolg, wordt gebruik gemaakt van de risicokaart
Uitkomsten inventarisatie
(zie de figuur hieronder). De nummers in de risicokaart
Het risicoprofiel is zeer divers van aard. Zowel grote als relatief
corresponderen met de aantallen risico’s die zich in het
kleinere risico’s, risico’s met interne of externe oorzaak en
desbetreffende vak van de risicokaart bevinden. Daarmee wordt
operationeel dan wel strategisch van aard zijn genoemd.
direct inzichtelijk hoe de risico’s zijn verdeeld over het groene, oranje en rode gebied.
Om het risicoprofiel te structureren wordt gebruik gemaakt van risicocategorieën. Hierdoor kunnen risico’s naar soort worden
96
Jaarstukken 2020 | Paragrafen
Een risicoscore in het groene gebied, vormt geen direct gevaar
weging hebben binnen de top 10 van de gesignaleerde risico’s
voor de continuïteit van de organisatie. Risico’s die in het oranje
binnen onze gemeente, gelet op financiële impact op de
gebied zitten vragen om aandacht. Ze vormen individueel nog
organisatie.
geen reëel gevaar voor de continuïteit van de organisatie, maar naarmate de tijd vordert, kan het risico wel een bedreiging gaan
Weerstandscapaciteit
vormen. Voor deze risico’s wordt het dan ook aangeraden niet lang
Op basis van het geconsolideerde risicoprofiel van de gemeente
te wachten met het uitvoeren van beheersmaatregelen.
Middelburg kan worden bepaald hoeveel geld benodigd is om alle risico’s te kunnen financieren. De benodigde weerstandscapaciteit
In de risicokaart wordt duidelijk dat er zich relatief veel risico’s in
wordt berekend op basis van een risicosimulatie (Monte Carlo
de groene en oranje zone bevinden, onder/midden in de
methode). Uitgangspunt hierbij is een statistische benadering die
risicokaart. Bij beheersing van deze risico’s die veel voorkomen
er van uit gaat dat nooit alle risico’s zich én tegelijk, én in hun
kan op de korte termijn kostenreductie gerealiseerd worden en op
maximale omvang voordoen. Door deze benadering kan op een
de langere termijn serieuze bedreigingen ten aanzien van de
verantwoorde manier minder vermogen aan worden gehouden.
continuïteit van de bedrijfsvoering worden voorkomen. In totaal zijn er voor de gemeente 33 risico’s geïdentificeerd en Een risico dat zich bevindt tegen of in het rode gebied, vereist
gekwantificeerd. Het onderdeel “wijzigingen in risicoprofiel”
directe aandacht om te voorkomen dat de continuïteit van de
verderop in deze paragraaf, bevat een toelichting op de mutaties
organisatie wordt bedreigd. De gemeente Middelburg kent een
die binnen het risicoprofiel hebben plaatsgevonden.
aantal van deze risico’s. Dit zijn ook de risico’s die een zware
97
Jaarstukken 2020 | Paragrafen
Rekening houdend met de inschatting van kans op voorkomen en
In de hiernavolgende tabel wordt de top 10 risico’s van de
verwacht geldelijk gevolg, kan op basis van de Monte Carlo
gemeente Middelburg gerangschikt naar financiële impact
techniek bepaald worden dat in 90% van de simulaties het totale
weergegeven. Het percentage geeft in grote lijnen de weging van
risicobedrag niet boven de € 17,4 miljoen uitstijgt.
het betreffende risico aan ten opzichte van het totaal aan risico’s. Hieruit is af te leiden dat de top 10 risico’s een weging heeft van
Risico top 10
ruim 90% in het totaal van de geinventariseerde risico’s.
Top 10 risico's gemeente Middelburg
Belangrijkste risico’s
Invloed (%)
De in het Herstelplan 2021-2024 opgenomen maatregelen ter invulling van de taakstelling op het Sociaal Domein (oplopend tot €7 mln in 2023) worden vertraagd of slechts gedeeltelijk gerealiseerd, wat leidt tot (incidentele en/of structurele) tekorten ten aanzien van de lopende begroting en het meerjarig financieel perspectief.
31%
Vertraging en lagere opbrengstontwikkeling van lopende en geplande grondexploitaties (woningen en bedrijventerrein) ten opzichte van de prognoses in het basisscenario Grondbedrijf waardoor het saldo van de reserve grondbedrijf nadelig beïnvloed wordt (scenario: Grondbedrijf risicoscenario).
22%
Het deels of in zijn geheel niet tot ontwikkeling brengen van reeds aangekochte gronden (als gevolg van onvoldoende draagvlak, politieke keuzes, duurzaamheidsladder) leidt tot een lager ontwikkelpotentieel binnen het Grondbedrijf waardoor enerzijds verliezen ontstaan doordat complexen (deels) afgewaardeerd moeten worden en anderzijds de rente over deze complexen niet meer aan het grondbedrijf mag worden toegerekend (scenario: Grondbedrijf specifieke risico’s).
10%
Het niet realiseren van de verhanging van de aandelen Evides vanuit PZEM direct onder de aandeelhouders, onderdeel van het compensatiepakket Marinierskazerne, waardoor de geraamde dividendinkomsten vanaf 2022 niet worden gerealiseerd
7%
Indirecte gevolgen vanuit de Corona-crisis leiden tot hogere uitgaven en/of lagere inkomsten (bijvoorbeeld stijging bijstandsuitkeringen, niet door het Rijk gecompenseerde kosten en steunmaatregelen, korting Algemene uitkering als gevolg van Rijksbezuinigingen)
6%
De in de meerjarenraming opgenomen stelpost ("uitkomst onderzoek jeugdzorg") voor de verwachte hogere rijksbijdrage Sociaal Domein wordt niet gerealiseerd omdat het Rijk besluit om de incidenteel toegekende hogere rijksbijdrage Jeugd (t/m 2022) niet structureel te maken
5%
Het harder oplopen van volumegroei en prijsstijging ten aanzien van de activiteiten WMO/Jeugd dan waarmee nu in de meerjarenraming wordt gerekend
5%
Uitvoering van het overbruggingscontract en onderbrengen van (voormalig) Intervence-activiteiten bij een andere zorgpartij, leidt tot (incidentele) meerkosten.
4%
Op basis van het onderzoek naar de staat van de gevel van het Stadhuis dienen restauratiewerkzaamheden uitgevoerd te worden waarvoor momenteel nog geen middelen begroot zijn
1%
Een gedeelte van de personeelskosten (inclusief overhead) wordt gedekt door investeringsprojecten waardoor bij afname van het aantal projecten de dekking van deze kosten wegvalt en tot extra lasten in de reguliere exploitatie zal leiden.
1%
Wijzigingen in risicoprofiel ten opzichte van risicoprofiel
De uiteindelijke financiële impact van de coronacrisis voor de
Begroting 2021;
gemeente Middelburg laat zich lastig becijferen en is afhankelijk
De omvang van het risicoprofiel is ten opzichte van de vorige
van veel factoren. De financiele schade zal zeer afhankelijk zijn van
rapportage (Begroting 2021) met € 3.7 miljoen afgenomen naar
de duur en impact van de crisis op de reguliere gemeentelijke
€ 17.4 miljoen. Deze forse daling wordt nagenoeg volledig
inkomsten en uitgaven, de omvang van het te verlenen pakket aan
veroorzaakt door een lagere weging van het risico met betrekking
(steun)maatregelen en de bijdrage die hiervoor vanuit het Rijk
tot de financiële impact van de coronacrisis en anderzijds het
beschikbaar wordt gesteld. Vooralsnog zien wij dat het Rijk haar
wegvallen van het risico in verband met de effecten vanuit de
verantwoordelijkheid neemt richting gemeenten in het
herverdeling van het gemeentefonds die per 1 januari 2022
compenseren van corona-gerelateerde inkomstenderving
ingevoerd wordt.
(bijvoorbeeld a.g.v. lagere parkeeropbrengsten en
98
Jaarstukken 2020 | Paragrafen
toeristenbelasting). De financiële impact op de gemeentelijke
De genoemde effecten hebben, naast een aantal minder
begroting op de korte termijn valt vooralsnog mee, hetgeen goed
significante wijzigingen, per saldo een positief effect op de
af te lezen valt vanuit het rekeningresultaat 2020. Wel kunnen er
omvang van het risicoprofiel met € 3.7 miljoen.
op de middellange termijn negatieve effecten ontstaan die mogelijk doorwerken richting gemeenten. Deze effecten zullen
De risico's met betrekking tot het Sociaal Domein schatten wij
zichtbaar worden op het moment als het Rijk de steunmaatregelen
onverminderd hoog in. Hoewel met de concretisering van de
afbouwt. Te denken valt aan oplopende werkeloosheidscijfers
bezuinigingsmaatregelen Sociaal Domein (Herstelplan
waardoor het aantal bijstandsklanten op kan lopen, aanvullende
2021-2024; opgave 2) meer zekerheid is ontstaan dat de
(financiële) steun vanuit de gemeente om het voorzieningenniveau
geformuleerde taakstelling (oplopend tot € 7 miljoen structureel in
in onze gemeenten in de lucht te houden en nadelige effecten op
2023) daadwerkelijk ingevuld kan worden, zal de komende jaren
de algemene uitkering als het Rijk op enig moment het eigen
moeten blijken of dit ook daadwerkelijk gaat lukken. Als onderdeel
financiële huishoudboekje weer op orde moet brengen (trap-op-
van de uitvoering van het actieplan Sociaal Domein zullen deze
trap-af systematiek). De weging van het corona-risico is
maatregelen in de komende periode geïmplementeerd worden en
neerwaarts bijgesteld omdat we zien dat de korte termijn-effecten
bij moeten dragen aan een lager kostenniveau op zowel de WMO-
vooralsnog door het Rijk worden gecompenseerd waardoor alleen
als Jeugdbudgetten. Risico hierbij is dat implementatie van de
het isico op de middellange termijn resteert. In de komende jaren
maatregelen minder snel of niet geheel kunnen worden
zal blijken hoe dit risico zich verder gaat ontwikkelen.
doorgevoerd dan nu wordt aangenomen waardoor de taakstelling maar deels wordt ingevuld.
Een andere factor die leidt tot de daling van het risicoprofiel is het wegvallen van het risico aangaande de herverdelingseffecten
NB: Er is in mei j.l. bekend geworden dat er sprake is van tekorten
van het gemeentefonds. In de voorliggende periode heeft
bij GGD Zeeland in 2020, die mogelijk impact kunnen hebben voor
onderzoek plaatsgevonden naar de herverdeling van het
de te betalen bijdragen aan de GGD in 2021. Na het opstellen van
gemeentefonds per 1 januari 2021. In het eerste kwartaal 2020
de Paragraaf weerstandsvermogen is duidelijk geworden dat dit
zijn de eerste onderzoeksresultaten gepresenteerd. Voor
risico speelt, en dit risico is dus niet financieel doorgerekend in
gemeenten met 20.000 - 50.000 inwoners zou het herverdeel-
de cijfers, zoals deze nu worden getoond in de Paragraaf. Bij de
effect (fors) nadelig uitpakken met een korting van € 53 per
eerstvolgende update van de paragraaf (begroting 2022) zullen
inwoner. Voor de gemeente Middelburg zou dit een korting
we dit risico kwantificeren en financieel vertalen in het risicoprofiel
betekenen van rond € 2.5 miljoen structureel. Vanwege de grote
cq weerstandsratio.
verschuivingen is nader onderzoek gedaan en eea heeft geleid tot een nieuw verdeelmodel, hetgeen in de decembercirculaire 2020 is gepresenteerd. Het eerder verwachte nadeel is nu omgeslagen
Weerstandscapaciteit
naar een voordeel van € 7 per inwoner. Hoewel de gehanteerde
Om de risico’s te kunnen opvangen is het van belang dat de
maatstaven gebaseerd zijn op 2017 en nog geactualiseerd
gemeente over een buffer beschikt die hiervoor voldoende is, de
moeten worden, is de verwachting dat van een negatief
zogenaamde weerstandscapaciteit. De weerstandscapaciteit kan
herverdeeleffect geen sprake meer is. Het risico is hiermee komen
gevonden worden in de navolgende componenten.
te vervallen. In dezelfde circulaire is echter wel aangegeven dat het woonplaatsbeginsel in de jeugdwet wordt aangepast. Dit
Onbenutte belastingcapaciteit
betekent een structurele korting voor Middelburg van 1.5 miljoen
Hieronder wordt verstaan de mogelijkheid die de gemeente heeft
op het jeugdbudget. Dit betekent impliciet dat ook een groot deel
om de belastingen te verhogen. Bij tarieven waar kostendekking
van deze kosten zullen komen te vervallen. Binnen ons risicoprofiel
een rol speelt is van onbenutte belastingcapaciteit sprake voor
houden we er vooralsnog rekening mee dat dit mogelijk niet
zover nog geen volledige kostendekking wordt gerealiseerd. Aan
helemaal budgetneutraal uitpakt voor onze gemeente.
de hoogte van de overige tarieven is theoretisch geen bovengrens gesteld; de gemeente kan deze echter niet tot in het oneindige verhogen.
99
Jaarstukken 2020 | Paragrafen
Onvoorziene uitgaven
– het desbetreffende actief vrij verhandelbaar is;
Voor onvoorziene uitgaven is in de begroting jaarlijks een bedrag
– de opbrengst bij verkoop uitgaat boven het bedrag dat nodig
van € 200.000 voor handen. Dit bedrag is afgestemd met de
is om wegvallende inkomsten op te vangen.
provincie en akkoord bevonden. De gemeentelijke aandelen in PZEM en de B.N.G., gewaardeerd Vrij besteedbare reserves
tegen de nominale waarde, kunnen niet tot de
Als vrij besteedbare reserves beschouwen wij de algemene
weerstandscapaciteit gerekend worden zolang zij niet vrij
reserves en de bestemmingsreserves waarvoor nog geen
verhandelbaar zijn. Wanneer dit wel het geval zal zijn, zal de
verplichtingen zijn aangegaan.
eventuele opbrengst ter versteviging van de weerstandscapaciteit kunnen worden ingezet.
Stille reserves Van stille reserves is sprake wanneer de marktwaarde van
De gemeente beschikt daarnaast over een aantal panden waarvan
bepaalde activa hoger is dan de op de balans opgenomen
de verwachte verkoopwaarde hoger is dan de huidige
boekwaarde. De aanwezigheid van dergelijke stille reserves is
boekwaarde. Aangezien de meeste van deze panden door de
een onvermijdelijk gevolg van het voorschrift dat de boekwaarde
gemeente verhuurd worden of in gebruik gegeven zijn, nemen wij
van de activa gebaseerd moet zijn op de historische kostprijs.
voorzichtigheidshalve deze stille reserves niet mee in de berekening van de weerstandscapaciteit.
Een stille reserve kan tot de weerstandscapaciteit worden De beschikbare weerstandscapaciteit is als volgt bepaald:
gerekend indien: Ontwikkeling Weerstandscapaciteit Weerstandscapaciteit (x1000
2020
2021
2022
2023
2024
2025
7.398
8.638
9.542
12.827
16.476
19.263
10
0
0
0
0
0
13.653
13.111
17.535
18.007
18.527
19.327
€) per 1 januari Reserve Grondbedrijf (op basis van Basisscenario Grondbedrijf feb. 2021) Reserve Strategische Projecten Algemene Reserve Reserve Rente Financiering Strategische Projecten
750
0
0
0
0
0
Onvoorzien
202
202
202
202
202
202
22.013
21.951
27.279
31.036
35.205
38.792
Totaal beschikbare weerstandscapaciteit per 1 januari
Wijzigingen in weerstandscapaciteit t.o.v. projectie
algemene reserve (+4.5 mln), dit als gevolg van het gerealiseerde
weerstandscapaciteit Begroting 2021;
jaarrekeningresultaat 2020. Daarnaast draagt ook de ontwikkeling
In het overzicht hierboven wordt de meest recente prognose
van de reserve grondbedrijf bij (+€ 0.9 mln) aan de toename van
afgegeven voor wat betreft de ontwikkeling van de
de beschikbare weerstandscapaciteit. De nieuwe doorrekening
weerstandscapaciteit. Deze prognose ligt per 1 januari 2025 met
grondbedrijf die in februari 2021 is opgesteld toont een iets
€ 38.8 mln ongeveer € 5.4 mln hoger dan de prognoses ten tijde
gunstiger beeld dan de doorrekekening 2020. Dit mede als gevolg
van het opstellen van de begroting 2021 (€ 33.4 mln).
van een hoog verkoopvolume in 2020 waardoor de beginstand van de reserve per 1 januari 2021 al op een iets hoger niveau ligt dan
Deze forse stijging van de weerstandscapaciteit wordt hoofdzakelijk veroorzaakt door een sterke stijging van de
100
waar vorig jaar vanuit werd gegaan.