21-057 Bijlage 1. Toekomstplan crematorium
Tekst van het document
Concept Toekomstplan crematorium Middelburg 2021 tot 2030
Versie : 20 januari 2020
Inhoudsopgave 1 INLEIDING
3
1.1 ONDERBOUWING 1.2 BELANGRIJKSTE PUNTEN IN DIT RAPPORT 1.2.1 BELANGRIJKSTE AANDACHTSPUNTEN BIJ VERKOOP 1.2.2 BELANGRIJKSTE AANDACHTSPUNTEN BIJ BEHOUD
3 3 3 4
2 MARKTVERKENNING EN PROGNOSES
4
2.1 KARAKTERISTIEK CREMATORIA BRANCHE 2.1.1 ORGANISATIES VAN BEGRAAFPLAATSEN 2.1.2 ORGANISATIES MET CREMATORIA 2.1.3 UITVAARTVERZEKERAARS 2.2 GEGEVENS CREMATORIUM MIDDELBURG 2.2.1 BRONGEGEVENS 2.2.2 GEGEVENS BEGRAVEN 2.2.3 GEGEVENS CREMEREN 2.2.4 GEGEVENS BEGRAVEN EN CREMEREN
4 4 4 6 8 8 8 8 10
3 SCENARIO’S TOEKOMST CREMATORIUM MIDDELBURG
10
3.1 BEHOUDEN BEGRAAFPLAATS & CREMATORIUM 3.1.1 INLEIDING 3.1.2 VARIANTEN VAN BEHOUDEN 3.1.3 AD A. BEHOUDEN ZOALS HET NU IS 3.1.4 AD B. TOEKOMSTBESTENDIG BEHOUDEN 3.1.5 AD C. BEHOUDEN EN VERDER UITBOUWEN VAN DE DIENSTVERLENING 3.1.6 CONCLUSIE MET BETREKKING TOT BEHOUDEN 3.2 VERKOPEN OF VERPACHTEN VAN HET CREMATORIUM 3.2.1 AD 1. HET VERKOPEN VAN HET CREMATORIUM 3.2.2 AD 2. VERKOOP CREMATORIUM BEHOUDEN BEGRAVEN 3.2.3 AD 3. VERKOPEN OF VERPACHTEN VAN CREMATORIUM & BEGRAAFPLAATS 3.3 TUSSENVORM(EN)
11 11 11 11 11 13 13 14 15 16 16 16
4 CONCLUSIE
17
4.1 OPTIE 1: BEHOUDEN EN MODERNISEREN 4.2 OPTIE 2: TRAJECT NAAR VERKOOP
18 19
2
1
Inleiding
In 2016 is tijdens de HGT-discussie besloten het crematorium in eigen beheer te houden en de dienstverlening te verbeteren. De afgelopen jaren is door de bedrijfsleider geïnvesteerd in verbeteringen van de werkwijze en de presentatie van het crematorium. Een investeringsplan is in december 2019 in de raad gebracht. In dezelfde periode heeft zich een belangstellende gemeld bij het college, en later bij een aantal fracties, voor de aankoop van het crematorium. Beide zaken hebben geleid tot vragen en vraagtekens bij een aantal raadsleden over het behoud van het crematorium in gemeentelijke handen. Het investeringsplan is niet behandeld in december. In maart is een motie ingediend, maar ook deze is niet behandeld. Het college, bij monde van wethouder Carla Doorn, heeft aan de raad toegezegd dat er een plan komt met verschillende scenario’s, zodat de raad inzicht krijgt in de te maken keuzes.
1.1
Onderbouwing
Omdat er op verschillende momenten informatie aan de raad gegeven is, waar de raadsleden vragen over hadden, is nu gekozen voor een opzet waarbij we diverse scenario’s uitwerken. Deze scenario’s worden geschetst en onderbouwd met geactualiseerde informatie die (deels) bekend is bij het college en ook al bij de raad. Er is gekozen voor een openbaar plan en de achterliggende cijfers zijn opgenomen in een, met het oog op de bedrijfseconomische informatie, geheime bijlage. Op die manier kan de raad in de openbaarheid een besluit nemen over de toekomst van het crematorium. Zoals we eerder in een memo aan de raad hebben laten weten is voor een gedegen waardebepaling dure externe expertise nodig. Hiervoor is niet gekozen, mede vanwege de hoge kosten van die expertise. Het is aan de raad hiervoor geld ter beschikking te stellen als verkoop serieus wordt overwogen. Met dit plan verstrekken wij u alle informatie die we hebben om een afweging te maken wat de toekomst wordt van het gemeentelijke crematorium.
1.2
Belangrijkste punten in dit rapport
In het hier voor u liggende stuk wordt alle informatie die we hebben met u gedeeld rondom het behouden of verkopen van het crematorium. U zult na het lezen waarschijnlijk constateren dat het onderdeel “behouden” uitgebreider is en meer is uitgewerkt. Dat is simpelweg het gevolg van het feit dat we veel meer weten over het behoud van het crematorium. We kennen onze huidige situatie, we weten welke investeringen nodig zijn en we kunnen inschatten wat dat kost. Als het gaat om verkoop, weten we weinig en zijn er onzekerheden. Die proberen wij zo goed mogelijk voor u te schetsen in dit overzicht.
1.2.1 Belangrijkste aandachtspunten bij verkoop We weten niet goed wat de verkoopwaarde is van het crematorium omdat het hier om een kleine, hele specifieke markt gaat. Het is daarom onzeker of de geschetste vuistregels hier van toepassing zijn, maar ze geven wel een indicatie. Wat we omtrent verkoop weten, is dat het traject zelf flinke eenmalige kosten met zich meebrengt als we duidelijkheid willen krijgen wat en hoe we willen verkopen. Door deze kosten en omdat er nog een boekwaarde is, schatten we in dat verkoop van het crematorium kostenneutraal zal zijn of een bescheiden winst zal opleveren. Daarnaast ontstaat een structureel gemis aan inkomsten van 200.000 euro per jaar. 3
1.2.2 Belangrijkste aandachtspunten bij behoud Het crematorium is jarenlang een inkomstenbron geweest voor de gemeente Middelburg. Omdat er sprake is van meer concurrentie en er de komende jaren flinke investeringen nodig zijn voor verbetering van de dienstverlening zullen die inkomsten teruglopen. Daar staat tegenover dat het aantal uitvaarten in totaal gaat toenemen. De verwachting is daarom dat de gemeente inkomsten zal blijven behouden. Ook zijn investeringen nodig voor de duurzaamheidsopgave. Deze investeringen moeten worden verwerkt in de tarieven. Voor die opgave staat iedereen. Ook alle andere crematoria. Bij de gemeente willen we die investeringen mogelijk sneller doen, waardoor de tarieven misschien eerder moeten stijgen. Dit vraagt om een goede afweging tussen de gemeentelijke klimaatdoelstellingen en de marktpositie van het crematorium. Eventuele toename van de concurentie is uiteraard mogelijk, maar niet een hele directe dreiging. De ontwikkeling van een crematorium is een langdurig proces en vraagt enorme investeringen. De markt is met twee crematoria aan deze zijde van de Westerschelde redelijk verzadigd en dat is voor eventuele investeerders niet zo aantrekkelijk. Daarbij is het wel van belang dat het crematorium de ruimte krijgt om bedrijfsmatiger te gaan werken.
De terugkerende discussie over behoud of verkoop van het crematorium doet de bedrijfsvoering en de marktpositie geen goed. Het was natuurlijk een raar jaar en daardoor heeft het nog langer geduurd, maar nu staan alle investeringen en verbeteringen alweer een jaar stil en dat was ook in 2016 het geval. Dat die discussie steeds terugkeert en alles ‘on hold’ zet, is een situatie die voor geen enkel bedrijf ideaal is. Voor een bedrijf dat concurrentie zou kunnen verwachten al helemaal niet. Om die reden kan het verstandig zijn bij de keuze voor behoud nader te onderzoeken of de variant “op afstand zetten” de positie van het crematorium kan versterken.
2
Marktverkenning en prognoses
2.1
Karakteristiek crematoria branche
2.1.1 Organisaties van begraafplaatsen Over het algemeen is het in de uitvaartwereld zo dat crematoria in handen zijn van zakelijke partijen terwijl begraafplaatsen van gemeenten en kerkelijke instellingen zijn. Begraven is van oudsher een taak die door kerken en gemeenten werd gedaan, mede met het oog op de volksgezondheid. Cremeren is in Nederland pas veel later gebruikelijk geworden. Deze activiteit is opgepakt door de markt.
2.1.2 Organisaties met crematoria De meeste crematoria zijn commerciële bedrijven. Het met winst exploiteren van een crematorium is eenvoudiger dan een begraafplaats, omdat een begraafplaats kostbaar onderhoud vraagt. Gemeentelijke begraafplaatsen zijn bovendien gehouden aan de regels voor leges. Tarieven voor begraven mogen alleen kostendekkend zijn. Het hebben van beide
4
functies op een gecombineerde locatie, zoals bij de gemeente Middelburg, is historisch gegroeid en komt in nog enkele gemeenten in Nederland voor. Op dit moment zijn er 121 crematoria in Nederland. Het aantal crematoria is sinds 2015 landelijk met ongeveer een derde toegenomen. In die periode is er ook in Goes een crematorium gebouwd. De groei van het aantal crematoria heeft invloed op de uitvaart branche. Het aantal overledenen is in die periode maar met 3% toegenomen. Landelijk gezien is 67% van de uitvaarten inmiddels een crematie. Om een beeld te kunnen schetsen van hoe de branche samengesteld is gaan we uit van de overzichtskaart van de landelijke vereniging van crematoria. Hierop staan alleen de 91 leden van de LVC. Bron Site LVC Lvc leden
Totaal aantal crematoria
% totaal aantal crematoria
Theoretisch bepaald aantal crematies per organisatie op basis van aantal crematoria en landelijk totaal aantal crematies in 2019
Dela
19
21%
21223
Monuta
6
7%
6702
Yarden
16
18%
17872
Facultatieve
6
7%
6702
Overige
34
37%
37978
Gemeente/overheden
10
11%
11170
Totaal
91
100%
101648
Helaas zijn de cijfers van de LVC pas in maart bijgewerkt dus die kunnen we nog niet updaten met de cijfers van 2020. Per crematorium worden gemiddeld jaarlijks ca. 1000 diensten uitgevoerd. In de wereld van crematoria zijn enkele grote spelers actief. Yarden en Dela zijn samen goed voor 39% van de markt. Dela wilde Yarden, die in financiële moeilijkheden verkeert, overnemen (nieuwsbericht eind 2019). De ACM (Autoriteit Consument & Markt) heeft juni 2020 negatief gereageerd op het voornemen. Inmiddels heeft Dela aangegeven dat overname van de baan is. Hoe het verder gaat met Yarden is nog niet bekend.
5
In Nederland presenteerden DELA, Monuta en Yarden in november 2019 een gezamenlijke en door de uitvaartbranche ondersteunde ambitie voor het borgen van de kwaliteit in de branche en het beschermen van de consument. Dit initiatief omvat de start van een centraal kenniscentrum, centrale woordvoering en een onafhankelijk klachteninstituut. Bij de overige crematoria is er sprake van eigendom van een lokale ondernemer of stichting. Het betreft ca. 37% van de totale markt. Tot slot zijn er nog de crematoria die in handen zijn van overheden: gemeenten of een gemeenschappelijke regeling. De crematoria in beheer bij overheden betreffen de volgende locaties:
Crematoria van gemeenten en andere overheden 1 De Nieuwe Noorder, begraafplaats, crematorium, gedenkpark Amsterdam 2 De Nieuwe Ooster, begraafplaats, crematorium, gedenkpark Amsterdam 3 Begraafplaats en crematorium Zorgvlied Amstelveen 4 Gemeentelijke begraafplaatsen en crematorium Essenhof 5 Algemene Begraafplaatsen en crematorium Middelburg 6 Crematorium Hofwijk Rotterdam 7 Enschede GR Twente 8 Crematorium Oldenzaal GR Twente 9 Crematorium Borne GR Twente (sinds 2018) 10 Crematorium Almelo GR Twente 11 Crematorium Amersfoort in Leusden De gemeenschappelijke regeling Twente heeft vier crematoria. De gemeente Amsterdam heeft twee crematoria. De gemeenten Amersfoort, Amsteleveen, Rotterdam, Dordrecht (Essenhof) en Middelburg hebben ieder één crematorium. In de branche zijn overheden gezamenlijk goed voor ca. 10% van de diensten. In de tijd dat deze crematoria geopend werden was het niet ongebruikelijk dat overheden een marktpositie innamen. Eenmaal in die positie verandert het niet gemakkelijk meer. Een mix van redenen zorgen ervoor dat de positie blijft gehandhaafd. Bij de gemeente Dordrecht en ook in Middelburg speelt bij enkele raadsfracties de vraag of we gemeentelijke exploitatie wel of niet moeten voortzetten.
2.1.3 Uitvaartverzekeraars Commerciële organisaties die crematoria bezitten, hebben vaak ook een uitvaartverzekeringstak. Verzekeraars Dela (4 miljoen verzekerden), Ardanta en Monuta beheersen met in totaal ruim 5 miljoen verzekerden de uitvaartmarkt, direct gevolgd door Yarden met bijna 1 miljoen verzekerden. In totaal hebben dus zes van de 17 miljoen Nederlanders een uitvaartverzekering. Het grafkosten onderzoek wordt jaarlijks uitgevoerd door Monuta. Zij stelt vast dat in 2020 begraven weer duurder geworden is. Deze vaststelling is juist, maar Monuta heeft er ook een commercieel belang bij om dit te benadrukken. Monuta bezit crematoria en dat is het 6
alternatief voor begraven. Marktpartijen met ook uitvaartverzekeringen hebben belang bij lage kosten zij zullen daardoor een voorkeur hebben voor cremeren boven begraven.
7
2.2
Gegevens crematorium Middelburg
2.2.1 Brongegevens Voor het maken van de berekening is gebruik gemaakt van gegevens. Het aantal overledenen dat verwacht wordt van Landelijke Organisatie Begraafplaatsen (februari 2020 basis CBS). Gegevens overledenen van burgerzaken (juli 2020) Gegevens crematies per regio over 2016-2019 uit administratie crematorium. Aantal crematies van Landelijke vereniging Crematoria. Gegevens over aantallen per jaar uit overzicht Leefomgeving.
2.2.2 Gegevens begraven Landelijk vond in 2015-2018 ca. 35% van de lijkbezorging in de vorm van begraven plaats. In Middelburg wordt vaker gekozen voor begraven dan landelijk. Voor Middelburg en omgeving was het percentage ca. 43% (43% van het aantal overledenen werd begraven). Van het aantal begrafenissen vindt 65% op de locatie Westelijke Oude Havendijk plaats. Begravingen Westelijke Oude Havendijk Sint Laurens Oude Dijk Nw-st. Joostland Oude Rijksweg Nw-st.Joostland Rademacherstr. Arnemuiden Veerseweg Arnemuiden Kleverskerke Joodse begraafplaats Totaal
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
149
132
156
119
109
145
123
116
125
99
13
19
19
27
18
19
20
17
28
29
8
6
7
13
9
7
10
7
10
12
0
0
0
0
0
0
0
2
0
0
0
1
0
1
0
0
0
1
2
1
20
18
21
22
26
25
26
31
26
28
0
3
2
2
0
1
1
3
0
2
0
0
1
1
1
0
0
0
0
0
190
179
206
185
163
197
180
177
189
171
2.2.3 Gegevens cremeren Over de jaren varieert het aantal crematies in Middelburg. 2015 was het maximum met 1117. In 2018 en vooral 2019 is het aantal afgenomen doordat er eind mei 2018 een crematorium in Goes geopend is.
8
Verloop aantal crematies
940
105
919
91
951
140
940
123
932
876
851
130
185
Technische crematies
Middelburg Veere 2016 228 2017 214 2018 241 2019 273 2019 38%
199
816
214
677
261
474
470
254
273
Crematies met dienst
Vlissingen 72 328 87 293 87 333 31 281 4% 39%
Overig (vooral Zeeland)
Totaal 444 426 268 138 19%
1072 1020 929 723 100%
Van het totale aantal crematies in Middelburg in 2019 komt 38% uit Middelburg, 4% uit Veere, 39% uit Vlissingen en 19% van elders (vooral uit Zeeland). In mei 2018 is het crematorium in Goes geopend. Het aantal crematies van buiten Walcheren is in 2019 gedaald van 444 (2016) naar 138. Op basis van de gegevens van 2019 is de prognose gemaakt. De cijfers van 2020 wijken mogelijk in verband met corona zo veel af dat ze voor de prognose onbruikbaar zijn. Wel is rekening gehouden met de verwachting dat het aantal technische crematies zal toenemen ten opzichte van de uitgebreidere diensten. Dit is ook een landelijke trend. Een scenario met een 10% groter aandeel van het crematorium in Goes ten opzichte van 2019 is ook berekend. Een derde optie is de vestiging van een extra crematorium op Walcheren. Alle opties zijn berekend voor eenzelfde verhouding tussen begraven en cremeren en voor een geleidelijke toename van het aandeel cremeren.
9
Voor het maken van keuzes is de periode 2020 – 2030 belangrijk. De periode daarna heeft veel meer variabelen en onzekerheden. De prognose is dat er in die periode jaarlijks tussen de 747 en 855 crematies in Middelburg plaatsvinden. Hoewel we in de berekening uitgaan van de directe gevolgen van een extra crematorium op Walcheren, is dat niet helemaal realistisch omdat de ontwikkeling van een crematorium zeker 5 tot 10 jaar kost (plan, bestemmingsplanwijziging, bouwvergunning, bouwperiode). Een groter aandeel (+10%) van het crematorium in Goes wordt meer dan volledig gecompenseerd door de toename van het aantal overledenen. De verwachting is dat bij dit model er in Middelburg het aantal crematies toeneemt van 728 tot 747 - 770.
2.2.4 Gegevens begraven en cremeren In 2019 werden 914 diensten uitgevoerd waarvan 848 op de locatie Westelijke Oude Havendijk. Van deze 848 diensten was 85% crematieplechtigheden. Rekening houdende met een toename van het aantal overledenen is de verwachting dat het totaal aantal diensten in de periode 2020 -2030 toeneemt tot 1041 waarvan 966 op de locatie Westelijke Oude Havendijk
3
Scenario’s toekomst crematorium Middelburg
In dit plan bespreken we 3 scenario’s. De scenario’s zijn: 1. behouden Bij dit scenario omschrijven we wat er van belang is qua investeringen om het crematorium goed te kunnen exploiteren. Op basis van prognoses zoals onder meer demografische gegevens van het CBS, en het meerjarenonderhoudsplan, schetsen we de financiële gevolgen van een goed weer, neutraal en slecht weer scenario. 2. verkopen Bij dit scenario berekenen we met behulp van vuistregels wat het crematorium zou kunnen opbrengen, welke frictiekosten te verwachten zijn en zaken die van invloed zijn op de opbrengst, zoals de boekwaarde, verlies van jaarlijkse inkomsten, ontvlechting en sociaal plan voor de medewerkers. 3. tussenvorm Bij dit scenario laten we zien welke tussenvormen er nu zijn in Nederland op basis van een klein onderzoekje dat we hebben gedaan onder crematoria in Nederland en gegevens die we via de Landelijke Vereniging Crematoria (LVC) krijgen. 10
Dit scenario wordt verder niet financieel onderbouwd omdat er zo veel vormen zijn dat de raad een zekere richting aan zou moeten geven om hiermee aan de slag te kunnen. Dit scenario wordt vooralsnog als het minst waarschijnlijke gezien. Bij deze tussenvormen houden we wel invloed maar verliezen we (een groot deel) van de inkomsten uit het crematorium.
3.1
Behouden begraafplaats & crematorium
3.1.1 Inleiding Tot nu toe is steeds besloten het crematorium te behouden. In 2016 waren er een aantal argumenten die daarbij meespeelden. Het ging daarbij om goed werkgeverschap maar ook om het feit dat de gemeente een neutrale eigenaar is, die ervoor kan zorgen dat het speelveld goed verdeeld blijft en de belangen van kleine uitvaartondernemers net zo goed bediend worden als die van de grote spelers. Met een crematorium in gemeentelijke handen is er geen afhankelijkheidsrelatie met een specifieke verzekeringsmaatschappij of de voor- en afkeuren van een particuliere eigenaar. Dat kan voor zoiets cruciaals voor onze inwoners als het regelen van een uitvaart belangrijk zijn. We kunnen hierbij ook op een directe manier invloed hebben op de tarieven .
3.1.2 Varianten van behouden Lijkbezorging is een gemeentelijke taak. Begraven is in de wet aangewezen als gemeentelijke taak, voor cremeren geldt dit niet. Middelburg kan ervoor kiezen om zowel begraven als cremeren in het gemeentelijke pakket te behouden. Als we besluiten om het crematorium te behouden, kun je dat nog op verschillende manieren doen. Grofweg zijn er in deze variant ook nog drie keuzes te maken: a. we kunnen het crematorium behouden zoals het nu is; b. we kunnen wat we nu hebben een upgrade geven zodat we met onze tijd mee gaan en onze dienstverlening op niveau houden; c. we kunnen gaan investeren en onze dienstverlening uitbouwen.
3.1.3 Ad a. Behouden zoals het nu is Bij deze keuze is het risico dat het crematorium gedateerd raakt en dat dit een eigentijdse dienstverlening verhindert. Dit tast ook de waarde van het crematorium aan. Deze variant is in feite de slechtste keuze. Hoewel we misschien nog 5 jaar door kunnen gaan zoals nu en inkomsten kunnen verwachten, gaan we er vanuit dat we bij deze variant de waarde van het crematorium uithollen.
3.1.4 Ad b. Toekomstbestendig behouden Het crematorium wordt aangepast aan de eisen van de tijd, binnen het huidige dienstverleningsconcept. Uitstraling, techniek en digitalisering brengen we verder op orde. In de dienstverlening blijven we de trends volgen en houden we de kwaliteit hoog. Als we het crematorium en de waarde ervan willen behouden, moeten we investeren om tegemoet te komen aan de wensen van nabestaanden in deze tijd. Dat betekent een plek om in kleine kring afscheid te nemen. Modern ogende ruimten met comfortabele meubels in een frisse vriendelijke kleurstelling. Een cateringconcept met een professionele uitstraling. En ook een plek waar veilig gewerkt kan worden. Hiervoor zijn aanpassingen nodig bij de toegang en camerabewaking. 11
De investeringen die hiervoor nodig zijn, zijn meegenomen in de financiële bijlage. Het gaat om relatief kleine investeringen die deels niet, deels wel kunnen worden terugverdiend door middel van het tarief. Het gaat hierbij om investeringen die noodzakelijk zijn voor een goede bedrijfsvoering. -
-
-
Het onderhoud van de oven wordt door de leverancier DFW uitgevoerd. In het onderhoudsplan van de oven is voor de reguliere kosten rekening gehouden met gemiddeld 800 crematies. Daarnaast zullen er voor de oven de vervangingsinvesteringen aangemeld worden bij de kadernota, deze zijn opgenomen in de financiele bijlage. grote kosten aan het gebouw zoals een nieuw dak zijn ondergebracht in het gebouwenbeheersplan. Vanuit het crematorium wordt ook jaarlijks geld verstrekt voor de uitvoering van zaken die in dit plan zijn meegenomen. Als het crematorium aan de beurt is, zal vanuit dit plan geld beschikbaar moeten komen. een nieuwe oven of duurzame aanpassingen – de kosten voor een nieuwe oven zijn voorlopig nog niet aan de orde. Tegen de tijd dat de oven is afbetaald, komt er investeringsbudget vrij. Tegen die tijd kan gekeken worden of we willen overgaan tot een investering in een nieuwe oven of liever investeren in nieuwe vormen van lijkbezorging. Het kabinet heeft al aangekondigd dat de nieuwe wet op de lijkbezorging ruimte gaat bieden voor resomeren. Onderzocht moet worden of daar ook in Zeeland belangstelling voor is.
Investeringen ten behoeve van de duurzaamheid Sinds november loopt er een onderzoek naar de verduurzamingsstrategie van het gemeentelijk vastgoed. Dit onderzoek moet naast de planning in kaart brengen wat de kosten zijn van de verduurzaming van het gemeentelijk vastgoed volgens de doelstellingen uit het klimaatakkoord van Parijs en de snellere route die de gemeente zichzelf heeft opgelegd vanuit de Regionale Energie Strategie (RES). Omdat dit toekomstplan eerder af zou zijn dan het rapport van Royal Haskoning over het gehele gemeentelijke vastgoed is aan hen gevraagd de te verwachten investeringskosten voor het crematorium vast vooruit te trekken. In de financiële bijlage zijn de investeringen die nodig zijn voor verduurzaming in een apart overzicht opgenomen. Deze investeringen zijn fors en moeten worden opgebracht door een verhoging van de tarieven. Er zijn een paar aandachtspunten: 1. Uitgangspunt bij de berekeningen van Royal Haskoning dat energieneutraal niet gelijk is aan Parisproof. De discussie over die uitgangspunten is in onze gemeente nog niet gevoerd. Als het uitgangspunt wordt “Energieneutraal”conform de RES kunnen de kosten naar verwachting aanzienlijk hoger zijn. 2. In dit overzicht zijn de kosten meegenomen op basis van de huidige kostprijs.
De verwachting is dat – net als met de elektrische auto’s – de elektrische crematieovens goedkoper zullen worden, maar omdat dat koffiedik kijken is, hebben we gerekend met de huidige prijzen. 3. Eventuele voordelen met betrekking tot de energiekosten zijn niet meegenomen. Als het gaat om energiekosten is vooruitkijken namelijk een onzekere tak van sport. Gas wordt waarschijnlijk duurder dan nu ten opzichte van elektriciteit, maar wanneer en hoeveel is onduidelijk. Hoewel ze heel fors zijn, willen we u ook de volgende overwegingen meegeven met betrekking tot deze investeringen: 12
de markt zal deze investeringen ook moeten doen. De klimaatdoelstellingen gelden immers voor ons allemaal. De gemeente wil die doelstellingen echter eerder halen dan dat de markt daartoe verplicht is. Het feit dat de gemeente er voor kiest daarin koploper te zijn, zou kunnen betekenen dat wij hiertoe eerder de tarieven moeten verhogen dan de markt dat gaat doen. Als we het crematorium behouden, zal een afweging moeten worden gemaakt of we met het crematorium in de pas van de gemeente of in de pas van de markt willen lopen; hoe duurzaam zijn onze eigen doelstellingen met betrekking tot duurzaamheid? Als we terugschrikken voor deze investeringen en dat mee laten wegen in de afweging het crematorium te behouden of niet, zadelen we de markt ermee op. De nieuwe eigenaar zal een eigen afweging maken die mogelijk afwijkt van onze doelstelling. Dat is ook een verantwoordelijkheid.
Behouden en op afstand zetten In de huidige vorm bevindt het crematorium zich soms in een lastige positie. Het is een markt waarin het belang van een goede dienstverlening en toegankelijkheid voor alle inwoners van groot belang is. Ook is er het feit dat de locatie van het crematorium, midden op de begraafplaats, maakt dat de gehele bedrijfsvoering sterk verweven is met onze wettelijke taak begraven. Deze zaken rechtvaardigen de gemeentelijke bemoeienis. Aan de andere kant bevindt het crematorium zich in een wereld waarin sprake is van concurrentie. Een overheidsorganisatie heeft niet die slagkracht die een commerciele organisatie in een concurrerende markt nodig heeft. En de gemeente moet zich aan allerlei berekeningssystematieken houden (zoals de BBV) terwijl commerciele organisaties meer ruimte krijgen. Een vorm die de voordelen en inkomsten voor de gemeente kan behouden, maar de slagkracht van bedrijf kan vergroten is het op afstand zetten van het crematorium. Te denken valt aan omvorming naar een Besloten Vennootschap. De gemeente kan als enige aandeelhouder inkomsten blijven krijgen in de vorm van dividend. Als enige aandeelhouder houdt de gemeente ook invloed op de bedrijfsvoering en tariefstelling. Als BV kan de winst geoptimaliseerd worden, doordat bedrijfsmatiger gewerkt kan worden.
Denk dan bijvoorbeeld aan: snellere besluitvorming, goedkoper kunnen werken in avonduren en weekenden (andere CAO), inspelen op de markt met tariefstelling (gewilde tijdstippen duurder maken), investeringsafwegingen sneller kunnen maken om in te spelen op de wensen van ondernemers of nabestaanden.
3.1.5 Ad c. Behouden en verder uitbouwen van de dienstverlening In de uitvaartbranche zijn verschillende trends waar te nemen. Zo worden hier en daar 24uurskamers ontwikkeld, waarbij nabestaanden op ieder door hen gewenst moment bij de overledene kunnen zijn. Het crematorium zou deze voorzieningen ook kunnen verschaffen en op die manier een extra dienst bieden aan begrafenisondernemers. Vooralsnog gaan we er vanuit dat het uitbouwen van onze dienstverlening niet de wens van de raad is omdat we ons daarmee nog sterker op de markt gaan begeven.
3.1.6 Conclusie met betrekking tot behouden De prognoses laten zien dat we de komende jaren nog opbrengst van het crematorium kunnen verwachten. Het is natuurlijk ook niet voor niets dat er gegadigden zijn om het crematorium te kopen.
13
Het aantal overledenen neemt de komende jaren toe. Naar verwachting stijgt landelijk het aantal crematies ten opzichte van het aantal begravingen verder. De investeringen die nodig zijn voor een goede en gastvrije dienstverlening zijn in de financiële prognoses meegenomen (zie hiervoor de financiele bijlage). In alle geschetste financiële scenario’s loopt de gemeente geen tot heel weinig risico. In het slecht-weerscenario is alleen een marginalisering van de winst te verwachten. Het is goed dat in beeld te hebben, maar vooralsnog is er geen reden uit te gaan van dat scenario. Ook bij het basisscenario zijn we voorzichtig geweest met de inschattingen. Hebben we de verwachtingen van het aantal crematies, ondanks de toename van het aantal te verwachten overlijdens, met mate meegenomen. In de toekomst kijken brengt altijd een bepaalde mate van onzekerheid met zich mee. Wie had bijvoorbeeld een jaar geleden kunnen bedenken dat een virus onze situatie zo kon veranderen? Maar we voorzien voor de komende 5 á 10 jaar een gunstig eindsaldo na de benodigde investeringen. Voor de periode daarna is het minder goed in te schatten. Zeker ook omdat de markt in beweging is. Het is daarbij wel van belang dat de raad krediet verstrekt voor de noodzakelijke kosmetische investeringen. Behouden en investeren is in onze ogen onlosmakelijk met elkaar verbonden.
De huidige situatie van stilstand is niet goed voor het crematorium. Niet goed voor een goede bedrijfsvoering, niet goed voor een aantrekkelijke dienstverlening en uiteindelijk ook niet goed voor de (verkoop)waarde van het crematorium. Het behouden van het crematorium blijft danwel een optie die financieel gunstig is. Het brengt echter ook verantwoordelijkheden met zich mee. We begeven ons op een markt waar concurrentie is. We moeten daarin een positie behouden. Daarom is het van belang dat het crematorium financiële armslag heeft om dienstverlening aan te kunnen passen aan de wensen van nabestaanden en uitvaartondernemers. Ook is het van belang structureel investeringsbudget op te bouwen, waaruit het crematorium kan putten om up-to-date blijven. De opbrengst waarmee in de begroting nu gerekend wordt, zal ook mede om deze reden moeten worden bijgesteld.
3.2
Verkopen of verpachten van het crematorium
Cremeren is geen voorgeschreven gemeentelijke taak en het crematorium kan dan ook verkocht worden. Verkoop van het crematorium vraagt om een zorgvuldige afweging van wensen en belangen. Wat willen we precies verkopen? En in welke constructie is dat verstandig? In de financiële bijlage is te zien dat als we de waarde van het crematorium inschatten, maar ook realistisch kijken naar wat er nog aan boekwaarde staat, de verwachtingen die sommigen misschien hebben van verkoop, moeten temperen. Er is wel opbrengst te verwachten maar er zijn ook kosten. Naast aftrek van boekwaarde en te verwachten kosten voor de zorg van het huidig personeel vraagt ook het verkooptraject een gedegen begeleiding. Aangezien we – ook als er wel een waardebepaling is – in een kleine markt een goede koper moeten zien te vinden, is het verstandig om een minimum opbrengst vast te stellen. De provincie zal naar verwachting ook om garantie vragen dat verkoop niet leidt tot een groter structureel begrotingstekort op de korte of de middellange termijn. 14
Als de raad besluit het crematorium te verkopen, is externe expertise onontbeerlijk. Advies van het college is om, als verkoop of verhuur/verpachten de wens is van de gemeenteraad, een traject te starten waarin wordt verkend wat precies moet worden verkocht. Werken we met erfpacht of niet? Hierbij is de eerdergenoemde externe expertise nodig. Niet alleen voor de waardebepaling maar ook voor begeleiding van de verkoop. Dit brengt kosten met zich mee. Te denken valt dan aan waardebepaling, aanbestedingskosten, juridisch advies, frictiekosten. De inschatting is dat zo’n traject, afhankelijk van de keuzes (verkoop, verhuur, verpachting) en beschikbare ambtelijke uren tussen de 50.000 en 100.000 euro kan kosten. Externe expertise is ook nodig omdat we te maken hebben met een kleine markt waarbij we toch verwachten dat er meer belangstellenden zijn. Een zorgvuldige procedure is dan van belang. Onze juridisch adviseur heeft aangegeven dat een onderhandse verkoop of een verkoop waarbij we belangstellenden niet goed betrekken, zou kunnen leiden tot procedures. Het scenario verkopen bevat – net als behouden – meer opties. Varianten die hierbij aan de orde kunnen zijn, kunnen we grofweg verdelen in: 1. Verkoop gebouw crematorium met alle inhoud en onderliggende grond. 2. Verkoop gebouw crematorium met alle inhoud. De grond blijft van ons (erfpachtconstructie).
Begraven blijft onze taak, maar de auladiensten & condoleancediensten worden ook aan de markt overgelaten. 3. Verkopen of verpachten gebouw & grond, cremeren (en begraven?) wordt uitbesteed aan nieuwe eigenaar In de berekeningen hebben wij ons nu beperkt tot vuistregels met betrekking tot de waarde van de bedrijfsactiviteit crematorium waarbij we zijn uitgegaan van scenario 1. Naast deze waarde zal er een waarde voor de bezittingen moeten worden bepaald, rekening houdend met de varianten die hierboven bij 1, 2 en 3 zijn vermeld bij het scenario verkopen. In de financiele bijlage is opgenomen wat de boekwaarde op de balans is per 1-1-2020 van de gemeente Middelburg. Verder gaan we hieronder op wat mitsen en maren van de varianten in.
3.2.1 Ad 1. Het verkopen van het crematorium Als verkoop aan de orde is, is het goed te bedenken dat de locatie van het crematorium bijna onlosmakelijk verbonden is met de activiteit begraven. Het pand staat midden op de begraafplaats. Het behouden van begraven als gemeentelijke taak is wel een optie, maar wij denken dat het niet eenvoudig zal zijn om daarbij ook de aula- en condoleancediensten te blijven uitvoeren als het gebouw is overgegaan naar een nieuwe eigenaar. Er moet dan voortdurend samengewerkt en afgestemd worden met een commerciële eigenaar, die zijn eigen plannen wil gaan maken en doorvoeren. We denken dat de belangen dan ook botsen. We worden een soort van concurrenten van elkaar. Want iedereen die kiest voor begraven, kiest niet voor cremeren. Er is een tegengesteld belang. We adviseren deze variant daarom niet. Het vraagt (te) veel afstemming en het doet af aan de verkoopwaarde. Overigens is ook afstemming nodig om te voorkomen dat begraven en crematiediensten op hetzelfde moment plaatshebben. De stoeten moeten geen last van 15
elkaar hebben. Er is daarom veel voor te zeggen om beide activiteiten in één hand onder te brengen vanwege de situering van het crematorium op de begraafplaats (variant behouden 3.1.4. of verkopen/verpachten geheel 3.2.3).
3.2.2 ad 2. Verkoop crematorium behouden begraven Vanwege de logistieke problemen die kunnen ontstaan als we de aula- en condoleancediensten willen blijven doen als het crematorium verkocht is, denken wij eerder aan de variant die in Veere wordt gebruikt. De gemeente Veere beperkt zich tot de activiteit begraven. Uitvaartdienst en condoleance worden aan externe partijen overgelaten. Mensen kunnen de uitvaartdienst organiseren bij de nieuwe eigenaar van het crematorium, bij de uitvaartondernemer zelf of bij de kerk, in het dorpshuis of in de horeca.
3.2.3 ad 3. Verkopen of verpachten van crematorium & begraafplaats Deze variant is in ieder geval in de gemeente Gouda toegepast. De verwachting is dat de meeste potentiele kopers vooral belangstelling hebben voor het crematorium. Als we begraven als een package deal willen onderbrengen bij de nieuwe eigenaar, zal mogelijk niet iedere nieuwe potentiele eigenaar zo’n constructie toejuichen. Begraven is een dienstverlening die lastiger commercieel rendabel te maken is dan cremeren. Veel gemeenten leggen geld toe op begraven. In Middelburg hebben we onlangs de tarieven verhoogd. Begraven is nu kostendekkend.
3.3
Tussenvorm(en)
De gemeenteraad kiest er in dit geval voor om deels dekking te zoeken voor de gemiste inkomsten, maar wil wel enige mate van invloed houden. In dat geval zijn er varianten te bedenken waarin dat in meer of mindere mate kan. Te denken valt aan intern verzelfstandigen of extern verzelfstandigen. Er zijn legio mogelijkheden. Een greep: verpachten, stichtingsvorm, GR, vereniging of een BV (zie ook paragraaf 3.1.4). Dit onderdeel is niet verder uitgewerkt omdat er te veel variabelen zijn. Veel van de opties kosten ons een deel van de omzet, maar leveren dan ook niet op wat verkoop ons mogelijk wel oplevert: dekking voor de derving aan inkomsten en mogelijk winst. In de huidige financiële situatie is dat dus niet aannemlijk. Een eigen onderzoekje onder de crematoria geeft hierin niet veel inzicht. Zoals misschien te verwachten was, zijn er niet veel crematoria die een kijkje in de keuken willen geven. We hebben een vragenformulier gestuurd naar alle gemeentelijke crematoria en daarna ook naar bijna alle crematoria die lid zijn van de Landelijke Vereniging van Crematoria en waarvan we het e-mailadres konden achterhalen. In totaal hebben we een kleine 80 e-mails verstuurd. We kregen 28 reacties.
16
Van de crematoria die nu nog in handen zijn van de overheid (in totaal 11 crematoria van 6 eigenaren) hebben er 5 ‘eigenaren’ gereageerd op de oproep de vragenlijst in te vullen. Van de 11 crematoria zijn er vier van de gemeenschappelijke regeling Twente en twee van de gemeente Amsterdam. De vier in Twente zijn ondergebracht in een BV met de GR Twente als enige aandeelhouder. Deze GR is van twaalf aangesloten gemeenten. Uit de overige 23 reacties waar de rechtsvorm anders was dan overheid, gaf 1 crematorium aan in het verleden van een overheid te zijn geweest. Dat crematorium uit Gouda is in 2007 verzelfstandigd. Yarden zwaait daar nu de scepter. Als belangrijkste reden voor het afstoten destijds worden de te hoge exploitatiekosten genoemd. Bij deze verkoop is gekozen voor verkoop van het gebouw en het uitgeven van het terrein en de begraafplaats in erfpacht. De gemeente heeft nog invloed op de tarieven. Als er een hogere stijging gewenst is dan het inflatiepercentage is er goedkeuring nodig van B&W van Gouda. De gemiddelde winst is beperkt tot 5% maximaal. Onder deze voorwaarden is niet alleen het crematorium verkocht, maar is ook het begraven uitbesteed. Uit de reacties onder de gemeentelijke crematoria blijkt verder dat alleen in Dordrecht ook met regelmaat de discussie speelt over het behouden of afstoten van het crematorium.
Daar is in 2017 besloten het crematorium in ieder geval voor 15 jaar te behouden en begraven en cremeren niet te splitsen. Onlangs is geconstateerd dat het visiestuk dat daaraan ten grondslag lag, moet worden gemoderniseerd omdat de markt aan het veranderen is. De onderliggende stukken zijn vertrouwelijk behandeld dus er is verder niks bekend over de inhoud daarvan. Uit alle andere reacties is weinig te concluderen. Een aantal crematoria geven aan dat ze een bepaalde rechtsvorm hebben zodat zij zich commercieel kunnen ontwikkelen. Of ze verwijzen naar het moederbedrijf (Dela, Yarden, Monuta). Slechts een commerciele partij geeft aan ook begraven voor zijn rekening te nemen (namelijk Gouda). 4
Conclusie
Alles overziend blijven er naar ons idee twee opties over voor het crematorium. Niet dat de andere opties, zoals een eventuele tussenvorm niet zouden kunnen, maar gezien de financiele situatie in Middelburg zijn die minder aantrekkelijk op dit moment.
17
De twee opties die blijven zijn: 1. Behouden en moderniseren, zoals beschreven in 3.1.4b. Eventueel nog te onderzoeken: onderbrengen in BV met 100% aandelen voor de gemeente. 2. Traject richting verkoop, zoals beschreven bij 3.2.2 ad 2, waarbij nog onderzoek nodig is met betrekking tot de waarde en het uitbesteden van begraven.
4.1
Optie 1: Behouden en moderniseren
De eerste optie is het behouden en moderniseren van het crematorium (1b, paragraaf 3.1.3). Dit besluit is in lijn met de eerdere besluiten van het college en de raad in het kader van de HGT. En het recente besluit van het college op de vraag van een uitvaartondernemer. Er zijn op dit moment geen sterke (financiële) argumenten die aanleiding geven van deze beleidslijn af te wijken. Als dat wel de wens is, is het van belang dat goed te onderbouwen. We hebben immers ook een verantwoordelijkheid naar medewerkers, inwoners en ondernemers die nu gebruik maken van onze diensten. Bij dit scenario behouden we inkomen uit het crematorium en kunnen we voldoende dienstverlening leveren. Er worden aanpassingen gedaan, onder meer zodat de crematies in kleine kring, vanuit een daarvoor geschikte ruimte verzorgd kunnen worden. Hieronder zetten we de voors en tegens bij deze keuze nog even kort voor u op een rij.
voordelen: - consistent beleid, dit besluit is in lijn met eerdere college en raadsbesluiten; - als werkgever staan we voor onze medewerkers op het crematorium; - inwoners kunnen bij een niet commerciële partij terecht voor zowel begraven als cremeren; - begrafenisondernemers kunnen bij een crematorium terecht dat in handen is van een neutrale overheid; - cremeren levert jaarlijks € 200.000 aan inkomsten (bijstelling volgens de nieuwe berekeningen, zie financiele bijlage) op, als het crematorium mee gaat met de tijd dan is de verwachting dat die inkomsten ook in de toekomst blijven, gezien de demografische ontwikkeling; - door synergie in de werkzaamheden voor cremeren en begraven is er een meerwaarde in de bedrijfsvoering van BCR. nadelen: - cremeren is geen wettelijke taak van de overheid en wordt veelal aan de markt overgelaten. Je begeeft je als overheid op de markt en dat kan schuren met de Wet markt en overheid; - opereren in de markt vraagt om een bepaalde flexibiliteit. Politieke discussies kunnen bedrijfsvoering vertragen waardoor we inkomsten kunnen mislopen (verzelfstandigen met de gemeente als aandeelhouder kan dit nadeel mogelijk oplossen); - er zijn risico’s verbonden aan het exploiteren van het crematorium, als er een andere partij op Walcheren een crematorium bouwt, dan gaat dit ten koste van een deel van de klandizie en de winst.
- als overwogen wordt het crematorium te verzelfstandigen tot een BV met 100% aandelen voor de gemeente, dan zal daar nader onderzoek en mogelijk ook advies
18
voor moeten worden ingehuurd. Er zijn echter voorbeelden van onderdelen die op deze manier verzelfstandigd zijn waar we van kunnen leren.
4.2
Optie 2: Traject naar verkoop
De tweede optie is het traject naar verkoop. Er kan voor gekozen worden om een traject in te zetten waarbij wordt onderzocht wat precies te verkopen of verpachten en onder welke condities. Nader onderzoek en extern advies is bij deze optie noodzakelijk. We hebben niet voldoende capaciteit en expertise in huis om deze optie verder uit te werken en uit te voeren. Het is in de ogen van de werkgroep raadzaam om allerlei vormen van deelgebruik van accommodaties zoals de aula, door de nieuwe eigenaar en de gemeente te voorkomen. Dus als er verkocht wordt dan worden er door de gemeente geen diensten meer verzorgd voor begrafenissen en crematies. voordelen: - je beperkt je als overheid tot je wettelijke taken; - verkoopopbrenst kan worden gebruikt om de schulden van de gemeente af te lossen (boekwaarde) - de gemeente loopt geen expoitatierisico. Dit risico is beperkt. - er zijn meer belangstellenden voor het kopen van het crematorium.
nadelen: - Van het bedrag dat overblijft na verkoop zullen de volgende zaken afgetrokken moeten worden: o kosten voor onderzoek en begeleiding verkoop (expertise op de volgende vlakken is in ieder geval nodig: juridisch, onroerend goed en goodwill, prijsstelling en marktverkenning); o frictiekosten personeel (medewerkers die auladiensten begeleiden, deel administratie) en materieel (er zal ruimte moeten zijn voor buitenmedewerkers begraafplaats en hun werktuigen, administratie kan naar stadskantoor) o lasten die rusten op het crematorium (worden opgenomen in de bijlage bij plan) - je breekt met de consistente beleidslijn om het gemeentelijke crematorium te behouden die goed moet worden gemotiveerd. - voor cremeren kunnen inwoners alleen nog terecht bij commerciële partijen, van wie enkele grote partijen veel invloed hebben op de markt en de prijsstelling; - er kunnen geen door de gemeente gefaciliteerde uitvaartdiensten meer gehouden worden in de aula van de begraafplaats; - de jaarlijkse inkomsten van – bijgesteld - € 200.000 loopt de gemeente mis;
19