111 Bijlage 1 Reactie inspectierapport Vlissingen 2021-2022

Reactie artikel 12-rapport gemeente Vlissingen 2021 – 2022 Met aandacht hebben we het artikel 12-rapport gemeente Vlissingen 2021-2022 (hierna inspectierapport) gelezen. Dit vastgestelde inspectierapport 2021-2022 is het eerste rapport wat proactief door gemeente Vlissingen is gedeeld met Orionis Walcheren. De eerdere rapporten zijn niet met ons gedeeld en/of besproken. Om die reden reageren we nu ook op het totale proces van het artikel 12 traject in relatie tot Orionis Walcheren. Dit doen we door achtereenvolgens de volgende fases te behandelen: 1. 2. 3. 4.

Extern onderzoek door Adlasz en KplusV Aanvullende beeldvorming Vaststellen maatregelen en taakstellingen Evalueren resultaten

1

1. Extern onderzoek door Adlasz en KplusV Op voordracht van de inspecteur heeft een extern onderzoek naar Orionis Walcheren plaatsgevonden. Wij staan positief tegenover deze stap, aangezien wij continu op zoek zijn naar verbeteringen in onze dienstverlening en de uitvoering hiervan. We moeten concluderen dat niet aan alle randvoorwaarden is voldaan om vanuit externe onderzoeken te komen tot effectieve maatregelen. Als eerste zijn (reken-)fouten in het inspectierapport opgenomen:  Adlasz noemt in zijn conclusies een besparingsbedrag van € 2 miljoen. Zij noemen de € 5 miljoen slechts als theoretisch lange termijndoel. Zij hebben ook in hun conclusies om die reden de besparing van € 2 miljoen opgenomen. Orionis Walcheren heeft in haar reactie op het conceptrapport hier ook expliciet voor gewaarschuwd: Deze theoretische benadering opnemen betekent dat Orionis Walcheren het twee keer zo goed moet doen als het best presenterende SW-bedrijf in Nederland. Ook KplusV heeft in hun onderzoek aangegeven, dat een mogelijke besparing van € 5 miljoen een onjuiste voorstelling van zaken is. Desondanks wordt in het inspectierapport de € 5 miljoen als referentie opgenomen.  Adlasz duidt een potentiële besparing van € 2 miljoen op het Werkleerbedrijf en € 1 miljoen op de uitkeringslasten. Uit het inspectierapport blijkt een rekenfout bij overnemen besparingspotentieel van Adlasz.

De potentiële besparing van € 2 miljoen op het Werkleerbedrijf wordt ten onrechte twee keer meegenomen.  In het inspectierapport staat dat volgens KplusV een resultaatverbetering van het Werkleerbedrijf van Orionis gerealiseerd kan worden van € 3.275.000. Dit is onjuist. KplusV geeft een potentiële besparing van € 3.275 per fte, wat neerkomt op € 1,2 miljoen (Walchers) in 2025.  In het inspectierapport staat dat conclusies Adlasz niet ter discussie staan en dat opdracht aan KplusV was om de conclusies van Adlasz verder uit te werken. Dit is onjuist. De opdracht van de drie gemeenten aan KplusV was valideren of de conclusies Adlasz klopten. Gemeente Vlissingen heeft op 7 juni 2023 aangegeven over bovenstaande punten in gesprek te gaan met de inspecteur. Als tweede zijn relevante adviezen vanuit de onderzoeken niet in het inspectierapport opgenomen:  Adlasz adviseert Orionis en drie gemeenten om samen aan visievorming rondom inrichting van het sociaal domein te doen. KplusV herhaalt dit. Deze adviezen zijn niet opgenomen in de inspectierapporten.  KplusV adviseert gemeenten niet zelf te gaan besluiten over toekennen van voorzieningen binnen de Participatiewet. Dit advies is niet opgenomen in het inspectierapport. De in het inspectierapport genoemde maatregelen rondom de integrale toegang staan haaks op dit advies.

2

2. Aanvullende beeldvorming Het KplusV rapport gaat uitgebreid in op de transitie van het Werkleerbedrijf. Er wordt slechts beperkt ingegaan op BUIG/re-integratie Ook het in het inspectierapport aangehaalde implementatieplan gaat enkel over het Werkleerbedrijf zoals blijkt uit de titel ‘Toekomstbestendig Werkleerbedrijf’. Desondanks zijn verregaande maatregelen en taakstellingen ten aanzien van BUIG/re-integratie in het inspectierapport opgenomen. Op welke feiten zijn deze maatregelen en taakstellingen gebaseerd? Hieronder een reactie vanuit Orionis Walcheren aan de hand van citaten uit het inspectierapport, welke omkaderd zijn weergegeven. Hoewel Vlissingen in omvang een hele gemiddelde gemeente is, speelt er ‘Randstedelijke problematiek’. Dat vertaalt zich specifiek voor werk en inkomen al jarenlang in relatief gezien erg hoge werkloosheidscijfers. Zowel op het gebied van WW (uitgevoerd door UWV) als bijstand (uitgevoerd door Orionis) is Vlissingen al jarenlang in Zeeland koploper en scoort Vlissingen ook bovengemiddeld t.o.v. het landelijk gemiddelde beeld (in negatieve zin). Voor een groot deel is dit te relateren aan de zwakke sociale structuur. Het blijkt dat Vlissingen bij het cluster Inkomen en Participatie hogere nettolasten heeft ten opzichte van het ijkpunt van het gemeentefonds, de selectiegroep, de groottegroep en de gemeenten in Zeeland.

Alleen bij de vergelijking met de soortgenoten (gemeenten met een zwakker sociale structuur en een redelijke centrumfunctie) zijn de nettolasten van Vlissingen lager.

Orionis heeft reeds eerder aangegeven, dat het BUIG saldo van Middelburg substantieel positiever is dan het BUIG saldo in Vlissingen. Aangezien Orionis Walcheren voor alle gemeenten eenzelfde beleid en uitvoering hanteert, is de conclusie gerechtvaardigd dat de nettolasten in Vlissingen inderdaad door de zwakke sociale structuur worden beïnvloed. Dit maakt een vergelijking met soortgenoten met een zwakke sociale structuur de meest eerlijke vergelijking. Uit deze vergelijking blijkt dat Vlissingen beter financieel presteert dan de soortgenoten. Het is voor Orionis Walcheren dan ook niet helder op welke gronden besparingen en taakstellingen op het gebied van BUIG/re-integratie worden voorgesteld. De gemeente heeft een zeer kritische houding ten opzichte van Orionis. Zo stelt zij dat de arbeidsmarkt juist bijzonder gunstig is op dit moment en dat van een bovengemiddeld aantal uitkeringsgerechtigden geen sprake zou mogen zijn, zeker niet in de categorie jongeren. Daarnaast vindt de gemeente dat er onvoldoende sprake is van werkelijke innovatie op het thema re-integratie. Voorts is de gemeente van mening dat de aanpak van Orionis – het langdurig intern binnen de SW-infrastructuur opleiden van uitkeringsgerechtigden voordat deze naar de arbeidsmarkt worden geleid – gezien het tekort op de arbeidsmarkt niet langer een geschikte aanpak is.

Verwacht wordt dat het tekort BUIG van 2022 incidenteel is en gezien de arbeidsmarkt er meer uitstroom zal zijn. Ook wordt gewerkt aan een plan om meer uitstroom te genereren en wordt gezocht naar extra mogelijkheden om re-integratie te organiseren in het verlengde van het implementatieplan. Bijvoorbeeld re-integratie elders beleggen voor een deel, sturen op grotere caseloads bij Orionis en sturen op meer uitstroom ook bij de gemeenten.’

Orionis Walcheren respecteert de mening van de gemeente Vlissingen. De gemeente gaat echter voorbij aan de werkelijkheid op meerdere punten. Tevens is de mening van gemeente Vlissingen in strijd met enerzijds de context en uitgangspunten in door haar vastgestelde kadernota “Orionis Walcheren 2023 – 2026” en anderzijds de visie van de VNG zoals recent verwoord in hun rapport “Bestaanszekerheid als belofte”.

3

Veelvuldig wordt de vraag gesteld waarom in de huidige arbeidsmarkt er niet meer mensen uitstromen naar werk. De arbeidsmarkt is nu inderdaad gunstig. De arbeidsmarkt is echter niet het probleem. Het probleem zit in de (on)geschiktheid van de bijstandsklant. Diegene die nu nog afhankelijk zijn van een Participatiewet uitkering hebben stevige problemen en een (forse) afstand tot de arbeidsmarkt. Door aanscherpingen in andere regelingen (WIA, Wajong, SW) is de Participatiewet steeds meer een vangnet geworden voor mensen met ziekte en beperkingen. Daarnaast ontstaat in de maatschappij een steeds groter wordende tweedeling door een dalende bestaanszekerheid. Met als gevolg dat burgers in toenemende mate te maken hebben met psychische problematiek, schuldenlast en gezondheidsproblemen. Specifiek voor jongeren komen op dit moment een aantal omstandigheden samen. Mede door de corona periode kampt een groot aantal jongeren met psychische problemen. Recent werd in een onderzoek zelfs een percentage genoemd van 50%. Het Ministerie besteedt hier extra aandacht aan, aangezien Jeugdzorg niet in staat is om passende hulp voor iedereen te bieden. Deze psychische problemen hebben een sterke relatie met toenemende verslavingsproblematiek (drank, drugs, gokken) en toenemende schuldenproblematiek.

Zo hebben jongeren die bijstand aanvragen in 40% van de gevallen ook een WMO-indicatie en kan 80% niet direct naar werk begeleid worden. Een groot deel van deze instroom deed voorheen een beroep op Wajong en Wsw. Gemeente Vlissingen suggereert dat er binnen Orionis Walcheren onvoldoende sprake zou zijn van innovatie op het gebied van re-integratie. Dit is onjuist. Orionis Walcheren wordt juist als voorbeeld gezien door gemeenten die nog geen antwoord hebben op de sterk veranderde en complexer geworden doelgroepen. Orionis Walcheren heeft hiervoor ‘Werken naar Vermogen’ ontwikkeld om meer mensen passend bij hun mogelijkheden te laten werken. Dit is een innovatieve aanpak, welke ons totale klantproces omvat. Werken naar Vermogen is gebaseerd op de laatste wetenschappelijke inzichten en best practices. Landelijk is veel aandacht voor deze innovatieve aanpak. Denk hierbij aan Divosa, de VNG, een publicatie in Trouw en uitgebreide interesse van diverse sociale diensten en Werkleerbedrijven. Het streven naar grotere caseloads is tegengesteld aan de huidige realiteit. De grotere problematiek bij klanten vergt een intensieve dienstverlening en wekelijks contact met klanten. Dit wordt onderschreven in het hiervoor genoemde VNG rapport.

Een grotere caseload leidt tot minder contactmomenten per klant met als gevolg stagnering van de ontwikkeling van de klant en uiteindelijk ook minder uitstroom naar werk. De kleinere caseloads hebben tot gevolg dat we slechts een beperkt deel van de bijstandsklanten kunnen ondersteunen. VNG haalt eerdere rapporten aan (Borstlap, Berenschot, SCP) die dit onderschrijven en de Rijksoverheid oproepen om meer middelen aan gemeenten ter beschikking te stellen. We lezen in het inspectierapport dat gemeente Vlissingen zelfstandig werkt aan een plan om meer uitstroom te genereren onder andere door re-integratie elders te beleggen. We betreuren het feit dat we niet eerder zijn geïnformeerd over het bestaan van dit plan en dit uit een inspectierapport moeten lezen. We zien daarnaast een risico in deze fragmentarische aanpak. De huidige problematiek van klanten vraagt om een holistische aanpak gebaseerd op persoonlijk contact van één contactpersoon. Dit is dan ook een essentieel onderdeel van onze aanpak Werken naar Vermogen en wordt onderschreven in het VNG rapport. Een stukje uit deze holistische aanpak elders beleggen heeft grote nadelige gevolgen voor de effectiviteit van de re-integratie. Ook druist dit in de tegen uitgangspunten in de vastgestelde kadernota.

4

Directe acties: Strenger toetsen. In deze aanpak spelen twee invalshoeken: Waar nodig het aanpassen van het  beleid zodat er een striktere afweging plaatsvindt bij intakes. (Bijvoorbeeld de vraag hoeveel de gemeente per uitkeringsgerechtigde op arbeid wil investeren, wordt steeds relevanter nu de complexiteit van de instroom groeit). Het trainen van de consulenten op het strikter toetsen van de kandidaten op (werkelijke) haalbaarheid v.w.b. toeleiding naar duurzame arbeid en alternatieven. Uitvoeren van evaluatiecycli op verschillende voorzieningen waarbij het vermoeden bestaat dat er  te ruimhartig is toegekend in de afgelopen jaren. Bijvoorbeeld werkervarings- en scholingstrajecten. Bewust inzetten van een wachtperiode. Sturen op een vertraging in het beschikbaar stellen van  inkomensondersteuning. Dit kan een gunstig effect hebben op de groeiende vraag, wanneer de klant zelf op zoek gaat naar alternatieven. Het wordt minder eenvoudig c.q. aantrekkelijk om een aanvraag voor een uitkering in te dienen.

Het is niet duidelijk op welke feiten of beelden deze acties zijn gebaseerd. De eerste twee punten zijn geformuleerd zonder kennis te nemen van de uitvoeringspraktijk bij Orionis Walcheren. Onderdelen van onze aanpak zijn:  Vaststellen van een breed klantbeeld op basis van een uitgebreid instrumentarium In een multidisciplinair team beoordelen of een klant binnen 18 maanden naar werk kan  worden begeleid. Het laatste punt (bewust inzetten van een wachtperiode) druist in tegen de landelijke tendensen en aanpassingen in wetgeving. Een wachtperiode inzetten gaat uit van het beeld dat de klant niet wil werken. De huidige klantgroep is gebaat bij werken vanuit vertrouwen en zo snel als mogelijk garanderen van bestaanszekerheid, omdat het grootste deel simpelweg niet kan werken. In de Participatiewet wordt inzet van de wachtperiode voor jongeren, die niet direct aan de slag kunnen, juist afgeschaft. Diverse gemeenten hebben aangegeven dat nagenoeg alle jongeren die een bijstandsaanvraag doen aan dit criterium voldoen en leggen geen enkele wachtperiode meer op.

Ook op het vlak van werk & inkomen wordt een onafhankelijke, integrale toegang sociaal domein in de gemeentelijke organisatie ingericht, waarin ook de (toegangs-)taken tot werk/re-integratie, (bijstands)uitkeringen, schuldhulpverlening, minimaregelingen en activiteiten gericht op maatschappelijke dienstverlening worden belegd. Ook deze maatregel vloeit voort uit het best practice onderzoek uit het Plan van aanpak. Daaruit blijkt dat de gemeente zoveel als mogelijk de indicatiestelling en het verstrekken van beschikkingen in eigen hand moet houden om werkelijk control te verkrijgen op de uitgaven. Dat vraagt om het bijeenbrengen van expertises in de integrale toegang. Inhoudelijk wordt ambtelijk vanuit Vlissingen vooral aandacht gevraagd voor de omzetting van de huidige delegatie van alle wettelijke taken en bevoegdheden op het gebied van de Participatiewet, WSW en schuldhulpverlening van de gemeente(n) aan Orionis in mandatering van de uitvoerende taken en bevoegdheden op voornoemde terreinen. Dat biedt de mogelijkheid voor de gemeente Vlissingen om veel meer grip te krijgen op beleid en financiële kaders, waardoor Orionis veel meer een uitvoerende organisatie zal zijn.

Een integrale toegang zoals hierboven voorgesteld, betreft een ingrijpende wijziging met gevolgen op juridisch, financieel, organisatorisch en maatschappelijk vlak. Deze plannen zijn tot en met heden nog niet geagendeerd door gemeente Vlissingen op een AB of DB vergadering. Ook het genoemde best practice onderzoek is ons onbekend. Wel constateren we dat KplusV nadrukkelijk een ander advies over deze materie heeft uitgebracht. We willen hier dan ook slechts kort op reageren met een waarschuwing dat doorvoeren van deze plannen grote nadelige gevolgen heeft voor de dienstverlening aan de inwoners en de hoogte van uitkeringslasten.

5

3. Vaststellen taakstellingen Op basis van het KplusV onderzoek en aanvullende beeldvorming vanuit gemeente Vlissingen zijn in het inspectierapport de volgende taakstellingen opgenomen: 1.

2.

3. 4.

5.

Rendementsverbetering. Op basis van het onderzoek van KplusV en het implementatieplan Werkleerbedrijf dient een besparing gerealiseerd te worden ten aanzien van de totale bedrijfsvoering van GR Orionis Walcheren, inclusief het Werkleerbedrijf (SW-bedrijf), van € 785.170 (2021), € 1.214.662 (2022), € 1.720.327 (2023) en € 2.110.979 (vanaf 2024). Re-integratiebudget. Hierop kan Vlissingen aan de voorkant ingrijpen en is het niet afhankelijk van besluitvorming in de gemeenschappelijke regeling. Gezien de huidige staat van de arbeidsmarkt moet het mogelijk zijn de Vlissingse bijdrage aan het Re-integratiebudget te verlagen met € 0,5 miljoen in 2023 en € 1 miljoen vanaf 2024. Efficiency en kostenbeheersing. Vlissingen dient de bijdrage die het levert aan de organisatorische lasten van Orionis te verminderen met € 300.000 per jaar vanaf 2023. Integrale toegang. Zoals ook bij de Wmo en jeugd dient Vlissingen de integrale toegang terug te halen naar de eigen gemeentelijke organisatie. De verplichte wettelijke herziening van de GR per 1 juli 2022 is een goed startpunt om dit te doen. Vanaf 2023 moet ten aanzien hiervan € 200.000 per jaar als besparing op de organisatorische lasten van de toegang gerealiseerd worden. BUIG-neutraal.

Via een cijfermatige analyse van het klantenbestand waarbij een deel van het bestand uit de bijstand wordt gehaald door inzet op projecten, zodanig dat er weer sprake is van een BUIG-neutrale financiering kan structureel 800.000 bespaard worden. Vlissingen dient deze analyse vanaf 2023 uit te voeren en hiervoor wordt een taakstelling ingeboekt van € 400.000 in 2023 en € 800.000 vanaf 2024.

We vinden als eerste van belang om aan te geven dat deze taakstellingen niet eerder zijn gedeeld met Orionis Walcheren, zowel niet met directie als met DB of AB. Verder stellen we vast dat in het begrotingsproces 2023 en 2024, wat gestart is in januari 2022, onderstaande taakstellingen nooit vanuit gemeente Vlissingen zijn ingebracht. Per opgenomen taakstelling vermelden we hieronder een korte reactie. 1. Het is ons onduidelijk waar de genoemde bedragen op zijn gebaseerd. Deze sluiten niet aan bij het KplusV onderzoek en het implementatieplan. Het lijken eerder Walcherse bedragen in plaats van Vlissingen bedragen. Verder wordt ten onrechte de suggestie gewekt dat het onderzoek en implementatieplan naast het Werkleerbedrijf ook andere elementen van de bedrijfsvoering betreft. 2. Het staat uiteraard de gemeente Vlissingen vrij om het re-integratiebudget te verlagen. In 2023 en 2024 is dit echter niet haalbaar omdat Orionis Walcheren geen tijd heeft gekregen om zijn organisatie hier op aan te passen. Verlagen van het reintegratiebudget is ook in tegenspraak met de aanbevelingen in de landelijke rapporten van Borstlap, Berenschot en het SCP. Maar nog belangrijker is de waarschuwing dat dit voor de gemeente geen besparing oplevert, maar een lastenverzwaring door hogere uitkeringslasten.

Gemeente Vlissingen heeft op 7 juni 2023 aangegeven voor 2023 en 2024 geen besparing op re-integratie door te voeren. 3. In het Adlasz rapport en het KplusV rapport worden geen uitspraken gedaan over mogelijke besparingen op de exploitatiekosten buiten het Werkleerbedrijf. Daarnaast stellen we vast dat in het inspectierapport onderbouwing van de noodzaak en haalbaarheid van besparingen op de exploitatiekosten ontbreekt. De grootste kostenpost binnen Orionis Walcheren is de personeelslast. Om deze te vergelijken met andere gemeenten hebben zowel in 2019 als in 2022 een benchmark laten uitvoeren. In beide jaren was de uitkomst vergelijkbaar: De personeelskosten voor re-integratie zijn fors lager dan vergelijkbare gemeenten. De personeelskosten voor overige taken zijn vergelijkbaar met overige gemeenten. Er is in onze ogen dan ook geen grond dat een kostenbeheersing en efficiencyverhoging haalbaar en/of noodzakelijk is. Gemeente

6

Vlissingen heeft op 7 juni 2023 aangegeven voor 2023 en 2024 geen besparing op exploitatiekosten door te voeren. 4. Er zijn nog geen gesprekken over een integrale Vlissingse toegang in het DB of AB zijn gevoerd. Laat staan dat al voorbereidingen voor een mogelijke wijziging zijn opgestart. 5. De genoemde cijfermatige analyse, projecten en genoemde besparingen zijn ons volledig onbekend.

7

4. Evalueren resultaten In het inspectierapport worden op een aantal plaatsen stellingen geponeerd ten aanzien van de behaalde voortgang door Orionis Walcheren. De inspecteur stelt vast dat door Orionis onvoldoende uitvoering is gegeven aan de opdrachten zoals die in samenspraak met de inspecteur zijn opgesteld in het Implementatie-/Werkplan Orionis. Directie en bestuurders van de gemeente Vlissingen hebben gesteld dat zij onverkort vasthouden aan de opdrachten in het Implementatie-/Werkplan en dat zij daar waar Orionis een eigen of andere koers dreigt te varen, in zullen grijpen. De bezuinigingsdoelen blijven derhalve onverminderd van kracht. Een tussentijdse stand van zaken bij Orionis (begin september) laat een bijzonder verontrustend beeld zien. Er dreigen explosieve kostenstijgingen, die de gemeente Vlissingen zich gewoonweg niet kan veroorloven.

Er wordt door de inspecteur gesteld dat door Orionis Walcheren geen uitvoering is gegeven aan de opdrachten die in samenspraak met de inspecteur zijn opgesteld. Dit is onjuist. Er is één ‘opdracht’ in samenspraak tot stand gekomen, namelijk het implementatieplan ‘Toekomstbestendig Werkleerbedrijf’. Alle andere taakstellingen en maatregelen ten aanzien van BUIG/re-integratie en exploitatiekosten zijn nooit besproken, laat staan in samenspraak vastgesteld. Ten aanzien van het Werkleerbedrijf is een selectief beeld geschetst van de voortgang. Wij voeren ten volle ons plan ‘Toekomstbestendig Werkleerbedrijf’ uit. Er wordt gesteld dat er explosieve kostenstijgingen dreigen. Dit is onjuist. In 2021 zijn de geplande rendementsverbeteringen behaald. In 2022 is het niet gelukt om verder het rendement te verbeteren. Er was dus geen sprake van kostenstijgingen maar van nog niet behaalde rendementsverbeteringen. Hiervoor hebben we drie oorzaken aangegeven: 1. Externe economische omstandigheden, waaronder de oorlog in Oekraïne, met als gevolg sterke prijsstijgingen en terughoudende opdrachtgevers 2. Een interne noodzakelijke transitie die langzamer verloopt dan verwacht 3. Gemeenten die nog niet alle kansen benutten vanuit hun rol als opdrachtgever, inkoper en werkgever Orionis Walcheren heeft steeds aangegeven de geplande rendementsverbeteringen volledig te realiseren.

Dit is ook opgenomen in de eerste begrotingswijziging 2023. Om dit te bereiken is per 1 januari 2020 een integrale gemeentelijke toegang gestart waar de uitvoering is belegd van de Wmo, Jeugdwet, (een deel van de) Participatiewet, de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening, bijzondere bijstand, nieuwe Wet inburgering, openbare geestelijke gezondheidszorg (meldpunt), Wet gedwongen geestelijke gezondheidszorg (meldpunt), beschermd wonen en problematiek van verwarde personen (procesregie).

In het inspectierapport staat dat een integrale Vlissingse toegang per 1 januari 2020 is gerealiseerd inclusief onderdelen vanuit taakgebieden die bij Orionis zijn belegd. Dit is onjuist. Er zijn, zoals eerder vermeld, nog geen stappen uitgevoerd ten aanzien van deze omvangrijke en risicovolle taakverschuiving.

8