Bijlage - Programma WUP (Warmteplan) Berggierslanden

Warmteplan Berggierslanden Route naar een aardgasvrije wijk

December 2022

1

Inhoudsopgave

Infraroodpanelen en airco’s ...................................................................20 7.

Aandachtspunten ...............................................................................21

1.

Inleiding ................................................................................................3

Samenwerken loont ...............................................................................21

2.

Profiel van Berggierslanden .................................................................5

Houd je leefomgeving gezond ...............................................................21

Gebiedsbeschrijving.................................................................................5

Meldingsplicht? ......................................................................................21

Duurzaam Berggierslanden .....................................................................5

Kosten en opbrengsten..........................................................................22

Alternatief voor aardgas...........................................................................6

De toekomst...........................................................................................22

Het proces van het Warmteplan...........................................................7

Ruimtelijke kwaliteit................................................................................22

Participatieproces ....................................................................................7

Wet Natuurbescherming .......................................................................22

3.

Aan de slag ..............................................................................................7

4. 5.

6.

8.

Vervolgstappen ..................................................................................24

Bewonersgroepen....................................................................................7

Rol Gemeente Meppel ...........................................................................24

Andere partners .......................................................................................9

Rol samenwerkingspartners ..................................................................25

Het uitvoeringsplan.............................................................................10

Rol Duurzaam Berggierslanden.............................................................25

Duurzaam verwarmen............................................................................11

Vergunningen warmtepomp...................................................................25

Van visie naar uitvoering ....................................................................12

Netverzwaring ........................................................................................26

Stap 1: Wensen in beeld........................................................................12

Kennis en ervaring delen .......................................................................26

Stap 2: Huidige situatie in beeld ............................................................12

Wet Natuurbescherming ........................................................................26

Stap 3: Stappenplan ..............................................................................12

Actualiseren WUP..................................................................................27

Stap 4: ‘Kleine’ maatregelen: check je lek! ............................................12

9.

Uitvoeringsagenda .............................................................................28

Stap 5: Grotere maatregelen .................................................................13

Bijlage 1 Begrippenlijst ..............................................................................30

Stap 6: De stap naar aardgasvrij ...........................................................13

Bijlage 2 Uitgangspunten vergelijking individuele technieken ...................34

Feiten en cijfers ..................................................................................15 Luchtwarmtepomp .................................................................................15 Bodemwarmtepomp...............................................................................17 Hybride warmtepomp.............................................................................18 Alternatieven voor een deel van de woning ...........................................19 Warmtepompboiler.................................................................................19 2

1. Inleiding

warmteplan wordt onderdeel van een Omgevingsprogramma in het kader van de Omgevingswet. Het college stelt het Omgevingsprogramma vast.

Dit is het Warmteplan van Berggierslanden. Het plan beschrijft hoe de wijk aardgasvrij kan worden. Het is het resultaat van een samenwerkingstraject tussen de gemeente, bewoners van de wijk en andere partners. Verschillende bijeenkomsten en werksessies leidden tot een praktisch warmteplan waar inwoners zelf mee aan de slag kunnen. Deze werkwijze ligt in het verlengde van de aanpak die al door de bewonersgroep Duurzaam Berggierslanden werd gepraktiseerd; plannen maken, samen met bewoners toetsen en de resultaten delen met en in de buurt.

Berggierslanden loopt voorop Berggierslanden is de eerste wijk in gemeente Meppel met een warmteplan. Hiermee kan Berggierslanden aan de slag om één van de eerste

Meppel CO2-neutraal in 2040 Gemeente Meppel heeft de ambitie om in 2040 CO2-neutraal te zijn. Dat wil zeggen dat alle energie die inwoners en bedrijven gebruiken afkomstig is van duurzame bronnen. Woonwijken en bedrijventerreinen worden aardgasvrij. Om CO2-neutraal te zijn is het daarnaast nodig om veel minder energiebronnen te gebruiken. De steeds duidelijker gevolgen van de klimaatverandering benadrukken de noodzaak. Het gaat om grote opgaven, iedereen krijgt ermee te maken. Er zijn ook nieuwe kansen. Aan deze doelen werkt gemeente Meppel samen met inwoners en andere partners. Warmteplannen Eén van de sporen van de gemeente-brede energietransitie is het aardgasvrij maken van alle wijken. In 2021 heeft gemeente Meppel de Transitievisie Warmte vastgesteld. Een belangrijke eerste stap naar een CO2-neutraal Meppel in 2040. De vervolgstap is het maken van warmteplannen. Hierin staat hoe een wijk aardgasvrij kan worden: meteen aardgasvrij of eerst kiezen voor kleinere ingrepen, zoals woningen isoleren. Het plan moet passen bij de mensen die in de wijk wonen en werken. Daarvoor doorloopt de gemeente met (een vertegenwoordiging van) wijkbewoners een aantal stappen. Van verkenning en onderzoek naar visie, concrete plannen en daadwerkelijke uitvoering. Voor elke wijk wordt een warmteplan gemaakt, dat de gemeenteraad en/of het college vaststelt. Het

Nederland aardgasvrij in 2050 Het Rijk heeft besloten dat alle gebouwen in Nederland uiterlijk in 2050 aardgasvrij moeten zijn. Hieronder vallen ook alle woningen. Het aardgasvrij maken van gebouwen helpt om de doelen in het Klimaatakkoord te halen. Gemeente Meppel heeft de ambitie om in 2040 al CO2-neutraal te zijn.

aardgasvrije woonwijken in Meppel te worden. De wijk is daarmee een voorbeeld voor andere wijken, buurten en omliggende dorpen. Een warmteplan geeft inwoners de ruimte om zelf keuzes te maken, waarbij de gemeente aanstuurt op duurzame oplossingen die passen bij de wijk. Het is bedoeld als een richtlijn en een handleiding voor inwoners. Dit Warmteplan is niet alleen een belangrijke stap voor Berggierslanden, het is ook een grote stap naar een CO2-neutraal Meppel. Gezamenlijke opgave Dit Warmteplan geeft richting en een duidelijk kader waarbinnen keuzes mogelijk zijn in techniek en tijd. De gemeente en de wijkbewoners spreken uit dat zij zich willen inzetten voor een aardgasvrije wijk. Voor inwoners volgen hier geen verplichtingen uit. De afspraken zijn te zien als goede voornemens, die aan de afzonderlijke keukentafels moeten leiden tot besluiten om mee te doen. Ze zijn sterk afhankelijk van de eigen motivatie en situatie van de bewoners en van financiële ruimte, financiering, subsidies en dergelijke. Garanties op het resultaat zijn niet te geven, maar met behulp van dit Warmteplan gaan de gemeente en de bewoners concreet aan de slag om het doel van een CO2-neutrale wijk stapsgewijs dichterbij te brengen. Daarbij zijn ook andere partners nodig. Het organiseren van die samenwerking is ook een belangrijk spoor in de uitvoering. De energietransitie is een opgave voor iedereen.

2. Profiel van Berggierslanden Gebiedsbeschrijving Berggierslanden is een nieuwbouwwijk aan de zuidwestkant van Meppel. Het is een ruim opgezette en kindvriendelijke wijk. De voornamelijk vrijstaande en twee-onder-een-kapwoningen worden omringd door veel groen en waterpartijen met bruggetjes. Aan de westkant van de wijk is een waterrijk natuurovergangsgebied. Aan de rand van de wijk is een sportcomplex aanwezig. Vanaf 2005 is Berggierslanden in fasen gebouwd. De laatste woningen zijn in 2021 opgeleverd en daarmee komt het aantal woningen in de wijk nu op 1.210. Berggierslanden telt bijna 4.000 inwoners. De inwoners gaan naar de voorzieningen en winkels in de naastgelegen wijk Koedijkslanden.

Meer dan 80% van de woningen in Berggierslanden zijn koopwoningen. Gemiddeld is de sociaaleconomische status van de huishoudens hoog. De meeste huishoudens in Berggierslanden bestaan uit gezinnen met kinderen. Er is één appartementencomplex, Villa Landleven, met een Vereniging van Eigenaren (VvE). Een klein deel van de woningen is particuliere huur of is in het bezit van woningcorporatie Actium. Het huurdersplatform van Actium is ‘Mit En Veur Mekaor’ (MEVM). Het Warmteplan van Berggierslanden richt zich op de woningen in de wijk. De verduurzaming van de sportvelden wordt meegenomen bij het opstellen van het sportaccommodatiebeleid.

Duurzaam Berggierslanden

Gemiddeld aardgasgebruik woningen Berggierslanden [m3/jaar] 1500 1400 1300 1200 1100

2016

2017

2018

2019

2020

Figuur 2.2 Trend gemiddeld aardgasgebruik woningen Berggierslanden (Klimaatmonitor)

Figuur 2.1 Gebiedsafbakening Warmteplan Berggierslanden

Berggierslanden loopt voorop in het verduurzamen van de wijk. In 2017 startten bewoners met het initiatief Duurzaam Berggierslanden. Zeven bewoners uit de woonwijk zetten zich in om samen met buren de woonwijk zo duurzaam mogelijk te maken. Inmiddels neemt de meerderheid van de wijkbewoners deel aan wijkacties. Zo zijn goede resultaten geboekt met de collectieve inkoop van zonnepanelen en sedumdaken (een sedumdak is een groendak, begroeid met vetplantjes). Het bewonersinitiatief is een onafhankelijk initiatief dat kritisch meekijkt met de plannen die de gemeente

maakt. In het proces om Berggierslanden aardgasvrij te maken, zet het initiatief zich in om de praktische kennis en ervaringen tussen buren te delen. De duurzame acties in de wijk lijken resultaat te geven. Sinds 2016 neemt het gemiddelde aardgasgebruik per woning af (figuur 2.2).

Alternatief voor aardgas Gemeente Meppel heeft voor iedere wijk onderzocht wat de beste alternatieven zijn voor verwarmen met aardgas. Hiervoor is onder andere informatie gebruikt uit een onderzoek van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL)1. Bijvoorbeeld over kosten en baten van alternatieven, technische mogelijkheden en over eigendom van woningen en energieverbruik. De huizen in Berggierslanden zijn goed geïsoleerd, er is niet tot nauwelijks een zogenaamde isolatieopgave. Dit betekent dat de woningen in de wijk al grotendeels geschikt zijn voor lage temperatuur verwarming. Toch zijn er soms aanpassingen aan woningen nodig, zoals vloerverwarming aanleggen, de meterkast verzwaren/uitbreiden of overgaan op koken op inductie. Omdat de woningen in de wijk dus relatief makkelijk kunnen overstappen naar aardgasvrij én omdat er al actieve bewoners zijn, is Berggierslanden een geschikte wijk om te starten met het aardgasvrij maken van gemeente Meppel. Wat in deze wijk het beste alternatief is voor het verwarmen met aardgas, is volgens de analyse van PBL een individuele warmtepomp. Deze uitkomst is hetzelfde als die van de analyse in de Transitievisie Warmte. Warmtepomp Onderzoek laat dus zien dat voor Berggierslanden de warmtepomp het beste alternatief is voor het verwarmen met aardgas. Een gelijk uitvoerbare geen-spijt-oplossing is een hybride warmtepomp.

Een hybride warmtepomp bespaard direct op het aardgasverbruik. Het is een combinatie van een luchtwarmtepomp en een cv-ketel op gas, waarbij het resterende aardgas later alsnog vervangen kan worden voor duurzaam gas. Voor deze 1

De startanalyse Aardgasvrije buurten 2020 van het PBL staat op hun website: www.pbl.nl.

oplossing moet de woning voldoende geïsoleerd zijn. Met een hybride warmtepomp en goede isolatie neemt het gasverbruik flink af. Het elektriciteitsverbruik stijgt wel, maar in combinatie met zonnepanelen wordt de energierekening lager. Als tussenstap kan een hybride warmtepomp een oplossing zijn. Hiervoor moet wel goed gekeken worden naar de terugverdientijd. Voor de lange termijn is het in veel gevallen toch het voordeligst om in één keer over te stappen naar een volledig elektrische warmtepomp. Voordat iedereen van het gas af kan, moet het elektriciteitsnet verzwaard worden. Enexis voerde een impactanalyse uit voor het elektriciteitsnet van Berggierslanden. Hieruit blijkt dat er zes nieuwe transformatorstations in de wijk nodig zijn.

3. Het proces van het Warmteplan Participatieproces Aan het maken van de Transitievisie Warmte in 2021 ging een uitgebreid participatieproces vooraf. Ongeveer 2.000 inwoners, ondernemers, netbeheerders en woningcorporaties uit gemeente Meppel gaven hun mening. Daarmee is de Transitievisie Warmte aangevuld en verbeterd. Ook inwoners van Berggierslanden waren betrokken: meer dan 300 inwoners lieten hun stem horen via een (online) vragenlijst en een online bijeenkomst. Hieruit bleek dat meer dan de helft van de respondenten bereid was om op termijn van het aardgas af te gaan, bijvoorbeeld vanwege verduurzaming of besparing van kosten. Ook kwam naar voren dat inwoners behoefte hadden aan meer informatie om goede keuzes te kunnen maken over hoe zij van het aardgas af kunnen gaan. Zo is er behoefte aan duidelijkheid over betaalbaarheid en techniek. De opgehaalde reacties zijn meegenomen in het vervolgproces en de inhoud van dit Warmteplan.

Aan de slag In 2022 startte het vervolgproces in Berggierslanden en samen met inwoners is het Warmteplan gemaakt. In vier bijeenkomsten zijn de uitgangspunten voor het Warmteplan verzameld. Wijkbrede startbijeenkomst - 10 mei 2022 Op 10 mei 2022 organiseerde gemeente Meppel een wijkbrede startbijeenkomst op het sportpark in Berggierslanden. Er werden presentaties gegeven door de gemeente en door Duurzaam Berggierslanden. Daarna konden inwoners zich aanmelden voor bewonersgroepen met verschillende thema's (deze bewoners gingen in vervolgbijeenkomsten aan de slag met de inhoud van het Warmteplan). Partners van de gemeente (Actium, Drents Energieloket, Duurzaam Berggierslanden, Enexis en RENDO) waren aanwezig om vragen van inwoners te beantwoorden. In totaal bezochten zo’n 300 inwoners de startbijeenkomst.

Bewonersgroepen Na de wijkbrede bijeenkomst zijn er bewonersgroepen samengesteld om gezamenlijk met het Warmteplan Berggierslanden aan de slag te gaan. 30 inwoners deden in wisselende samenstelling mee aan de vervolgbijeenkomsten. Per avond waren er drie gespreksrondes van elk 45 minuten over onderwerpen rond het Warmteplan. Aan tafel zaten experts van de gemeente en externe adviseurs om het gesprek te ondersteunen en vragen te beantwoorden. Na elke gespreksronde rouleerden de groepen, zodat alle drie de bewonersgroepen elk thema bespraken. Aantekeningen van het gesprek werden gemaakt op een beschrijfbaar tafelkleed en op flipover vellen. Deze zijn verwerkt in het Warmteplan. Kick-off bewonersgroepen – 9 juni 2022 Met een kick-offbijeenkomst op 9 juni startten de bewonersgroepen. Na een toelichting op de werkwijze van de bewonersgroepen, was er een eerste inhoudelijke brainstorm over het Warmteplan. Het resultaat hiervan is gebruikt voor de volgende bewonersbijeenkomsten. Bewonersgroepen ronde II – 29 juni 2022 Op 29 juni waren de bewoners verdeeld over drie tafels en zijn de volgende onderwerpen besproken: •

2

Betaalbaarheid en financiën Aan deze tafel is onder andere gesproken over investerings- en onderhoudskosten en financieringsmogelijkheden. Er blijkt behoefte aan concrete en duidelijke informatie over kosten en terugverdientijd. Een rekenmodule kan hierbij helpen. Ook moet het Warmteplan inzicht geven in ‘verborgen kosten’, zoals vloerverwarming aanleggen en andere bijkomende verbouwingskosten. Daarnaast is er behoefte aan duidelijkheid over subsidies, bijvoorbeeld via één loket waar alle informatie is op te vragen. Het Drents Energieloket2 kan hier een prominentere rol in vervullen.

Kijk voor meer informatie op www.drentsenergieloket.nl.

•

Openbare ruimte Het aardgasvrij maken van de omgeving heeft impact op de openbare ruimte. Inwoners vragen aandacht voor de plekken waar warmtepompen geplaatst worden, zodat ze zo min mogelijk overlast geven. Gedacht wordt aan zowel de uitstraling van de wijk als aan de geluidsoverlast die warmtepompen kunnen veroorzaken. Inwoners staan open voor collectieve oplossingen, ook als dit ten koste gaat van de openbare ruimte in de wijk. De overstap naar elektrisch verwarmen, vraagt om een verzwaring van het elektriciteitsnet. Oftewel: om ervoor te zorgen dat iedereen stroom heeft, zijn er meer transformatorstations (trafo’s) nodig in de wijk. Aan tafel is besproken dat er aandacht moet zijn voor de plek van de trafo’s en voor de uitstraling. Bijvoorbeeld door het uiterlijk van de trafo’s aan te passen aan de omgeving of ze ‘in te pakken’ in groen. Zo houdt de wijk zoveel mogelijk haar karakter.

•

Duurzaamheid en koppelkansen De overstap naar aardgasvrij biedt ook kansen, bijvoorbeeld op het gebied van duurzaamheid en klimaat. Aan tafel zijn initiatieven genoemd zoals: - zonnepanelen aanbrengen op daken; - extra laadpalen aanleggen voor auto’s; - extra bomen planten; - voor goede afwatering zorgen; - op duurzaamheidsmaatregelen focussen direct in en rond de woning.

Bewonersgroepen ronde III – 12 juli 2022 Ook tijdens de derde gespreksronde op 12 juli waren de bewoners verdeeld over drie tafels. De volgende onderwerpen zijn besproken: •

Aanpassingen aan de woning

Aan deze tafel werd opgeroepen om vooral duidelijk te zijn over de aanpassingen die de aanleg van een warmtepomp vraagt, zoals over vloerverwarming aanleggen en andere bouwkundige ingrepen. Er is bovendien behoefte aan onafhankelijk advies en een onafhankelijke beoordeling van offertes. •

Technieken per woning De alternatieve voorkeurstechniek kan verschillen per type woning. Het Warmteplan maakt onderscheid tussen verschillende soorten warmtepompen (hoofdstuk 6). De technieken die het beste passen bij verschillende woningen zijn in het Warmteplan uitgewerkt (figuur 5.1).

•

Betrekken van mede-wijkbewoners Tijdens de bewonersbijeenkomsten is ook het sociale aspect van de warmtetransitie besproken. Onder de wijkbewoners is de behoefte aan informatie groot. Inwoners blijven graag op de hoogte van de ontwikkelingen in de wijk. Men is bereid om elkaar bij te staan met raad en daad. Inwoners roepen op tot ‘nabuurschap’ als het over de aanleg van een warmtepomp gaat: betrek de buren (bij de plaatsing van een warmtepomp) om overlast te voorkomen.

Afsluiting bewonersgroepen – 20 september Op 20 september vond de afsluitende bewonersbijeenkomst plaats. Onder het genot van een hapje en een drankje is een korte toelichting gegeven op het Concept Warmteplan en de eerste reacties van de ‘meelezers’ uit de bewonersgroep. De volledige bewonersgroep is uitgenodigd om het Warmteplan van feedback te voorzien. In totaal maakten vijf personen hier gebruik van. Wijkbrede slotbijeenkomst – 8 november Het participatieproces is afgesloten met een bijeenkomst voor de hele wijk bij opleidingscentrum Terra. Tijdens deze bijeenkomst is het wijkuitvoeringsplan gepresenteerd. Daarnaast kwamen inwoners aan het woord die hebben deelgenomen aan de bewonersgroepen. Aanwezigen in de zaal is de gelegenheid geboden om vragen te stellen aan verschillende experts, samenwerkingspartners en inwoners uit de bewonersgroepen. De avond werd feestelijk afgesloten met een hapje en een drankje. Ongeveer 150 inwoners uit Berggierslanden hebben de slotbijeenkomst bezocht.

Andere partners Voor het succesvol uitvoeren van dit Warmteplan zijn diverse partijen en belanghebbenden nodig. Behalve de bewoners zijn dat verschillende partners van de gemeente. Op 26 april 2022 vond de aftrap van het Warmteplan plaats voor partners en gemeente Meppel, om gezamenlijk goed geïnformeerd en doelgericht aan de slag te gaan met het aardgasvrij maken van Berggierslanden. Actium, Drents Energieloket, Duurzaam Berggierslanden, Enexis, RENDO en Woonconcept waren aanwezig. De procestool Wijkkompas, ontwikkeld voor programmamanagers en projectleiders van wijkaanpakken, gaf hierbij richting. Gestructureerd en transparant is gekeken naar ‘waar staan we en wat zijn de uitgangspunten?’. Zo ontstond overzicht en inzicht in de te nemen vervolgstappen en prioriteiten in de gezamenlijke aanpak. Indirect zijn er meer partners betrokken bij het proces naar een aardgasvrij Meppel, zoals wijkplatform Koeberg, het wijkplatform van de twee wijken Koedijkslanden

en Berggierslanden, Vereniging van Eigenaren (VvE) van appartementencomplex Villa Landleven, huurdersplatform Mit En Veur Mekaor (MEVM), de huurdersvereniging van de huurwoningen van woningcorporatie Actium. Al deze partijen zijn adviserend naar de gemeente en informerend naar hun achterban. Alleen met behulp van samenwerking tussen alle partijen lukt het om de ambitie volledig te realiseren.

4. Het uitvoeringsplan Dit Warmteplan richt zich op individuele technieken. Deze voorkeur, en dan specifiek voor warmtepompen, staat beschreven in de Transitievisie Warmte. In de wijk Berggierslanden staan goed geïsoleerde woningen (behalve enkele woningen gebouwd voor 2005). De woningen kunnen efficiënt verwarmd worden met een lage temperatuur, zoals met een warmtepomp. Daarnaast schaften veel mensen in de wijk al een warmtepomp aan. Vanuit duurzaamheidsoverwegingen én omdat een warmtepomp door de stijgende gasprijzen financieel steeds aantrekkelijker wordt. De verwachting is dan ook dat de komende tijd steeds meer mensen in de wijk overstappen op een volledig elektrische of hybride warmtepomp. Kijkend naar de bouwjaren van de woningen kan de overstap er de komende jaren als volgt uitzien: Figuur 4.1 Bouwjaren woningen Berggierslanden

• • •

•

•

2020: 3 woningen stapten over op een warmtepomp. 2022: 30 woningen schaften een warmtepomp aan of staan op de wachtlijst. 2025: 300 woningen (voornamelijk woningen gebouwd tussen 2006 en 2010) maakten de overstap naar een volledig elektrische warmtepomp. Nog eens 200 woningen kozen voor een hybride warmtepomp naast hun bestaande of nieuwe cv-ketel. Naast de woningen van voor 2010, leggen vooral nieuwe woningeigenaren in deze periode vloerverwarming aan in combinatie met een warmtepomp. 2030: 600 woningen hebben een elektrische warmtepomp en nog eens 400 mensen schaften een hybride warmtepomp aan. Vooral de woningen gebouwd tussen 2010 en 2016, veranderden hun warmtesysteem. 2035: Vrijwel alle woningen in Berggierslanden worden verwarmd met een elektrische of hybride warmtepomp. Gewone cv-ketels worden sinds 2026 niet meer verkocht, waardoor de meeste ketels in de wijk inmiddels zijn vervangen door een warmtepomp.

Individuele technieken Bij een individuele techniek bepaalt een woningeigenaar zelf het tempo van overstappen. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld het aansluiten op een warmtenet, waar veel mensen tegelijk dezelfde keuze moeten maken. Iedereen besluit zelf welke techniek het best bij zijn/haar woning past. Vanwege deze individuele keuze heten de technieken 'individuele technieken'. De laatste tijd is er veel aandacht voor de individuele techniek luchtwarmtepomp. Een luchtwarmtepomp gebruikt warmte uit de lucht om een woning te verwarmen. Individuele technieken zijn echter niet nieuw. Vroeger, voor de aanleg van het aardgasnet, maakte iedereen een individuele keuze. Bijvoorbeeld voor een haard of kachel.

Duurzaam verwarmen Naast individuele technieken zijn er meer mogelijkheden om woningen duurzaam te verwarmen. Welke mogelijkheden dit precies zijn hangt af van waar de woning staat, het type woning en de staat van de woning. De

technieken die nu in Nederland en de rest van de wereld worden toegepast, zijn onder te verdelen in drie categorieën: individuele technieken, warmtenetten en duurzame gassen.

gassen die het meest bekend zijn, zijn: groen gas en waterstof. Groen gas is geen nieuw gas en wordt nu al samen met aardgas gemengd. Er zit dus al een beetje groen gas in alle cv-ketels.

Verschil biogas en groen gas De media gebruiken de termen biogas en groen gas vaak door elkaar. Wat is het verschil? Biogas wordt gemaakt door mest, gft en ander organisch afval te vergisten. Het gas dat hierbij vrijkomt heet biogas. Biogas heeft een andere samenstelling dan aardgas en kan daardoor niet direct worden toegevoegd aan het (aard)gasnet. Biogas wordt daarom opgewaardeerd naar groen gas. Groen gas, oftewel opgewaardeerd biogas, heeft dezelfde samenstelling als aardgas en kan daarom op dezelfde manier gebruikt worden.

Waterstofgas wordt ook wel gezien als het gas van de toekomst, maar dan als eerste voor grote industrieën, transport en luchtvaart en vooralsnog niet voor woningen. Dat komt vooral omdat er bij de verbranding van duurzame gassen een hoge temperatuur bereikt kan worden, wat noodzakelijk is voor veel processen in de industrie. Er zijn weinig duurzame brandstoffen die net zo heet kunnen worden. Biogassen en waterstof zijn daardoor voor deze toepassingen onmisbaar zodra aardgas niet meer te krijgen is.

Warmtenet Een warmtenet is een netwerk van leidingen onder de grond waar warm water doorheen stroomt. Het warme water verwarmt huizen en gebouwen. Om het warmtenet de juiste temperatuur te geven zijn er warmtebronnen nodig. Bestaande warmtenetten krijgen de warmte meestal van grote bedrijven (restwarmte) of biomassacentrales. Maar ook diepe bodemwarmte of warmte uit water wordt gebruikt om via een warmtenet huizen te verwarmen. In (de omgeving van) Berggierslanden zijn geen grote warmtebronnen die geschikt zijn voor het verwarmen van de hele wijk op een manier die kosteneffectief is. Het maken van een diepe boring in de bodem is te duur en complex. Het water dat langs, in de buurt van en door de wijk stroomt, kan niet efficiënt gebruikt worden voor de aanleg van een warmtenet. Een individuele oplossing is financieel aantrekkelijker door de stroomsnelheid van het water, de afstand tot het water en de onderlinge afstand tussen de huizen. Daarom onderzoekt de gemeente de optie van de aanleg van een warmtenet in de wijk niet Duurzame gassen Duurzame gassen werken bijna hetzelfde als aardgas en kunnen meestal door de bestaande aardgasleidingen worden vervoerd. Twee duurzame

Van groen gas en waterstofgas is de kans het grootst dat groen gas wordt gebruikt in de verwarming van gebouwen. Er is niet genoeg biomassa (mest Waterstofgas: grijs of groen Waterstofgas is een gas dat wordt gemaakt met behulp van (groene) elektriciteit. Waterstofgas kan ‘grijs’ of ‘groen’ zijn. Grijs waterstofgas is waterstofgas dat opgewekt wordt met fossiele energie. Groen waterstofgas (duurzaam waterstofgas) wordt opgewekt met groene energie.

en gft-afval) beschikbaar om voor elke woning in Nederland groen gas te produceren. Het groene gas wat beschikbaar komt, zal waarschijnlijk als eerst naar de woningen gaan die niet op een andere manier verwarmd kunnen worden (bijvoorbeeld omdat ze lastig te isoleren zijn). Denk aan boerderijen in het buitengebied en monumentale panden. Daar waar het anders kan in Nederland, wordt daarom nu voor andere technieken gekozen.

5. Van visie naar uitvoering Handelingsperspectief voor inwoners Tijdens de bewonersbijeenkomsten werd duidelijke dat veel bewoners behoefte hebben aan handelingsperspectief en een duidelijk stappenplan. Oftewel: wat kunnen we nu concreet doen? Het stappenplan naar een toekomstbestendige woning verschilt echter per woning én per persoon. Want welke voorzieningen zijn er al? En vooral: welke eigen wensen zijn er? Voor de ene bewoner is een toekomstbestendige woning direct aardgasvrij. Een ander heeft plannen voor de tuin of realiseert liever eerst een nieuwe keuken. Ondanks dat hiermee de woning niet direct aardgasvrij is, is het wel belangrijk dit mee te nemen. Iedere bewoner kan voor zijn of haar situatie een stappenplan opstellen voor het toekomstbestendig maken van de woning. In deze paragraaf wordt een stappenplan van zes stappen toegelicht. Een plan dat verder gaat dan praktische zaken en waarin ook de specifieke woonwensen staan.

Stap 1: Wensen in beeld Het is dus belangrijk om goed na te denken over woonwensen van nu en voor de toekomst. Welke ruimtes in uw woning worden veel gebruikt? Zijn er binnenkort of later nog plannen voor uitbreiding, verhuizing of verbouwing? Is het de wens om zo snel mogelijk aardgasvrij te worden of liever nog even wachten? Kortom: schrijf de woonwensen voor de komende jaren op. Dit helpt om de bouwkundige aanpassingen die nodig zijn voor een aardgasvrije woning af te stemmen op andere werkzaamheden. Voor het plaatsen van een warmtepomp is bijvoorbeeld meer ruimte nodig dan voor een cv-ketel. Daarnaast zijn er misschien aanpassingen nodig aan radiatoren. En misschien wordt vloerverwarming aanleggen het liefst gecombineerd met het vervangen van de vloerbedekking.

Stap 2: Huidige situatie in beeld

Breng in beeld wat er bekend is over de woning en hoe de woning wordt ervaren. Noteer bijvoorbeeld het aardgas- en elektriciteitsverbruik en kijk waaruit het verbruik is opgebouwd. Het energieverbruik verschilt per type woning. Wordt er veel gedoucht of gaat er vooral veel warmte op aan het verwarmen van het huis? Woont er een groot gezin of gaan de kinderen binnenkort uit huis? Wordt (een deel van) het huis verwarmd met vloerverwarming en zo niet, wat zou een goed moment zijn om deze aan te leggen? Of liever de ontwikkeling volgen van lage temperatuur radiatoren (met ventilatoren)? Kijk ook naar eventuele ruimte voor zonnepanelen op het dak. Of naar een ruimte voor eventueel een warmtepomp: in het ketelhok, op de zolder of in de tuin.

Stap 3: Stappenplan De wensen en de huidige situatie zijn duidelijk. Wat zijn de mogelijkheden van de woning? Dit kunnen kleine maatregelen zijn, zoals tochtstrippen plaatsen, maar ook grote, zoals een warmtepomp plaatsen. De maatregelen komen in het stappenplan en worden opgenomen in een planning en een begroting. Zoals gezegd, installeert de ene bewoner liefst zo snel mogelijk een warmtepomp, terwijl de ander eerst kiest voor een nieuwe vloer met vloerverwarming of een uitbouw. Denk bij het maken van een begroting ook aan onderhouds- en gebruikskosten van bijvoorbeeld een warmtepomp. Vraag bijvoorbeeld erkende installateurs om advies en laat het aanbod bekijken door een onafhankelijke adviseur, zoals het Drents Energieloket of Milieu Centraal. Ook op de website van Duurzaam Berggierslanden wordt regelmatig informatie gedeeld: www.duurzaamberggierslanden.nl.

Stap 4: ‘Kleine’ maatregelen: check je lek! Voordat een woning aardgasvrij verwarmd kan worden, is het belangrijk dat het warmtegebruik zo ver mogelijk is teruggebracht. Veel extra isoleren is voor de meeste woningen in Berggierslanden waarschijnlijk niet nodig. Het is wel interessant om te verkennen of er toch bepaalde plekken in huis zijn waar warmte makkelijk ontsnapt. Ga bijvoorbeeld op zoek naar grote kieren of voel waar veel kou vandaan komt. De website van Milieu Centraal of (de energiecoaches van) het Drents Energieloket adviseren hierover. Een

verlaging van het energiegebruik levert behalve een lagere energierekening ook minder CO2-uitstoot op.

Stap 5: Grotere maatregelen Er zijn ook grotere maatregelen die bijdragen aan de overstap naar aardgasvrij en een gezonde woning. Bijvoorbeeld vloerverwarming plaatsen of andere radiatoren installeren. Ook mechanische ventilatie of extra zonnepanelen op het dak zijn grote maatregelen. De meeste mensen kiezen ervoor om deze maatregelen uit te voeren voorafgaand aan de stap naar aardgasvrij, maar let op: dit is níet noodzakelijk. Op de website van Milieu Centraal en via het Drents Energieloket staat meer informatie over wanneer grote maatregelen verstandig zijn.

Stap 6: De stap naar aardgasvrij Afhankelijk van de woning, zijn er verschillende mogelijkheden om aardgasvrij te verwarmen. Bij de keuze voor een warmtepomp is het goed om op tijd in gesprek te gaan met de buren over de plaatsing van de buitenunit (luchtwarmtepomp) of over de graafwerkzaamheden in de tuin (bodemwarmtepomp). Daarnaast is het handig om de gemeente te informeren, zodat de gemeente mee kan denken in relatie tot andere aanvragen in de straat of buurt. Informatie en contactgegevens staan op de website van de gemeente, www.meppel.nl. Daarnaast houdt de gemeente contact met de netbeheerder, zodat deze het net kan verzwaren als dat nodig is. Figuur 5.1 helpt om een beeld te krijgen van de oplossing die het beste passen. In dit figuur staan diverse type woningen en voorbeelden van huishoudens met een hoog, gemiddeld en laag energieverbruik.

Figuur 5.1 Diverse type woningen en voorbeelden van energieverbruik

6. Feiten en cijfers

voor elke hoeveelheid energie die erin gaat, komt er vijf keer zoveel energie uit. De warmtepomp is daarmee erg efficiënt.

Technieken uitgewerkt De vier meest voor de hand liggende individuele technieken zijn luchtwarmtepomp, bodemwarmtepomp, hybride warmtepomp en warmtepompboiler. Dit Warmteplan geeft inzicht in de betaalbaarheid van de techniek, de hoeveelheid CO2-besparing en de impact op de woning en de openbare ruimte. In een overzicht staan de meest voor de hand liggende techniek per woonsituatie.3

Impact woning Het systeem van een luchtwarmtepomp bestaat meestal uit een buitenunit, een binnenunit, een boiler en een buffervat. De buitenunit haalt de warmte uit de buitenlucht en de binnenunit zorgt ervoor dat de warmte de woning in gaat. De buitenunit wordt op de grond, op het dak of aan de wand van een woning geplaatst. Onderstaande tabel laat zien wat de afmetingen binnen en buiten kunnen zijn. De exacte maten van de onderdelen zijn afhankelijk van het merk en het type warmtepomp.

Een volledig elektrische warmtepomp werkt met lagere temperaturen (35 tot 55 graden Celsius). De verwarming moet daarom 'groot genoeg' zijn om het huis te verwarmen. Een aantal oudere radiatoren zijn geschikt voor verwarming met behulp van een warmtepomp. Het kan echter zijn dat bestaande radiatoren te klein of te dun zijn om de woning comfortabel te verwarmen. Dan kunnen enkele radiatoren vervangen worden door grotere of dikkere radiatoren (met meer platen en lamellen) of door convectoren. De verwarmingen (op de begane grond) kunnen ook vervangen worden voor vloerverwarming. Er zijn ook speciale radiatoren voor een lage temperatuur. Nieuwe radiatoren in de woonkamer, keuken en badkamer kosten zo'n €2.500,extra (aldus Milieu Centraal). Vloerverwarming is duurder (kosten liggen rond de €35,- en €70,- per m2).

Luchtwarmtepomp

Buitenunit Binnenunit Buffervat Boiler Gecombineerde binnenunit & boiler

0,9 x 0,8 x 0,4 meter (lxbxh) 0,8 x 0,4 x 0,4 meter (lxbxh) diameter 0,5 - 0,8 meter en hoogte 1,0 - 1,5 meter diameter 0,5 - 0,8 meter en hoogte ±1,5 meter5 0,9 x 0,8 x 1,2 meter (lxbxh) – vergelijkbaar met een koelkast

Een belangrijk aandachtspunt voor de luchtwarmtepomp is dat de warmte van lagere temperatuur is dan bij verbranding van bijvoorbeeld aardgas. Daarom moet de woning tot minimaal energielabel B geïsoleerd zijn. Daarnaast moet het oppervlak dat warmte afgeeft vergroot worden. Dit kan door vloerverwarming aanleggen, grotere radiatoren of lage temperatuur radiatoren. Dit alles is nodig om het met een lagere temperatuur alsnog comfortabel warm te krijgen in de woning.

Een luchtwarmtepomp onttrekt warmte uit de buitenlucht en geeft dit af aan de cv-installatie. Met elektriciteit wordt de warmte opgewaardeerd naar een comfortabel niveau. Luchtwarmtepompen worden steeds efficiënter. De huidige generatie warmtepompen heeft al snel een COP4 van boven de 5: 3

Deze technieken zijn sterk afhankelijk van innovatie. De prijzen, CO2-uitstoot en impact op

de woning zijn een indicatie. Dit kan de komende jaren sterk verbeteren. 4

COP: Coëfficiënt Of Performance. Deze waarde geeft het rendement van een warmtepomp

(of ander toestel) weer: hoe hoger de COP, hoe hoger het rendement, hoe zuiniger de pomp. 5

Bij sommige warmtepompen is de boiler geïntegreerd in het buffervat.

Ondanks de normen ervaren sommige bewoners overlast van de warmtepomp. Om de geluidsoverlast van een warmtepomp te beperken voor omwonenden, is het belangrijk om de plaats van de warmtepomp in overleg met de buren te bepalen. Waar de warmtepomp komt, heeft namelijk veel invloed op de hoeveelheid geluidsoverlast. Houd daarom bij het plaatsen rekening met de weerkaatsing en versterking van het geluid: liever niet in een smalle doorgang tussen twee muren (zoals een steeg) of in een hoek. Let bij het plaatsen ook op de uitblaasrichting van de warmtepomp. Een geluidskap helpt om de geluidsdruk van de warmtepomp tot ongeveer 10 dB(A) te verlagen.

Figuur 6.1 All-electric luchtwarmtepomp

Impact openbare ruimte Het plaatsen van de buitenunit van een warmtepomp kan zorgen voor ‘verrommeling’ van de openbare ruimte. Daarnaast kan het geluid van de warmtepomp storend zijn. Het geluid wordt veroorzaakt door de compressor en de ventilator in de buitenunit, die draaien om de woning van warmte of warm water te voorzien. Om problemen door geluidsoverlast van warmtepompen te voorkomen, stelt de overheid eisen aan het toegestane geluidsniveau van warmtepompen. Per 1 april 2021 zijn er nieuwe eisen gesteld aan het maximale geluid dat buren mogen ervaren van een warmtepomp. De regels gelden alleen voor nieuw te plaatsen installaties bij woningen. Ze zijn bedoeld ter bescherming van woningen op aangrenzende en hetzelfde perceel. Van de buren dus. Voor woningen op verschillende/aangrenzende percelen is de norm op de perceelgrens 40 dB. Voor woningen op hetzelfde perceel, zoals bij appartementen, is de norm ook 40 dB. Dan dus niet op de perceelgrens, maar op de plaats van een te openen raam of deur van de woning op datzelfde perceel. Kijk voor verdere toelichting op de website van Rijkswaterstaat (Kenniscentrum InfoMil).

Betaalbaarheid Midden 2022 kost een lucht-warmtepomp (inclusief installatie) voor een twee-onder-één-kapwoning ongeveer €10.000,-. Daarmee wordt €1.800,per jaar bespaard (uitgaande van een gasprijs van €2,- en een elektriciteitsprijs van €0,50). De luchtwarmtepomp komt in aanmerking voor subsidie. Actuele informatie over subsidies staat op de website van de gemeente of het Drents Energieloket. De jaarlijkse kosten voor het gebruik van de luchtwarmtepomp zijn ongeveer €600,-. Bij het gebruik van een luchtwarmtepomp is het elektriciteitsverbruik hoger. De uiteindelijke terugverdientijd is afhankelijk van de gedane investering, de jaarlijkse energiebesparing en de jaarlijkse stroomkosten. Mate van CO2-besparing Met een volledige elektrische warmtepomp met de buitenlucht als bron is de CO2-besparing van een woning ongeveer 45% (bron Milieu Centraal).

Bodemwarmtepomp Door bodemlussen te gebruiken kan ook bodemwarmte een bron zijn voor een individuele warmtepomp. Een bodemwarmtepomp haalt zo’n 80% van de warmte uit de bodem en 20% uit elektriciteit. Afhankelijk van de

bodemsamenstelling varieert dit sterk. In de meeste gevallen heeft de bodemwarmtepomp een hoger rendement dan de luchtwarmtepomp. De potentie van bodemwarmte in gemeente Meppel is ongeveer 23 miljoen GJ (1 gigajoule is gelijk aan 30 kubieke meter aardgas of 278 kWh). In theorie is dat ruim voldoende voor de warmtevraag van de gebouwde omgeving in Meppel. Een bodemwarmtepomp is geschikt voor een enkele woning met grootverbruikers, zoals een grote, vrijstaande woning waar veel mensen wonen of de mensen vaak thuis zijn. Een grotere boring kan ook meerdere woningen aansluiten op hetzelfde bodemsysteem. Dat noemen we een kleine collectieve oplossing. Om de bodemwarmtepomp in balans te houden is het belangrijk om de woning in zomer actief te koelen. Impact woning Een bodemwarmtepomp bestaat uit een binnenunit en een ondergronds buizennetwerk. Via dit buizennetwerk verwarmt de warmte uit de bodem het water in het buizennetwerk. De buizen kunnen verticaal geplaatst worden (van 25 tot 150 meter diepte) en horizontaal (op 1,5 meter diepte). Horizontaal kost het meer grondoppervlakte, maar is het minder duur. Omdat de warmte uit de bodem nog niet hoog genoeg is, moet het opgewarmd worden met een warmtepomp. Onderstaande tabel laat zien wat de maten binnen en buiten kunnen zijn. De exacte maten zijn afhankelijk van het merk en het type bodemwarmtepomp. Binnenunit Buffervat Boiler

1,0 x 0,6 x 0,4 meter (lxbxh) diameter 0,5 - 0,7 meter en hoogte 1,0 - 1,5 meter diameter 0,5 - 0,8 meter en hoogte ±1,5 meter

Impact openbare ruimte Het effect van een bodemwarmtepomp op de openbare ruimte is relatief klein. Het effect wordt groter als er binnen een relatief klein gebied op meerdere plekken wordt geboord. Dit kan de bodemlagen verstoren. Boorbedrijven zijn daarom verplicht om scheidende lagen af te dichten. In Berggierslanden zijn er nauwelijks scheidende bodemlagen en door

woningeigenaren worden waarschijnlijk vooral gesloten bodemsystemen aangelegd. De verwachte impact is daarom klein. Betaalbaarheid De kosten van een bodemwarmtepomp (inclusief installatiekosten) liggen volgens Milieu Centraal tussen de €15.000,- en €25.000,- De exacte prijs is onder andere afhankelijk van het soort buizennetwerk (horizontaal of verticaal) dat aangelegd moet worden. De aanleg van een verticaal buizensysteem gebeurt met een diepteboring en dat is duurder. Ook het vermogen van de warmtepomp speelt mee bij de hoogte van de prijs. De kosten van de bodemwarmtepomp zijn nu hoger, omdat de vraag groter wordt en er minder warmtepompen en installateurs beschikbaar zijn. Het advies is daarom om altijd de meest actuele prijzen te bekijken. Midden 2022 kost een eenvoudige bodemwarmtepomp €17.000,- exclusief de kosten voor de boring. Deze boringskosten zijn gemiddeld €6.000,-. De totale investering voor een bodemwarmtepomp is dan rond de €23.000,-. Met een besparing van ongeveer €2.300,- per jaar (bij een woning van 140m2 waar twee mensen wonen) is deze investering in tien jaar terugverdient. Dit type warmtepomp komt in aanmerking voor subsidie. Actuele informatie over subsidies staat op de website van de gemeente of het Drents Energieloket.

Voor een hybride warmtepomp is binnen extra ruimte nodig. Maar wanneer de hr-ketel gebruikt blijft worden voor de verwarming van water, is deze extra ruimte beperkt. De hybride warmtepomp kan zowel met als zonder buitenunit (monoblok) geplaatst worden. Voor een hybride warmtepomp met buitenunit geldt hetzelfde als wat beschreven staat bij de lucht warmtepomp. Onderstaande tabel laat zien wat de maten binnen en buiten kunnen zijn. De exacte maten van de onderdelen zijn afhankelijk van het merk en het type warmtepomp.

Figuur 6.2 All-electric bodemwarmtepomp

Mate van CO2-besparing Met een bodemwarmtepomp is de CO2-besparing ongeveer 55% per woning (Milieu Centraal).

Hybride warmtepomp In tegenstelling tot de lucht- en bodemwarmtepomp verbruikt de hybride warmtepomp niet alleen elektriciteit, maar ook nog een deel gas. Voor het deel elektriciteit wordt meestal een luchtwarmtepomp gebruikt. Voor het deel gas een hoogrendementsketel (hr-ketel). De hybride warmtepomp haalt energie uit de buitenlucht en zet deze om in warmte voor het verwarmingssysteem. Afhankelijk van de buitentemperatuur en de gevraagde warmte, levert de ene keer de warmtepomp de meeste warmte en de andere keer de cv-ketel. Op deze manier blijft het huis altijd comfortabel warm. Bij een goed geïsoleerde woning bespaart de hybride warmtepomp tot 70% van het aardgas in vergelijking met alleen de hr-ketel. Impact woning

Buitenunit

1,0 x 2,0 x 1,0 meter (lxbxh)

Binnenunit Buffervat

1,0 x 0,6 x 0,4 meter (lxbxh) diameter 0,6 - 0,7 meter en hoogte 0,7 meter

De hybride warmtepomp is een goede tussenoplossing als een woning nog niet geschikt is voor een all-electric warmtepomp. Hij kan ook geïnstalleerd worden als een woning niet voldoet aan de hoogste isolatiewaarden of als de woning geen verwarmingssysteem heeft voor lage temperatuurverwarming. De woning moet wel redelijk geïsoleerd zijn. Energielabel D is daardoor voldoende. De hybride warmtepomp is met name geschikt voor oudere woningen die moeilijk te isoleren zijn. Impact openbare ruimte Net als een luchtwarmtepomp, produceert de hybride warmtepomp geluid wanneer de ventilator in de buitenunit draait. In de paragraaf over de luchtwarmtepomp staan maatregelen die hiertegen getroffen kunnen worden. Betaalbaarheid De kosten van een hybride luchtwarmtepomp liggen volgens Milieu Centraal tussen de €5.000,- en €7.000,-, inclusief installatiekosten. In 2022 kost een hybride warmtepomp (zonder nieuwe hr-ketel) €7.000,- inclusief installatiekosten. Als hier ook een nieuwe hr-ketel naast geplaats wordt, kost het totaal ongeveer €9.000,-. In een huis met een oppervlakte van 140m2 en een gemiddeld gasverbruik voor twee personen, is de besparing €1.400,per jaar. Dit type warmtepomp komt in aanmerking voor subsidie. Actuele

informatie over subsidies staan op de website van de gemeente of het Drents Energieloket. Om volledig aardgasvrij te worden is een tweede investering nodig.

De warmtepompboiler is interessant bij een woning waar de vraag naar warm water hoog is. Een warmtepompboiler haalt warmte uit de lucht en gebruikt dit om het water te verwarmen. Wanneer de boiler is aangesloten op mechanische ventilatie in het huis, kan de afgekoelde lucht in de zomer vaak gebruikt worden om het huis te koelen. In de winter wordt de gekoelde lucht naar buiten geblazen. Voor de warmtepompboiler heb je plek nodig. Veel mensen plaatsen hem op zolder, omdat hij net als de binnenunit van een gewone warmtepomp ongeveer het formaat van een koelkast heeft.

Figuur 6.3 Hybride lucht- of bodemwarmtepomp

Mate van CO2-besparing Met een hybride warmtepomp wordt ongeveer 25% CO2-bespaard.

Alternatieven voor een deel van de woning Warmtepompboiler Een warmtepompboiler kan niet de ruimte verwarmen, maar wel het water. Het is dan ook niet een vervanger voor de eerdergenoemde warmtepompen. Het is een goed alternatief als combinatie met andere vormen van verwarmen. Een warmtepompboiler kan bijvoorbeeld gecombineerd worden met een hr-ketel, maar ook met infraroodpanelen om een ruimte te verwarmen.

Figuur 6.4 Warmtepompboiler

Betaalbaarheid Een warmtepompboiler kost ongeveer €2.700,- inclusief installatiekosten. Hier kan subsidie voor worden aangevraagd. Per jaar wordt door de overstap op een warmtepompboiler €30,- tot €80,- bespaard (bij een driepersoonshuishouden). Een warmtepompboiler wordt alleen pas echt interessant in combinatie met zonnepanelen. Zie de warmtepomp als een soort opslag van stroom. Door overdag de boiler op te warmen (deels met

warmte uit lucht, deels met elektriciteit) wordt de stroom uit de zonnepanelen optimaal benut.

Infraroodpanelen en airco’s Een infraroodpaneel, airco of luchtwarmtepomp wordt vooral gebruikt om één ruimte of een deel van een ruimte te verwarmen. Steeds vaker worden deze oplossingen gebruikt in werkkamers en slaapkamers, zodat daar geen andere verwarmingssystemen aangelegd hoeven te worden. Soms kiezen mensen ervoor alleen hun benedenverdieping en water te verwarmen met een volledig elektrische warmtepomp. En als de investering voor een warmtenet of andere radiatoren op de bovenverdieping niet uit kan, dan worden de ruimtes die men boven wel wil verwarmen op een andere manier verwarmd. Hoe werkt het? Infraroodpanelen stralen warmte uit en verwarmen de plek recht voor het paneel, niet de hele ruimte. Interessant voor kleine studio’s en werkkamers. Airco’s en lucht-lucht warmtepompen werken hetzelfde. Ze halen warmte uit de lucht en geven deze warme lucht ergens anders weer af. Veel airco’s kunnen daarom ook gebruikt worden om een woning te verwarmen. Betaalbaarheid De kosten van infraroodpanelen en airco’s zijn heel verschillend. Het hangt af van het oppervlak dat ze moeten verwarmen. Infraroodpanelen voor een hele kleine ruimte zijn er vanaf €350,-. Er zijn ook panelen voor €1.000,-. Goede airco’s en lucht-lucht warmtepompen kosten tussen de €2.500,– tot €3.500,-.

7. Aandachtspunten Overstappen naar een aardgasvrije woning brengt veel veranderingen met zich mee. Er zijn een aantal belangrijke aandachtspunten.

Samenwerken loont Dit Warmteplan maakt duidelijk dat er verschillende mogelijkheden zijn om de woning aardgasvrij te verwarmen. Hoewel er veel individuele technieken zijn die de bewoner zelf kan realiseren, is het voor sommige opties goed om op tijd in gesprek te gaan met de buren. Bijvoorbeeld om samen te kijken naar kleinschalige collectieve oplossingen met een bodemwarmtepomp of als de keuze valt op een luchtwarmtepomp. De buitenunit van een luchtwarmtepomp kan namelijk extra geluid maken als de buitentemperatuur rond of onder het vriespunt is. Dit kan voor overlast zorgen. Het is daarom belangrijk om goed na te denken over de locatie van de buitenunit. Door de buitenunit bijvoorbeeld niet aan muren van verblijfsruimten of in nissen te plaatsen, kan geluidsoverlast voorkomen worden. Ga daarom voorafgaand aan het plaatsen van de buitenunit in gesprek met omwonenden en bepaal samen de juiste locatie. Ook wanneer de keuze op een bodemwarmtepomp valt, is het goed om in gesprek te gaan met de buren en de graafwerkzaamheden en eventuele overlast van tevoren te bespreken. Samenwerken met de buren kan ook financieel aantrekkelijk zijn. Denk hierbij aan collectieve inkoopacties of het gezamenlijk aanleggen van een kleine collectieve warmtevoorziening. Veel energiecoöperaties werken al op deze manier.

Houd je leefomgeving gezond Een goed geïsoleerde woning vraagt om een goede ventilatie. Dat is meer dan alleen het raam openzetten. Zodra het raam

weer dicht is, is na ongeveer een half uur de frisse lucht alweer verdwenen en hopen vocht en ongewenste stoffen zich opnieuw op. Dit kan leiden tot gezondheidsklachten. Daarom is het belangrijk om de woning goed te ventileren. Ventileren kost energie, omdat verse lucht opgewarmd moet worden. Er zijn slimme manieren om een huis goed, energiezuinig en met minder tocht te ventileren. Zo kan de natuurlijke ventilatie verbeteren met zelfregelende roosters als de woning al een mechanisch ventilatiesysteem heeft.

Meldingsplicht? Een woning is geschikt voor een bodemwarmtepomp en een bewoner wil, individueel of in een klein collectief, een bodemwarmtepomp aanleggen. Dan is het belangrijk aandacht te hebben voor de wet- en regelgeving rond bodemenergie. Voor alle gesloten systemen die (na 1 juli 2013) geïnstalleerd worden, geldt een meldingsplicht volgens het Wijzigingsbesluit bodemenergiesystemen. Deze melding kan bij de gemeente. Als meerdere huishoudens samen één bron gebruiken, kan het zijn dat deze bron vanwege de grootte vergunningsplichtig wordt. In dat geval moet er een omgevingsvergunning beperkte milieutoets aangevraagd worden. Deze verplichting geldt vanaf een vermogen van 70 kW. Een gemiddelde bodemwarmtepomp heeft maar een vermogen van 10 kW, waardoor het aanvragen van een vergunning in de meeste gevallen niet nodig is. Gemeente Meppel kan door het aanwijzen van interferentiegebieden sturen op het plaatsen van gesloten bodemenergiesystemen. In dat geval worden gesloten systemen (dus ook de kleinere) binnen de aangewezen gebieden vergunningsplichtig.

Kosten en opbrengsten De kosten voor de overstap naar een aardgasvrije woning verschillen sterk per woning. De kosten hangen af van de staat van de woning en de stappen die nodig zijn om de woning aardgasvrij te maken. Tegenover de investeringen staan lagere energielasten. Op internet zijn verschillende modellen te vinden om de mogelijke energiebesparing uit te rekenen. Voorbeelden zijn verbeterjehuis.nl en

warmtepompvergelijker.nl. Op de website van gemeente Meppel wordt altijd doorverwezen naar relevante websites om als inwoner in de gaten te houden. Verschillende type maatregelen komen in aanmerking voor subsidie. Daarnaast is het mogelijk een duurzaamheidslening af te sluiten. Meer informatie over de financiering van maatregelen, de beschikbare subsidies en een duurzaamheidslening staat op de website van de gemeente (www.meppel.nl). Energiearmoede is nu in 2022 een belangrijk onderwerp, omdat de energieprijzen flink zijn gestegen. Energiearmoede betekent dat huishoudens een groot deel (meer dan 13%) van hun inkomen besteden aan energie. Door de stijging van de gas- en elektriciteitsprijzen neemt dit aantal steeds verder toe. Dit gebeurt vooral in slecht geïsoleerde huizen, maar kan ook voor andere huishoudens gelden. Ook in Berggierslanden is het belangrijk om hier de ogen voor open te houden en te zorgen dat iedereen met de transitie mee kan doen.

De toekomst Het Warmteplan gaat uit van technische oplossingen die nu haalbaar en betaalbaar zijn. Welke oplossingen daar in de toekomst nog bij komen, is nog niet te zeggen. In het Warmteplan blijft daarom ruimte voor innovatie. Nieuwe technieken worden meegenomen bij het actualiseren van het Warmteplan. Bijvoorbeeld als gevolg van het actualiseren van de Transitievisie Warmte. Dit gebeurt in ieder geval elke vijf jaar, maar misschien eerder. Het Warmteplan wordt geactualiseerd als er grote veranderingen zijn en de techniek of de aanpak in dit Warmteplan niet meer passen bij de huidige ontwikkelingen. Kleinschalige veranderingen (zoals nieuwe websites, subsidies en ontwikkelingen rond warmtepompen) zorgen niet voor een actualisatie, maar komen op de website van gemeente Meppel te staan.

Ruimtelijke kwaliteit Het is belangrijk om met elkaar te zorgen voor een prettige leefomgeving. Ruimtelijke kwaliteit is hier een onderdeel van: eigenschappen die bijdragen aan een positieve beleving van de wijk. Denk aan de uitstraling van de wijk en de gebruikswaarde van de openbare ruimte. Er samen voor zorgen dat iedereen op een fijne manier in de wijk kan wonen, werken en recreëren. Deels door na te denken over waar warmtepompen worden geplaatst en bijvoorbeeld de plaatsing van zonnepanelen, zonneboilers, laadpalen en airconditioningsystemen. Allemaal zaken die zorgen voor een verandering in het straatbeeld. Over die inpassing wordt de komende jaren goed nagedacht. De bewonersgroepen deelden al ideeën, zoals laadstations aanleggen voor meerdere auto’s, informatiebijeenkomsten over de plaatsing van warmtepompen en airco’s en gesprekken faciliteren over groen en klimaatmaatregelen (meekoppelkansen). De wijk wordt van harte uitgenodigd om veranderingen te signaleren en door te geven aan de gemeente. Zo blijft de wijk een fijne plek voor haar inwoners. Wet Natuurbescherming Als er energiemaatregelen worden genomen, zoals isoleren, moet een gebouweigenaar rekening houden met de Wet Natuurbescherming. Het gaat daarbij vooral om gebouw-bewonende diersoorten die in een spouwmuur, onder het dak of op andere plekken in een gebouw verblijven.

De meest bekende soorten zijn vleermuizen, gierzwaluwen en huismussen. Door onderhoud, renovatie en na-isolatie kunnen verblijfsplaatsen van deze dieren verloren gaan. Zo gaan geregeld vleermuizen in spouwmuren dood als gevolg van spouwmuurisolatie. Het is noodzakelijk om op tijd te onderzoeken of er diersoorten voorkomen en zo ja, maatregelen te nemen. Wat betreft energiemaatregelen wordt er voor Berggierslanden met name ingezet op warmtepompen en zonnepanelen. Ook daarbij lopen de genoemde, beschermde diersoorten risico’s. Wat al veel helpt, is als er buiten de kwetsbare periodes wordt gewerkt, zoals het broedseizoen van vogels.

8. Vervolgstappen Rol Gemeente Meppel De gemeente heeft een belangrijke taak in het aardgasvrij maken van de leefomgeving. Daarom wordt er de komende jaren voor elke wijk een warmteplan opgesteld. De gemeente kan alleen niet alles zelf doen. De maatregelen voor het aardgasvrij maken van woningen vinden tenslotte achter de voordeur plaats. De gemeente maakt een keuze welke rol zij aanneemt in verschillende situaties. Er zijn vier manieren waarop gemeente Meppel het doel van een aardgasvrije leefomgeving kan bereiken. Dit zijn vier verschillende overheidsrollen. De realiserende overheidsrol betekent dat de gemeente zelf aan de slag gaat. De gemeente dwingt acties of maatregelen af bij anderen bij de regulerende overheidsrol. De samenwerkende overheidsrol houdt in dat de gemeente de samenwerking met andere partijen of bewoners aangaat. Kosten en verantwoordelijkheden worden verdeeld. Bij de ondersteunende overheidsrol ligt het initiatief voor het nemen van acties en maatregelen bij andere partijen of de bewoners. De gemeente kan hier wel in ondersteunen, bijvoorbeeld door bewoners te verbinden met subsidieverstrekkers, informatieavonden te organiseren of nieuwe regelgeving op te stellen. In Berggierslanden wordt ingezet op individuele technieken. Dit betekent dat de inwoners vooral zelf de touwtjes in handen hebben.

De gemeente ziet hierin een rol voor zichzelf als aanjager, verbinder en facilitator. Dit past het beste in de ondersteunende overheidsrol. Gemeente Meppel doet dit door kennis te delen met inwoners, partijen met elkaar te verbinden (inwoners en organisaties) en hen de mogelijkheid te geven om nieuwe initiatieven te ontwikkelen. De gemeente reserveert budget voor initiatieven uit de wijk. Daarnaast is het aan de gemeente om koppelkansen op het gebied van duurzaamheid te signaleren. Denk hierbij aan laadpalen voor elektrische auto's, vergroening van de wijk en de koeltevraag van woningen. Koppelkansen kunnen mogelijkheden bieden voor samenwerking met andere partijen. Tot slot heeft de gemeente Meppel een regulerende

overheidsrol. Bijvoorbeeld wanneer het gaat om een vergunning verstrekken voor een bodemwarmtepomp. De gemeente bepaalt gaandeweg hoe zij de inwoners in de wijk het best kan ondersteunen. Afhankelijk van de vraag is dit bijvoorbeeld het organiseren van bewonersavonden, informatiemarkten of aardgasvrije open huis-dagen. De gemeente kan misschien ook ondersteunen bij het collectief inkopen van zaken, of contracten controleren voor gedeelde bodemwarmte. Daarnaast verbindt de gemeente verschillende partijen, zoals het Drents Energieloket en woningcorporatie Actium. Hoe de invulling van deze rol er precies uitziet, wordt de komende jaren duidelijk, en wordt afgestemd op de behoefte in de wijk. Bijvoorbeeld: • •

• • • • •

Controleren of de voortang in de wijk nog aansluit bij de gestelde doelen en ambities; Als de voortgang stokt, bekijken waar en waarom dat zo is en daarop handelen. Zoals: - Zorgen voor extra kennis en informatie in de wijk over het handelingsperspectief; - Bewonersinitiatieven ondersteunen; - Pilots ondersteunen voor complexe situaties (tussenwoningen en kleine collectieven); Contact met de netbeheerders (onder andere zodat er voldoende netcapaciteit is); Contact met andere samenwerkingspartners als Actium en het Drents Energieloket; Contact met het Rijk over wetten, subsidies en vergunningen; Het Omgevingsplan aanpassen voor het deelgebied Berggierslanden om ruimte te geven voor de doelstellingen; Wet- en regelgeving warmtepompen onderzoeken: - Korte termijn: de ruimtelijke/beeldkwaliteitscriteria bekijken daar waar warmtepompen vergunningsplichtig zijn; - Langere termijn: onderzoek doen naar het stellen van eisen aan warmtepompen (zoals een meldingsplicht in het kader van de omgevingswet);

• •

•

Sturen op het behoud van een leefbare woonomgeving met een goede ruimtelijke kwaliteit; Zorgen dat er oog blijft voor alle thema’s in de wijk. Dus ook de opgaven op circulair, ecologie, wateroverlast, hitte en leefbaarheid – waar mogelijk in combinatie met de warmtetransitie (koppelkansen); Waar het nodig is (en wenselijk en juridisch mogelijk) ruimte creëren voor warmteoplossingen in de openbare ruimte (bijvoorbeeld onder groenstukken van de gemeente).