6. Archeologisch bureauonderzoek d.d. 20 sep 2022_geanonimiseerd

<

Laagland Archeologie Rapport 976

2 0 SEP''-

Archeologisch bureauonderzoek

Kromme Elleboog 4 (bouwblok 3), Meppel, gemeente Meppel (DR).

LAAGLAND ARCHEOLOGIE behoort bij besluit van B & Wvan Meppel.

2 2 DEC 2022 september 2022

Versie 1.1 (concept)

In opdracht van: Reeststouwe Exploitatie

v3.1

7 Colofon Laagland Archeologie Rapport 976

Archeologisch bureauonderzoek Kromme Elleboog 4 (bouwblok 3) te Meppel, gemeente Meppel (DR) Auteur: 5.1.2e

, 5.1.2e

en 5.1.2e

In opdracht van: Reeststouwe Exploitatie

Foto’s en tekeningen: Laagland Archeologie

Status rapport: concept

Controle: 5.1.2e Autorisatie: 5.1.2e

5.1.2e

ISSN 2468-4759 Laagland Archeologie BV Virulyweg 21F-G 7602 RG Almelo

E-mail: info@laaglandarcheologie.nl KvK-Nummer: 75251876

© Laagland Archeologie BV, Almelo, september 2022 Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgevers. Laagland Archeologie BV aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de adviezen of het gebruik van de resultaten van dit onderzoek.

Samenvatting Laagland Archeologie heeft in september 2022 een bureauonderzoek uitgevoerd aan de Kromme Elleboog 4 te Meppel. Het onderzoek vond plaats in verband met de ruimtelijke procedure rondom de herontwikkeling van het plangebied. Het onderzoek is uitgevoerd conform het protocol SIKB KNA 4002. Het bureauonderzoek had tot doel een archeologisch verwachtingsmodel op te stellen. Centraal staat daarbij de vraag of en zo ja welke archeologische resten (complextype, datering, diepteligging en gaafheid) in het plangebied kunnen worden verwacht. Hiertoe zijn landschappelijke, archeologische en historische bronnen geraadpleegd. Op basis van het bureauonderzoek is vastgesteld dat het plangebied binnen de historische kern van Meppel ligt. Op basis van bodemkundige gegevens is vastgesteld dat in het plangebied (verspoeld) dekzand aanwezig is, dat mogelijk is afgedekt door veen. Op basis van archeologische gegevens is bekend dat de omgeving van het plangebied vanaf de 16e eeuw is bewoond, waarbij een stadsophoging met een dikte van 1 a 2 meter is ontstaan. Voor archeologische resten uit het Laat-Paleolithicum tot en met Vroeg-Neolithicum geldt een lage archeologische verwachting, omdat archeologische resten uit deze periode vermoedelijk zijn vergraven als gevolg van latere graafactiviteiten in de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd.

Vanaf het Neolithicum tot en met de VroegeMiddeleeuwen was het plangebied te nat en daardoor ongeschikt voor bewoning. Vanaf de Late Middeleeuwen wordt het plangebied ontgonnen en wordt het bij de historische kern van Meppel betrokken. Daarom geldt een hoge archeologische verwachting voor de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd. Op basis van het bureauonderzoek worden archeologische resten verwacht. Indien hier bodemverstorende werkzaamheden plaatsvinden, is archeologisch vervolgonderzoek van toepassing. Geadviseerd wordt om na de sloop van de bovengrondse bebouwing een proefsleuvenonderzoek uit te voeren met een mogelijk doorstart naar een opgraving. Booronderzoek is voor deze locatie ongeschikt, omdat het slecht mogelijk is om recent verstoorde lagen van oudere ophogingspakketten te onderscheiden. De implementatie van dit advies is in handen van de bevoegde overheid, de gemeente Meppel. De gemeente wordt hierin vertegenwoordigd door haar deskundige, 5.1.2e 5.1.2e . Mochten tijdens de werkzaamheden onverhoopt toch archeologische resten worden aangetroffen, of resten waarvan redelijkerwijze kan worden vermoed dat het om archeologische resten gaat, dan geldt op grond van de Erfgoedwet (art. 5.10) een meldingsplicht. Dit kan bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE, www.cultureelerfgoed).

Samenvatting ____________________________________________________ 3 1 Inleiding _____________________________________________________ 5 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6

Aanleiding onderzoek________________________________________________ 5 Afbakening plan- en onderzoeksgebied __________________________________ 5 Administratieve gegevens ____________________________________________ 7 Huidige situatie en toekomstig gebruik __________________________________ 8 Gemeentelijk beleid _________________________________________________ 8 Onderzoeksdoel ____________________________________________________ 9

2 Inventarisatie _________________________________________________ 10 2.1 2.2 2.3

Inleiding_________________________________________________________ 10 Landschappelijke ontwikkeling _______________________________________ 10 Archeologie ______________________________________________________ 11

2.3.1 2.3.2 2.3.3 2.3.4 2.3.5 2.4 2.5

Bekende archeologische waarden ___________________________________ 11 Waarnemingen _________________________________________________ 11 AMK-terreinen __________________________________________________ 12 Gemeentelijke verwachtingskaart ___________________________________ 12 Eerder archeologisch onderzoek ____________________________________ 12

Historie _________________________________________________________ 17 Bekende verstoringen ______________________________________________ 21

3 Conclusie en verwachtingsmodel __________________________________ 22 3.1 3.2 3.3

Conclusie ________________________________________________________ 22 Verwachtingsmodel ________________________________________________ 23 Advies __________________________________________________________ 24

literatuur ______________________________________________________ 25 BIJLAGE 1 AMZ-cyclus ___________________________________________ 27 BIJLAGE 2 Archeologische perioden_________________________________ 28 BIJLAGE 3 Geomorfologische kaart _________________________________ 29 BIJLAGE 4 Actueel Hoogtebestand Nederland _________________________ 30 BIJLAGE 5 Gemeentelijke archeologische verwachtingskaart _____________ 31 BIJLAGE 6 Bodemkaart __________________________________________ 32 BIJLAGE 7 Waarnemingen, AMK-terreinen en onderzoeksmeldingen _______ 33 BIJLAGE 8 Verklarende woordenlijst ________________________________ 34

HOOFDSTUK

Archeologisch bureauonderzoek Kromme Elleboog 4 te Meppel, gemeente Meppel, Drenthe

1I

NLEIDING

1.1 AANLEIDING ONDERZOEK

De aanleiding voor het onderzoek vormt de geplande sloop en nieuwbouw aan de Kromme Elleboog 4 te Meppel, gemeente Meppel (DR). De gemeente Meppel heeft een eigen archeologiebeleid. Op basis van het bestemmingsplan dient archeologisch onderzoek uitgevoerd te worden om aan te tonen dat eventueel aanwezige archeologische waarden niet onevenredig worden of kunnen worden geschaad door de geplande bouwactiviteiten. De opdrachtgever beoogt met het onderzoek de gemeentelijke paraaf te krijgen voor het onderdeel archeologie. Aanvullende wensen zijn niet kenbaar gemaakt.

1.2 AFBAKENING PLAN- EN ONDERZOEKSGEBIED

Het plangebied betreft de Kromme Elleboog 4 in Meppel, gemeente Meppel (DR), zie onderstaande afbeelding. Het plangebied heeft een omvang van 220 m2. Voor een beter begrip van de bodemkundige omstandigheden en de archeologie van de planlocatie is een groter gebied bestudeerd. Een zone van 500 m rondom het plangebied wordt voldoende geacht om de archeologische potentie van het plangebied in kaart te brengen. Deze zone wordt aangeduid als ‘onderzoeksgebied’.

5

Archeologisch bureauonderzoek Kromme Elleboog 4 te Meppel, gemeente Meppel, Drenthe

Afbeelding 1. Ligging van het plan- en onderzoeksgebied. Bron: pdok.nl

6

Archeologisch bureauonderzoek Kromme Elleboog 4 te Meppel, gemeente Meppel, Drenthe

1.3ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ADMINISTRATIEVE GEGEVENS Provincie

Drenthe

Gemeente

Meppel

Plaats

Meppel

Beheerder/eigenaar grond

Onbekend

Toponiem

Kromme Elleboog

Kadastrale perceelnummer(s)1

MPL00-A-8884

Laagland Archeologie projectnummer

MEPR223

Datum conceptrapportage

20-9-2022

Datum definitief rapport XY-coördinaten

209455/523560 209490/523545 209455/523515 209470/523505

Kaartblad

21E

Oppervlakte/lengte Plangebied Datering

220 m2

Complextype

Nederzetting met stedelijk karakter

Onderzoeksmeldingsnr

5292024100

AMK-terrein

14513

Vondstmeldingsnr. Type onderzoek

n.v.t. Archeologisch bureauonderzoek

2

Late Middeleeuwen - Nieuwe Tijd

Opdrachtgever

Reeststouwe Exploitatie

Goedkeuring bevoegde overheid Bevoegde overheid

nog niet beoordeeld

Adviseur namens bevoegde overheid Beheer documentatie

5.1.2e

Uitvoerder

gemeente Meppel

E-depot voor de Nederlandse archeologie Archief Laagland archeologie BV Laagland Archeologie BV Virulyweg 21F-G 7602 RG Almelo 5.1.2e

Projectleider/opsteller onderzoek

5.1.2e 5.1.2e

@laaglandarcheologie.nl

Tabel 1. Objectgegevens.

1

kadastralekaart.com

2

www.imergis.nl/htm/opentopo800.htm 7

Archeologisch bureauonderzoek Kromme Elleboog 4 te Meppel, gemeente Meppel, Drenthe

1.4 HUIDIGE SITUATIE EN TOEKOMSTIG GEBRUIK Het plangebied is momenteel bebouwd. Het terrein bevat voor zover bekend geen kelders of andere ondergrondse kunstwerken en er zijn geen historisch waardevolle bouwwerken in het plangebied aanwezig. In dit stadium is de exacte invulling van de plannen nog niet bekend. De milieutechnische condities, huidige en eventuele nieuwe waterpeil en of en zo ja wie de toekomstige gebruiker(s) wordt/worden zijn in dit stadium evenmin bekend.

Afbeelding 2. Huidige situatie (links) en nieuwe situatie (rechts). Bron:pdok.nl

1.5 GEMEENTELIJK BELEID In het bestemmingsplan Meppel – Binnenstad (artikel 18) ligt het plangebied in een zone Waarde – Archeologie 1. Archeologisch onderzoek is vereist bij bodemingrepen groter dan 50 m2 en dieper dan 30 cm –mv. De omvang van de geplande verstoringen overschrijdt de vrijstellingsgrenzen zoals die in het vigerende gemeentelijk archeologiebeleid zijn aangegeven. Het bestemmingsplan is gebaseerd op de gemeentelijke archeologische beleidsadvieskaart. Hierop ligt het plangebied binnen de historische kern van Meppel. Behoud in situ is hier het uitgangspunt en bodemingrepen moeten worden voorkomen. Indien dit niet mogelijk is dan dient er onderzoek plaats te vinden.3

3

Beleidsadvieskaart gemeente Meppel. 8

Archeologisch bureauonderzoek Kromme Elleboog 4 te Meppel, gemeente Meppel, Drenthe

1.6

ONDERZOEKSDOEL

Het uitgevoerde onderzoek behoort tot de eerste fase in het huidige archeologische onderzoeksproces (zie bijlage 1). De initiatiefnemer beoogt met het hier uitgevoerde onderzoek te voldoen aan de gemeentelijke regelgeving omtrent archeologisch onderzoek. Het bureauonderzoek heeft tot doel een archeologisch verwachtingsmodel op te stellen aan de hand van bestaande bronnen, en te bepalen of en zo ja welke delen van het plangebied in aanmerking komen voor vervolgonderzoek.

9

HOOFDSTUK

Archeologisch bureauonderzoek Kromme Elleboog 4 te Meppel, gemeente Meppel, Drenthe

2I

NVENTARISATIE

2.1 INLEIDING

In dit hoofdstuk worden de relevante landschappelijke ontwikkeling en huidige bodemkundige situatie beschreven. Tevens wordt ingegaan op de bekende archeologische waarden in de omgeving van het plangebied en de historische situatie. Voor wat betreft de in de tekst genoemde archeologische perioden wordt verwezen naar bijlage 2.

2.2 LANDSCHAPPELIJKE ONTWIKKELING Het plangebied bevindt zich in de bebouwde kom van Meppel. Meppel ligt op de grens tussen het hoger gelegen dekzandlandschap in het zuiden en oosten en het lager gelegen veenlandschap ten westen van de stad. De omgeving is ontstaan in de laatste ijstijd (Weichselien) toen onder koude omstandigheden dekzand is afgezet. Door klimaatverbetering steeg de zeespiegel en trad vernatting op. Hierdoor kon in de omgeving van het plangebied veenvorming plaatsvinden. De binnenstad bevindt zich op een hoger gelegen rug tussen twee beekdalen in. Op de geomorfologische kaart is het plangebied niet gekarteerd. Ten oosten en westen van het onderzoeksgebied zijn vlakte van smeltwaterafzettingen gekarteerd. Ten noorden van het onderzoeksgebied is een dalvormige laagte aanwezig en beekdalbodem ten zuiden van het onderzoeksgebied. Op het actueel hoogtebestand Nederland (AHN) zijn de dalvormige laagte en de beekdalbodem zichtbaar (zie bijlagen 4 en 5). Op basis van de geomorfologische kaart en het AHN kan er worden aangenomen dat het plangebied op een vlakte van smeltwaterafzettingen ligt. Deze smeltwaterafzettingen zijn ontstaan gedurende de laatste ijstijd (Weichselien, 116 – 12,6 duizend jaar geleden) onder periglaciale omstandigheden. De bovengrond was bevroren (permafrost), waardoor oppervlaktewater in de zomerperiode over het oppervlak moest afvloeien.

Het water voerde ontdooid materiaal mee over het oppervlak hellingafwaarts, waardoor gelaagde afzettingen ontstonden. In de top van de smeltwaterafzettingen kunnen moerige podzolgronden of beekeerdgronden worden verwacht. Het plan- en onderzoeksgebied is op de bodemkaart niet gekarteerd. Aan de oost zijde van het plangebied komen moerige podzolgronden en beekeerdgronden voor. Bij moerige podzolgronden is (dek)zand aanwezig op een diepte van minder dan 120 cm -mv. In dit zand is sprake van bodemvorming, wat erop wijst dat het gedurende langere tijd voldoende ontwatering heeft gekend om bodemvorming mogelijk te maken. De B-horizont van een moerige podzolgrond is meestal kazig van structuur en is slecht waterdoorlatend. Bij de ontginning van dergelijke gronden is de Bhorizont vaak gescheurd om de waterhuishouding te verbeteren. 10

Archeologisch bureauonderzoek Kromme Elleboog 4 te Meppel, gemeente Meppel, Drenthe

Beekeerdgronden (pZg23) zijn zandgronden die ontstaan in gebieden met een hoog fluctuerende grondwaterstand. De top bestaat uit een humeuze (moerige) laag. Dit eerddek is ontstaan doordat de aangroei van organische stof sneller verloopt dan de afbraak ervan. Eronder ligt dekzand waarin zich geen of een onduidelijke podzol heeft ontwikkeld. In de top komen roestvlekken voor. De aanwezigheid van roestvlekken duidt op een (zeer) slechte ontwatering.

2.3 ARCHEOLOGIE 2.3.1BEKENDE ARCHEOLOGISCHE WAARDEN Bijlage 7 toont de locaties van de bekende archeologische waarden en de uitgevoerde archeologische onderzoeken in de omgeving van het plangebied. In het plan- en onderzoeksgebied zijn geen bekende waarden geregistreerd. Binnen het onderzoeksgebied zijn er vier waarnemingen, één AMK-terrein en 22 eerdere archeologische onderzoeken uitgevoerd.

2.3.2 WAARNEMINGEN In het onderzoeksgebied zijn diverse waarnemingen bekend: Zaak id. 2899212100: Deze waarneming betreft een 16e -eeuwse munt uit Utrecht. Deze is in het centrum van Meppel aangetroffen en in Archis administratief geplaatst. Zaak id. 3027701100: Deze waarneming betreft een onbekent aantal keramiek en metaal fragmenten uit de Middeleeuwen. Deze waarneming is gebaseerd op de DMA basislijst echter is locatie waar deze vondsten zijn gedaan niet ingevuld. Deze waarneming is administratief in Archis geplaatst. Zaak id. 3170789100: Op ongeveer 420 meter ten noordwesten is na de sloop van een oorspronkelijk 15e eeuws woonhuis een kelder opgegraven. De 15e eeuwse gebinten zijn van de gemeentewerf afgevoerd naar de vuilverwerking. Van de oudste bouwfase zijn de beide zijgevels, grote delen van de achtergevel, kelder met vier ribloze kruisgewelven en zuil van Bentheimer zandsteen en nagenoeg complete gebintconstructie van de kap bewaard gebleven. In het voorhuis sporen van een bierbrouwerij in de vorm van eesttegels uit de eerste bewoningsfase. Waarschijnlijk bouwoffer (steengoed bierkruikje) ca. 1475. Bij verdiepen van de kelder werden de paaltjes gevonden waarmee keldergewelf is uitgezet. Begin 17e eeuw was er een koperslager in het pand.

In de vroege 18e eeuw is er sprake van een grote bouwcampagne, waarbij het voorhuis met het voorste deel van de zlder tot zelfstandige woning werd gemaakt. In het voorhuis was in de 18e eeuw een schoenmaker gevestigd. Het achterhuis werd bij deze bouwcampagne bij het rechter buurpand getrokken. Huidige voorgevel stamt rond 1900. Recent werden in het interieur diverse trappen gesloopt en uitgebroken. Uit de periode van voor het eerste gebouw stammen scherven uit ca. 1400. De centrale zuil in de kelder staat op daktegels uit oudere bebouwing evenals een grote funderingskei. Zaak id. 3032107100: Sloop van een bakkerij. Het betreft een pand daterend uit het laatste deel van de 16de eeuw. Buitenzijde van het huis toonde 17de eeuwse kenmerken. Ook werd een 17e eeuwse kelder aangetroffen. Een gevonden eesttegel (vroeg 17de eeuws) in een afvalkuil onder de fundering wijst mogelijk op een eerder gebruik als bierbrouwerij van dit pand. Onder de afvalkuil en totale fundering bevond zich een schervenpakket uit de periode 1400-1900.

11

Archeologisch bureauonderzoek Kromme Elleboog 4 te Meppel, gemeente Meppel, Drenthe

2.3.3 AMK-TERREINEN AMK-terreinen ( = Archeologische Monumentenkaart) zijn terreinen waarvan bekend is dat zich archeologische resten in de grond bevinden. Het archeologisch belang daarvan is bovendien gewaardeerd. Zo zijn er AMK-terreinen van archeologische waarde en van hoog, zeer hoog archeologisch belang en wettelijk beschermde AMKterreinen van zeer hoog archeologisch belang). Binnen het onderzoeksgebied is onderstaand AMK-terrein aanwezig: 14513: Terrein met bewoningssporen uit de Late Middeleeuwen tot en met de Nieuwe Tijd. Het betreft Meppel, zoals weergegeven op de topografische militaire kaart van 1853. Meppel was oorspronkelijk een esgehucht (typologie 5.1.2e ): tot 1422 een buurschap van het kerspel Kolderveen. Aan het eind van de 15e eeuw groeide Meppel uit tot een dorp met een belangrijke streekfunctie; eerst als overslagplaats en vanaf 1460 als markt. Stadsrechten verkreeg Meppel pas in 1809. Onder de kern bevinden zich mogelijk sporen van vroegere bewoning. Nog weinig, zie dossier Stadskernonderzoek 1979.

2.3.4 GEMEENTELIJKE VERWACHTINGSKAART Op de gemeentelijke verwachtingskaart (bijlage 5) ligt het plangebied in de historische stadskern van Meppel.

2.3.5 EERDER ARCHEOLOGISCH ONDERZOEK In de omgeving van het plangebied hebben eerder archeologische onderzoeken plaatsgevonden. De onderzochte locaties zijn afgebeeld in bijlage 7. Zaak id. 2242106100 & 2249235100: Betreft een archeologische bureauonderzoek en de daaropvolgende begeleiding op ongeveer 330 meter ten noordwesten van het plangebied. Op basis van het bureauonderzoek is de kans op resten uit de Late Middeleeuwen hoog. Eventuele resten bestaan uit onder meer resten van muren, funderingen, en beer- en waterputten. Op de huidige Prinsenstraat en de zuidkant van het Kerkplein kunnen resten verwacht worden van de oude loop van de Wetering. De te verwachten resten bestaan uit kades, beschoeiingen, afvaldumps, gezonken vaartuigen en dergelijke. Ter hoogte van de kruising Hoofdstraat met de Prinsenstraat kunnen resten van een brug over de Wetering aangetroffen worden. Aan de westkant van het plangebied Hoogetin kunnen resten verwacht worden van de oude loop van de Wold (of Oude) Aa. De te verwachten resten bestaan uit kades, beschoeiingen, afvaldumps, gezonken vaartuigen en dergelijke. Tevens kunnen hier resten van de Lange Brug over de Wold (of Oude) Aa aangetroffen worden. Het is echter zeer waarschijnlijk dat archeologische resten bij de aanleg van de al aanwezige riolering geheel of gedeeltelijk zullen zijn vernietigd.

De begeleiding is in 2009 uitgevoerd door ADC-archeoprojecten.4 Tijdens deze begeleiding zijn er weinig archeologische sporen aangetroffen en geen vondstmateriaal. Het enigste dat kon worden vastgelegd was het landhoofd van een brug.

4

Huisman 2010. 12

Archeologisch bureauonderzoek Kromme Elleboog 4 te Meppel, gemeente Meppel, Drenthe

Zaak id. 4952773100: Op ongeveer 295 meter ten noordwesten van het plangebied is een inventariserend veldonderzoek in de vorm van verkennende boringen uitgevoerd door de VUhbs archeologie.5 Het booronderzoek heeft aangetoond dat in het onderzoeksgebied een natuurlijke dekzandondergrond aanwezig is met een top gelegen op 150-220 cm onder maaiveld. Gezien de geomorfologische ligging en intacte dekzandondergrond wordt de verwachting op het aantreffen van sporen en resten van bewoning uit de periode Steentijd-Middeleeuwen bijgesteld worden naar hoog voor het hele onderzoeksgebied. Zaak id. 2399920100: Op ongeveer 200 meter ten noordwesten van het plangebied is een archeologische begeleiding uitgevoerd door MUG ingenieursbureau BV in 2013.6 Het betrof hier de begeleiding van de aanleg van een waterleiding en een watertappunt op het Kerkplein. Het tracé was 40 cm breed en 80 cm diep. De bodemopbouw bestond uit circa 40 cm opgebrachte grond en een stedelijk ophogingspakket met puin, grind, aardewerk en menselijk botmateriaal. Zaak id. 2123490100: Op ongeveer 215 meter ten noorden van het plangebied is een bureauonderzoek uitgevoerd door de Grondmij.7 Op basis van het bureauonderzoek wordt geconcludeerd dat in het plangebied waarschijnlijk een podzolbodem aanwezig is. Door de bouw in de kern van Meppel zijn resten uit de perioden voor de Middeleeuwen vermoedelijk verdwenen.

In het terrein bevinden zich mogelijk resten ven een termijnhuis/gasthuis. Er kan niet met de zekerheid worden gezegd dat zich op de locatie een termijnhuis bevond. De meest concrete aanwijzing vormt de naam ’t Klooster, die mogelijk verwijst naar een klooster of aanverwant gebouw in de nabije omgeving of in het plangebied. Op basis van deze gegevens word aan het plangebied een middelhoge trefkans op archeologische resten uit de periode Late Middeleeuwen tot en met Nieuwe tijd toegekend. Zaak id. 2469231100: Op ongeveer 130 meter ten noordwesten van het plangebied heeft het Bureau voor Archeologie een bureau- en booronderzoek uitgevoerd.8 Het plangebied ligt oostelijke van de dekzandrug waarop Meppel waarschijnlijk is ontstaan. Over de bodemkundige ondergrond van het plangebied is weinig bekend. Waarschijnlijk is sprake van lage zandgronden. Op de zandgronden kunnen archeologische resten uit alle perioden aanwezig zijn. Het plangebied is onderdeel van de historische kern van Meppel. In het plangebied kunnen archeologische resten uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd aanwezig zijn.

5

Groenhuijzen 2021.

6

Spoelstra 2013.

7

Lubbers en Hesseling 2006.

8

De Boer 2015. 13

Archeologisch bureauonderzoek Kromme Elleboog 4 te Meppel, gemeente Meppel, Drenthe

Zaak id. 2148074100: Op ongeveer 55 meter ten noorden van het plangebied heeft Synthegra een bureauonderzoek uitgevoerd.9 Op basis van het bureauonderzoek kan geen uitsluitsel worden gegeven van de landschappelijke ligging van het plangebied. Het plangebied ligt in het dekzandgebied, mogelijk aan de rand van een beekdal of op de waterscheiding tussen twee beekdalen. In het centrum van Meppel zal het bodemarchief op veel plaatsen zijn verstoord door bouwactiviteiten. De verwachting voor Prehistorische resten is laag. De verwachting voor de Vroege Middeleeuwen is laag. Het gebied bestond uit ontgonnen veengebieden, deze waren te drassig voor bewoning. De verwachting voor de Middeleeuwen is onbekend, aangezien het niet duidelijk wat de landschappelijke ligging van het plangebied is. De verwachting voor resten uit de Nieuwe tijd is hoog. Het gebied is rond de 16e eeuw in ontwikkeling genomen. In het huizenblok waar de Prinsenplein tot behoort zijn vondsten gedaan die terug gaan tot circa 1500-1525. Op basis van dit onderzoek wordt vervolgonderzoek geadviseerd. Zaak id. 2179965100: In 2007 is direct ten noorden van het plangebied een bureauonderzoek uitgevoerd door ARC.10 Op basis van het bureauonderzoek kan worden geconcludeerd dat er een reële kans is dat er bij het uitvoeren van de geplande werkzaamheden archeologische vindplaatsen worden verstoord.

Het is te verwachten dan bij de uitvoer van de werkzaamheden in de noordoosthoek (Marktstraat) van het plangebied sporen van bewoning uit in ieder geval de Nieuwe Tijd kunnen worden aangetroffen. Dit geld ook voor de noordkant van de Groenmarkt en de hoek Prinsenstraat/Grotekerkstraat/ Prinsenplein. Verder kunnen resten van kademuren en van bruggen worden aangetroffen. Tot slot word de voormalige gracht doorsneden. De bovenste laag zal naar verwachting weinig archeologisch materiaal opleveren, de oude(re) vullingen kunnen daarentegen vanuit archeologisch oogpunt interessant zijn. Daarnaast valt niet uit te sluiten dat zich onder het plangebied resten bevinden uit de prehistorie of uit de Middeleeuwen, die nieuwe gegevens kunnen verschaffen over het recente en minder recente verleden van de stad. Tot slot kan de opbouw van de bodem worden gedocumenteerd, wat waardevolle informatie kan verschaffen over de mate van verstoring. Dit is van belang voor het bepalen van de archeologische trefkans van het plangebied. Op basis hiervan wordt geadviseerd de bodemverstorende werkzaamheden archeologisch te begeleiden. In 2008 heeft de begeleiding plaatsgevonden (zaakid. 2194382100), waarbij sporen van de gracht zijn aangetroffen, die zijn gedateerd tussen de 16e en 20e eeuw.11 Zaak id.

2435146100: Op ongeveer 220 meter ten noorden van het plangebied is door MUG ingenieursbureau een bureauonderzoek uitgevoerd.12

9

Wagemans 2007, 15.

10

Malssen 2008.

11

Bergsma et al. 2008.

12

Schrijer 2014. 14

Archeologisch bureauonderzoek Kromme Elleboog 4 te Meppel, gemeente Meppel, Drenthe

Zaak id. 2057692100: De locatie ligt volgens de geomorfologische en bodemkundige kaart op de lager gelegen delen van de flank van het Drents Plateau. Dit blijkt ook uit het eerder uitgevoerde onderzoek. Volgens de resultaten van dat onderzoek ligt het dekzand op circa 2 m beneden maaiveld en is het afgedekt met tenminste 1 m veen. Dit wijst erop dat het terrein aan de zuidzijde van de Marktstraat in de voorstedelijke periode laag gelegen was. Het ontbreken van podzolering in de top van het dekzand onder het veen en het verspoelde karakter van het zand wijst op natte omstandigheden, ook voordat het veen er groeide. Zeer waarschijnlijk is dit bodemprofiel op de onderzoekslocatie, circa 40 m verder naar het noordwesten gelegen, vergelijkbaar. Door het ontbreken van aanwijzingen voor aanwezigheid van mensen in de prehistorie en het natte karakter van het landschap, ook al vóór de veengroei, geldt voor de onderzoekslocatie een lage verwachting voor archeologische resten uit de prehistorie. Voor resten uit de Middeleeuwen geld ook een lage verwachting aangezien het plangebied buiten de historische kern gelegen is. Zaak id. 2188680100: Op ongeveer 30 meter ten noordoosten van het plangebied heeft Syntegra een archeologische begeleiding uitgevoerd. Op moment van schrijven is van dit onderzoek geen rapport beschikbaar via Archis en Dans. Zaak id.

5162027100: Op circa 30 meter ten noordoosten van het plangebied is in 2022 een begeleiding uitgevoerd door RAAP. 13 Tijdens de begeleiding van het uitgraven van enkele boomplantgaten zijn moderne dempingslagen en een recente verstoring aangetroffen. Zaak id. 4979511100: Op circa 40 meter ten noordwesten en 5 meter ten oosten van het plangebied zijn twee begeleidingen uitgevoerd.14 In het gebied Groenmarkt zijn kadeconstructies van hout, dempingslagen en stadsophogingslagen aangetroffen. Aan de Kromme Elleboog zijn muurresten uit 1928 aangetroffen. Zaak id. 2384676100: Direct ten zuiden van het plangebied is een karterend booronderzoek uitgevoerd door Econsultancy.15 Tijdens dit onderzoek is een cultuurlaag aangetroffen dat doorloopt tot ca. 2,10 m -mv. Alle boringen zijn vervolgens gestuit op verharding, vermoedelijk door funderingen van historische bebouwing. Zaak id. 4937423100: De aangetroffen bodemopbouw bestaat onder de moderne klinkerverharding en de laag cunet-/stabilisatiezand uit een woon-/cultuurgrond die door lijkt te lopen tot minimaal 210 cm -mv. Hierin zijn, naast het vele baksteenpuin, een fragment vensterglas uit het begin van de 20e eeuw en een fragment witbakkend aardewerk met loodglazuur uit het eind van de 18e eeuw/begin 19e eeuw aangetroffen.

In de ondergrond zullen zich waarschijnlijk nog veel muurresten/funderingen van historische bebouwing bevinden, gezien het feit dat alle boringen gestuit zijn op verhardingen. De onderzoeksresultaten bevestigen de aanwezigheid van oude stadsbebouwing in het plangebied. In hoeverre er ook sprake is van oudere resten uit de Late Middeleeuwen of de Nieuwe Tijd was niet te achterhalen met behulp van het booronderzoek. Booronderzoek is daarvoor niet de meest geschikte methode.

13

Op tijd van schijven zijn er alleen eerste bevindingen gerapporteerd bij Archis.

14

Op tijd van schrijven zijn enkel de eerste bevindingen gerapporteerd bij Archis.

15

Ten Broeke 2014. 15

Archeologisch bureauonderzoek Kromme Elleboog 4 te Meppel, gemeente Meppel, Drenthe

Zaak id. 4937431100: Op ongeveer 305 meter ten zuidwesten van het plangebied heeft MUG ingenieursbureau een archeologisch bureau- en booronderzoek uitgevoerd.16 Uit het booronderzoek blijkt dat het onderzoeksgebied uit verspoeld zand bestaat waarin soms één of meerdere veenlagen zijn ingesloten. Het verspoelde zand geeft aan dat het terrein sterk onder invloed heeft gestaan van de verschillende beken die bij Meppel samenkomen en zeer waarschijnlijk uit een dichtgeslibde geul bestaat. In de boringen 1 t/m 4 is tussen de 0,4 en 1 m-mv een vermoedelijke oude bouwvoor aanwezig, waarbinnen archeologische resten aanwezig kunnen zijn zoals afvalkuilen en bouwresten uit de periode voorafgaand aan het gebruik als bleekveld. Zaak id. 2178725100: Op basis van het booronderzoek worden geconcludeerd dat het oorspronkelijke bodemprofiel is vergraven. Er zijn tijdens het veldonderzoek geen archeologische indicatoren aangetroffen. De kans op het aantreffen van onverstoorde archeologische resten in het plangebied is zeer klein.17 Zaak id. 2157332100: Op ongeveer 270 meter ten zuidwesten van het plangebied heeft Synthegra een bureau- en booronderzoek uitgevoerd.18 Op basis van het bureauonderzoek is aan het plangebied hoge archeologische verwachting toegekend voor nederzettingssporen en andere onbekende complextypen voor de nieuwe tijd vanaf de 19e eeuw.

Het verwachtingsmodel is getoetst door inventariserend veldwerk. In het plangebied is een ophogingpakket van circa 60 – 110 cm dikte aanwezig. De natuurlijke bodem, een eerdgrond, is tot een diepte van 25-60 cm verstoord (75 – 125 cm beneden maaiveld). Tijdens het archeologisch onderzoek zijn geen aanwijzingen gevonden dat er archeologische vindplaatsen in het plangebied aanwezig zijn. Een archeologisch vervolgonderzoek is niet noodzakelijk. Zaak id. 2434199100: Op ongeveer 260 meter ten zuiden van het plangebied heeft het Vergeten Landschap een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd.19 Het plangebied ligt binnen de begrenzing van een archeologisch monument. Het bureauonderzoek heeft echter uitgewezen dat het plangebied waarschijnlijk sterk verstoord is door de sloop en graaf werkzaamheden. Historisch onderzoek heeft uitgewezen dat het gebied pas vanaf 1866 bebouwd is. Vervolgens hebben er in 1980 en 1997 wederom bouwwerkzaamheden plaatsgevonden. Vervolgonderzoek wordt niet zinvol geacht. Zaak id. 2401288100: Op circa 100 meter ten zuiden van het plangebied heeft Bureau voor Archeologie een bureauonderzoek uitgevoerd.20 Het noordelijke stuk van het Zuideinde bevindt zich in een begin 19e eeuwse uitbreiding van de oude stad van Meppel. Archeologische waarden worden aan weerszijden van de straat verwacht tot ca. 1 m diepte.

Het zuidelijke stuk van het Zuideinde bevindt zich in het beekdal van de Reest. De kans bestaat dat zich hier resten van infrastructuur, vaartuigen, rituele deposities, jacht of visvangst bevinden. Door de voorgenomen ingrepen worden vermoedelijk geen archeologische waarden verstoord. Bureau voor Archeologie adviseert om het terrein vrij te geven voor de voorgenomen ontwikkeling. Het is echter niet volledig uit te sluiten dat binnen het onderzochte gebied toch nog archeologische resten voorkomen.

16

Roller en Kremer 2021.

17

Lubbers 2008.

18

Kremer 2007.

19

Helmich 2014.

20

De Boer 2013. 16

Archeologisch bureauonderzoek Kromme Elleboog 4 te Meppel, gemeente Meppel, Drenthe

2.4 HISTORIE De oorsprong van Meppel ligt in de volle Middeleeuwen. Nabij de monding van verschillende beken in het Meppelerdiep waren enkele boerderijen gevestigd. Door de ligging aan deze beken verliep alle scheepvaart in Drenthe via Meppel. Hierdoor profiteerde de plaats als overslagpunt. Tevens werden vanaf 1460 twee markten per jaar gehouden, waardoor Meppel zich als handelsplaats ontwikkelde. Als overslaghaven handelde Meppel met steden in Holland. De belangrijkste handelswaar in Meppel was turf, dat vanuit de Drentse ontginningen naar de Hollandse steden werd vervoerd. Door de bevolkingsgroei die de handel teweegbracht werd de stad meermaals uitgebreid. Hierdoor zijn in Meppel drie grachten te vinden: de Herengracht, de Keizersgracht en de Prinsengracht. Deze grachten liggen, niet geheel toevallig, in dezelfde volgorde als in Amsterdam.21 De Prinsengracht betreft de jongste van de grachten in Meppel. Archeologische vondsten uit het gebied rondom de Prinsengracht dateren vanaf de 16e eeuw.22 Opvallend is dat Meppel geen verdedigingswerken heeft gekend. Hoewel er verschillende grachten zijn aangelegd, hadden deze geen verdedigende functie. Deze grachten hadden tot doel om de transport van goederen naar de pakhuizen te bevorderen. Op de eerste kadastrale kaart (circa 1832)23 is het plangebied bebouwd (zie onderstaande afbeelding).

Het plangebied is grotendeels bebouwd en is op de OAT (Oorspronkelijke Aanwijzende Tafel) aangeduid als pakhuis en schuur. In het uiterste zuiden van het plangebied bevond zich een huis van de koopman 5.1.2e . De pakhuizen in het zuidelijke deel van het plangebied waren in gebruik door de brouwer 5.1.2e . In het noordelijke deel van het plangebied bevonden zich enkele schuren, deze waren in het bezit van de koopman 5.1.2e . Het plangebied lag aan de Kromme Elleboog, die aansluit op de Prinsengracht. Deze gracht mondde via de oude Hoogveense vaart uit in het Meppelerdiep en zorgde voor een directe verbinding naar de Zuiderzee. De loop van de Kromme Elleboog is identiek aan de huidige loop. De Brouwersstraat, die tegenwoordig in het verlengde van de Kromme Elleboog ligt, was echter nog niet aanwezig. Ook de Hoofdstraat, die tegenwoordig in noordelijke richting doorloopt, was nog niet aanwezig ten noorden van de Kromme Elleboog. Aan de buitenzijde van de stad was een groot oppervlak aan tuinen, dat voor een deel toebehoorde aan de gereformeerde kerk van Meppel, die zich ten oosten van het plangebied aan de overkant van de Prinsengracht bevond. Buiten de stad bevonden zich hooi- en weilanden.

In de tweede helft van de 19e eeuw groeide de rijkdom van Meppel als gevolg van de grootschalige Drentse veenontginningen en de sterk groeiende veeteelt in Drenthe.24 Hierdoor ontwikkelde nam de bevolking in deze periode toe, met als gevolg dat de binnenstad dichter bebouwt raakte. Op de topografische kaart van 1906 is te zien dat de bebouwing in de binnenstad sterk is toegenomen. Een groot deel van het tuincomplex aan de rand van de stad raakte bebouwd. Ook in het plangebied is bebouwing aanwezig. Op basis van het kaartmateriaal is het niet mogelijk om vast te stellen of het om dezelfde bebouwing gaat.

21

Geheugenvandrenthe.nl

22

Wagermans 2007, 12.

23

bron: hisgis.nl

24

Geheugenvandrenthe.nl 17

Archeologisch bureauonderzoek Kromme Elleboog 4 te Meppel, gemeente Meppel, Drenthe

In de eerste helft van de 20e eeuw zijn verschillende delen van de grachten door Meppel gedempt. Op de topografische kaart van 1935 is te zien dat de Prinsengracht ter hoogte van het plangebied is gedempt. Hierdoor is het huidige Prinsenplein ontstaan. In het plangebied is bebouwing zichtbaar. Het is, net als bij de topografische kaart van 1906 onmogelijk om vast te stellen of het de huidige of oudere bebouwing betreft. Op de topografische kaart van 1970 is te zien dat het bebouwde blok waarbinnen het plangebied ligt is verkleind. Een deel van de gebouwen is vermoedelijk gesloopt en de grond erachter is weer in gebruik als tuin. Nog een klein deel van de Prinsengracht is gedempt. In de omgeving is te zien dat de stad is uitgebreid. De graslanden vlak buiten de stad zijn bebouwd geraakt. In het plangebied is nog steeds bebouwing aanwezig. Wel wijkt de vorm van de bebouwing af van de bebouwing van de voorgaande topografische kaarten. Ten westen van het bouwblok waartoe het plangebied behoord is een weg gerealiseerd en ten zuiden is een parkeerplaats aangelegd. Ook is nog een deel van de Prinsengracht gedempt. Op basis van historisch kaartmateriaal is het niet mogelijk om met zekerheid vast te stellen uit welk jaar de huidige bebouwing dateert. Tevens zijn van dit pand geen bouwtekeningen beschikbaar, waardoor niet kan worden vastgesteld in welk jaar het huidige pand is gebouwd.

Afbeelding 3. Uitsnede uit de eerste kadastrale kaart, circa 1832. De locatie van het plangebied is blauw omlijnd. Geel: hooiland, beige: bouwland, lichtgroen: weideland, donkergroen: bos/opgaand hout, paars: heide, oranje: onverharde weg. lichtpaars: tuin; rood met grijs: bebouwing met erf. Bron: hisgis.nl.

18

Archeologisch bureauonderzoek Kromme Elleboog 4 te Meppel, gemeente Meppel, Drenthe

Afbeelding 4. Uitsnede uit de topografische kaart van 1906. Bron: topotijdreis.nl.

Afbeelding 5. Uitsnede uit de topografische kaart van 1935. Bron: topotijdreis.nl.

19

Archeologisch bureauonderzoek Kromme Elleboog 4 te Meppel, gemeente Meppel, Drenthe

Afbeelding 6. Uitsnede uit de topografische kaart van 1970. Bron: topotijdreis.nl.

Afbeelding 7. Uitsnede uit de topografische kaart van 1997. Bron: topotijdreis.nl.

20

Archeologisch bureauonderzoek Kromme Elleboog 4 te Meppel, gemeente Meppel, Drenthe

2.5BEKENDE VERSTORINGEN Voor het in kaart brengen van mogelijk aanwezige verstoringen binnen het plangebied zijn de bouwtekeningen van Kromme Elleboog 4 opgevraagd bij het gemeentelijk archief. De eerste tekening betreft een plan tot het verbouwen van de woning in 1918. De voorgevel van het pand bevond zich aan de steeg haaks op de Kromme Elleboog. De laatste bouwtekening dateert uit 1965, waarbij de woning opnieuw is opgemeten. Hierbij wordt geen melding gemaakt over de funderingen en eventuele onderkeldering. Wel wijkt het gebouw af van het tegenwoordige gebouw. Na deze periode is aan de voorzijde een aanbouw aangebracht met een plat dak. Hiervan zijn in het archief echter geen bouwtekeningen beschikbaar. Deze bebouwing is gesloopt en dus niet meer aanwezig.

Afbeelding 8. Uitsnede van de eerste bouwtekening voor de verbouwing in 1918.

21

HOOFDSTUK

Archeologisch bureauonderzoek Kromme Elleboog 4 te Meppel, gemeente Meppel, Drenthe

3C

ONCLUSIE EN

VERWACHTINGSMODEL 3.1 CONCLUSIE Het onderzoek is uitgevoerd conform protocol SIKB KNA 4002. Op basis van de inventarisatie kan het volgende geconcludeerd worden. Het plangebied ligt in het historische centrum van Meppel. Dit centrum ligt op een hogere rug tussen twee beekdalen. Op basis van archeologisch booronderzoek in de omgeving kan worden geconcludeerd dat de top van de natuurlijke ondergrond uit dekzand of verspoeld dekzand bestaat, waarop in sommige delen veengroei heeft plaats gevonden. In de Nieuwe tijd is het terrein opgehoogd, waardoor een ophogingspakket met een dikte van ca. 1 tot 2 meter is gevormd. In de omgeving van het plangebied zijn diverse archeologische onderzoeken uitgevoerd. Hierbij zijn voornamelijk resten aangetroffen uit de Nieuwe tijd, afkomstig van de stad. Archeologische resten uit oudere perioden worden niet uitgesloten, maar zijn vooralsnog niet aangetroffen. De eerste benoeming van Meppel dateert uit de 11 e eeuw. Meppel bestond toen vermoedelijk uit een verzameling van zes boerderijen, die zich bevonden tussen verschillende beekdalen. In de 15e eeuw kreeg Meppel het recht tot een markt, waardoor economische bloei plaatsvond en het dorp zich uitbreidde en het een stads karakter kreeg. Door de ligging van Meppel verliep alle handel met Drenthe via Meppel.

De stad breidde zich uit met verschillende grachten, waaronder de Keizersgracht en de Prinsengracht. Het plangebied ligt aan de Prinsengracht, die op basis van archeologische vondsten vanaf de 16e eeuw kan worden gedateerd. De gracht is in het begin van de 20e eeuw gedempt. Op basis van historische kaarten kan worden vastgesteld dat het plangebied vanaf 1832 is bebouwd. Op basis van de vorm van de gebouwen op de kadastrale minuut is niet vast te stellen of het om de bebouwing van voor 1832 gaat. De eerste bouwtekening, van 1936 betreft eens verbouwing. Ook daarna zijn diverse verbouwingen geweest, maar zijn geen gegevens bekend van nieuwbouw. Het huidige pand dateert dus zeker van voor 1936. Het is waarschijnlijk dat de bodem binnen het plangebied als gevolg van historische en recente bouwwerkzaamheden (deels) is verstoord. De diepte van de verstoringen is vooralsnog onbekend evenals de dikte van het ophogingspakket. Het is waarschijnlijk dat de bodemverstoringen niet dieper reiken dan het ophogingspakket, waardoor archeologische resten die zich onder dit ophogingspakket bevinden vermoedelijk nog intact zijn.

22

Archeologisch bureauonderzoek Kromme Elleboog 4 te Meppel, gemeente Meppel, Drenthe

3.2 VERWACHTINGSMODEL Op basis van het bureauonderzoek kan worden vastgesteld dat de kans op het aantreffen van archeologische resten uit de periode Laat-Paleolithicum – VroegNeolithicum laag is. Hoewel het plangebied zich op een aantrekkelijke locatie bevindt voor jachtkampementen voor jagers-verzamelaars, is het waarschijnlijk dat deze archeologische resten door latere grondwerkzaamheden zijn verstoord. Archeologische resten uit deze perioden bestaan uit vuursteenspreidingen. Deze bevinden zich direct op of net onder het oppervlak. Door grondwerkzaamheden in de Nieuwe tijd zullen deze resten zijn verstoord. Voor archeologische resten uit het Neolithicum – Vroege-Middeleeuwen geldt een lage archeologische verwachting. Door vernatting in de regio trad veengroei op, waardoor de locatie zeer nat was. Hierdoor was de omgeving niet geschikt voor bewoning. Voor de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd geldt een hoge archeologische verwachting. In de Late Middeleeuwen is het gebied rondom het plangebied ontgonnen. Op basis van archeologische gegevens is vastgesteld dat de omgeving van het plangebied zeker vanaf de 16e eeuw is bewoond, omdat in de 16e eeuw de Prinsengracht is gegraven. Het is echter niet uit te sluiten dat dit deel van de historische kern van Meppel eerder is bewoond.

Eventuele nederzettingen uit de steentijd hebben een omvang van 50 – 200 m2 (kleine variant) of 200 – 1000 m2 (middelgrote variant). Nederzettingen uit de periode Bronstijd – middeleeuwen hebben meestal een omvang tussen 500 – 2000 m2 (huisplaats) of meer dan 8000 m2 (dorp). Deze resten liggen in de top van de natuurlijke ondergrond, mogelijk dicht onder het maaiveld onder een bouwvoor, ophogingslaag en eventuele veenlaag. De natuurlijke bodem wordt hier gevormd door dekzand, eventueel afgedekt met een veenpakket. Eventuele resten bestaan uit vuursteenstrooiingen (voornamelijk Neolithicum, in mindere mate Bronstijd en IJzertijd). Daarnaast kan (gefragmenteerd) aardewerk worden verwacht, evenals houtskool, verbrande huttenleem en natuursteen. Vanaf ongeveer de Late Middeleeuwen eeuw is ook baksteen te verwachten. Deze vondstcategorieën bevinden zich op het pleistocene zand of het eventueel aanwezige veenrestant en in ophogingslagen. Daarnaast kunnen grondsporen worden verwacht. Het gaat daarbij overwegend om (paal)kuilen, afvalkuilen, muurwerk en dergelijke. Deze bevinden zich in de top van de pleistocene ondergrond of in een eventueel veenpakket. Ook bevinden de resten zich mogelijk in de aanwezige ophogingslagen en kunnen zich tot op grote diepte uitstrekken.

23

Archeologisch bureauonderzoek Kromme Elleboog 4 te Meppel, gemeente Meppel, Drenthe

3.3 ADVIES Op basis van de resultaten van het bureauonderzoek worden archeologische resten verwacht in een groot deel van het plangebied. De geplande bodemingrepen zullen deze resten mogelijk aantasten. We adviseren daarom vervolgonderzoek aan in de vorm van een proefsleuvenonderzoek met mogelijke doorstart naar een opgraving. Dit dient te gebeuren na de sloopt van de bovengrondse bebouwing en voorafgaand aan de sloop van de funderingen. Een proefsleuvenonderzoek is de meest geschikte onderzoeksmethode omdat op basis van verkennend booronderzoek het vaak niet mogelijk is om onderscheid te maken tussen recente geroerde en oudere geroerde lagen. Een deel van de archeologische resten wordt verwacht in oudere ophogingslagen. Bij een proefsleuvenonderzoek kan het onderscheid tussen recent geroerde lagen en oudere ophogingspakket wel worden gemaakt. Het plangebied is momenteel bebouwd. Hoe de bebouwing is gefundeerd is niet duidelijken. De diepte van eventuele verstoringen als gevolg van de fundering zijn eveneens niet duidelijk. Het is waarschijnlijk dat het aanwezige ophogingspakket eventueel aanwezige archeologische resten heeft beschermd tegen recente ingrepen en dat archeologische resten daardoor nog intact zijn. De implementatie van dit advies is in handen van de gemeente Meppel, hierin vertegenwoordigd door de archeologisch adviseur van de gemeente, 5.1.2e 5.1.2e .

24

Archeologisch bureauonderzoek Kromme Elleboog 4 te Meppel, gemeente Meppel, Drenthe

literatuur

Berendsen, H.J.A., 2005 (1997). Landschappelijk Nederland. De fysisch geografische regio’s. Assen. Berendsen, H.J.A., 2008. De vorming van het land. Assen. Borsboom, A.J. en J.W.H.P. Verhagen, 2012. KNA Leidraad Inventariserend Veldonderzoek. Deel: Proefsleuvenonderzoek (IVO-P). Gouda. Bosch, J.H.A.,2008. Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode versie 1.1. Op basis van de Standaard Boorbeschrijvingsmethode versie 5.2. Deltares-rapport 2008-U-R0881/A. 5.1.2e

. de, 2013. Bureau voor Archeologie Rapport 2013.01.Vervanging riolering en omgeving te Meppel, Utrecht.

5.1.2e 5.1.2e

de, 2015. Bureau voor Archeologie Rapport 144. 5.1.2e

, Meppel,

gemeente Meppel: een bureau- en inventariserend veldonderzoek in de vorm van boringen, Utrecht. , 2014. Archeologisch karterend booronderzoek plangebied Kromme

5.1.2e

Elleboog te Meppel in de gemeente Meppel, Doetinchem. , 2021. Inventariserend veldonderzoek in de vorm van een

5.1.2e

verkennend booronderzoek voor het plangebied 5.1.2e

gemeente

Meppel, Amsterdam. 5.1.2e

, 2014. 5.1.2e

te Meppel gemeente Meppel Een archeologisch

bureauonderzoek, Arnhem. 5.1.2e

, 2010. Meppel, Hoofdstraat, Kerkplein & Hoogetin archeologische

begeleiding, Amersfoort. 5.1.2e

, 2007. Bureauonderzoek en karterend veldonderzoek d.m.v. boringen te Meppel, Doetinchem.

5.1.2e 5.1.2e

&

5.1.2e

, 2006. Archeologisch onderzoek 5.1.2e

te Meppel,

Assen. 5.1.2e

, 2008. Een archeologisch bureau-onderzoek voor de Groenmartk en

Prinsenplein te Meppel (DR.)., Groningen. 5.1.2e

., 2003. De ondergrond van Nederland. Groningen.

Nederlands Normalisatie-instituut, 1989. Nederlandse Norm NEN 5104, Classificatie van onverharde grondmonsters, Nederlands Normalisatie-instituut Delft. 5.1.2e

en 5.1.2e

, 2021. Archeologisch bureau- en booronderzoek op het

Bleekerseiland te Meppel, gemeente Meppel (DR), Leek. 5.1.2e

en 5.1.2e

, 2012. Leidraad inventariserend

veldonderzoek; Deel: karterend booronderzoek v2. SIKB. 5.1.2e

., 2013. Briefrapport; Resultaten archeologische begeleiding waterleiding

en -tappunt Kerkplein Meppel, Leek. 5.1.2e

: Bureauonderzoek 5.1.2e

te Meppel, Doetinchem

(Synthegra project P0501805).

25

Archeologisch bureauonderzoek Kromme Elleboog 4 te Meppel, gemeente Meppel, Drenthe

Archeologische databases/internetbronnen ArchisIII www.boorstaten.nl www.topotijdreis.nl www.hisgis.nl www.grondwatertools.nl www.kadastralekaart.com www.BAGviewer.kadaster.nl

Gebruikte kaarten Historische kaarten vanaf 1890 tot en met 2015. Bron: www.topotijdreis.nl. Geraadpleegd op 8-9-2022 1 Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN2), nauwkeurigheid Z-waarde <= 5 cm. Bron: www.ahn.nl. Geraadpleegd op 8-9-2022 1 Kaart waarnemingen, AMK-terreinen en onderzoeksmeldingen. Bron: www.zoeken.cultureelerfgoed.nl. Geraadpleegd op 8-9-2022 1 Beleidskaart.. Bron: gemeente Meppel. Geraadpleegd op 8-9-2022 1 Bodemkaart van Nederland, schaal 1:50.000. Bron: www.pdok.nl. Geraadpleegd op 8-92022 0 Geomorfologische kaart van Nederland, schaal 1:50.000. Bron: www.pdok.nl. Geraadpleegd op 8-9-2022 1 Topografische kaart, schaal 1:10.000. Bron: www.pdok.nl. Geraadpleegd op 8-9-2022 0 Topografische kaart, schaal 1:10.000. Bron: www.pdok.nl. Geraadpleegd op 31-8-2022 Topografische kaart, schaal 1:10.000. Bron: www.pdok.nl. Geraadpleegd op 8-9-2022 0

26

BIJLAGE 1AMZ-CYCLUS

27

BIJLAGE 2 ARCHEOLOGISCHE PERIODEN

28

BIJLAGE 3 GEOMORFOLOGISCHE KAART

geomkaart

29

BIJLAGE 4 ACTUEEL HOOGTEBESTAND NEDERLAND

AHNkaart

30

BIJLAGE 5 GEMEENTELIJKE ARCHEOLOGISCHE VERWACHTINGSKAART

gwk

31

BIJLAGE 6 BODEMKAART

bodem

32

BIJLAGE 7 WAARNEMINGEN, AMKTERREINEN EN ONDERZOEKSMELDINGEN

archis

33

BIJLAGE 8VERKLARENDE WOORDENLIJST Administratief geplaatst – administratief geplaatste waarnemingen zijn waarnemingen waarvan de exacte vondstlocatie niet bekend is. Dit betreft vaak oude vondsten of recentere vondsten door een amateurarcheoloog. In Archis3 zijn ze op de topografische kaart geplaatst op het snijpunt van een 100 x 100 m raster. AMK-terreinen - De AMK (Archeologische Monumentenkaart) is een bestand van alle bekende, behoudenswaardige archeologische terreinen in Nederland. Op de kaart staan terreinen van archeologische, hoge archeologische en zeer hoge archeologische waarde (al dan niet wettelijk beschermd) aangegeven. De AMK wordt niet meer geactualiseerd. ARCHIS3 - Archis3 (Archeologisch Informatiesysteem) is een databank waarin gegevens over archeologisch onderzoek, vindplaatsen en terreinen in Nederland zijn opgeslagen. Bleek – een bleek (of bleekweide) is een grasveld dat vroeger door huishoudens gebruikt werd om linnen te bleken na het wassen ervan. In oude teksten is in 1520 voor het eerst sprake van een veld om was te bleken. De bleek als zodanig werd nog tot in de vorige eeuw gebruikt. Bronstijd - In de Bronstijd (2.000 – 800 voor Chr.) werden voor het eerst voorwerpen van brons – een legering van koper en tin – gemaakt, hoewel vuursteen nog steeds breed toegepast werd.

Aardewerk uit deze periode is meestal zeldzaam en van slechte kwaliteit (‘hondebrokaardewerk’). Waarschijnlijk werden veel tradities en gebruiken uit het Neolithicum in deze periode voortgezet, waaronder aanvankelijk het gebruik overledenen in grafheuvels bij te zetten. Later, rond 1.200 voor Chr. werd begraving vervangen door crematies, die in urnenvelden en soms ook in oudere grafheuvels werden bijgezet. Es – een es (enk, eng) is een areaal bouwland dat door meerdere grondgebruikers wordt gebruikt. Een es is ruimtelijk begrensd en als zodanig herkenbaar, maar de individuele percelen zijn niet gescheiden door duidelijk herkenbare grenzen. IJzertijd - In de IJzertijd (800 – 12 voor Chr.) werden de eerste ijzeren voorwerpen gemaakt. IJzer was harder dan brons en ijzererts was veel breder beschikbaar dan de grondstoffen voor brons (koper en tin). Het winnen en smeden van ijzer vereiste echter veel kunde en kennis. Naast aardewerk worden vanaf deze periode soms resten van ijzeroventjes gevonden of afval dat is ontstaan bij ijzerwinning. Op de hogere zandgronden kwamen celtic fields (raatakkers) tot ontwikkeling. Dit waren akkercomplexen die zich soms tot over een groot gebied konden uitstrekken en gekenmerkt werden door relatief kleine akkertjes die omgeven werden door raatvormige wallen. Men woonde temidden van de akkers.

Ten opzichte van de voorgaande en latere perioden werden vaak nattere gronden opgezocht. Vanaf de IJzertijd ook werden de zeekleigebieden in gebruik genomen. Middeleeuwen - De Middeleeuwen duurden van 450 – 1500 na Chr. Over de periode vlak na het definitieve vertrek van de Romeinen uit Nederland is weinig bekend. Tot op heden zijn relatief weinig vindplaatsen uit deze periode aangetroffen. Er zijn sterke vermoedens dat resten uit deze periode voor een belangrijk deel onder de huidige oude stads- en dorpskernen en oude akkercomplexen liggen. Vanaf ongeveer de 10e eeuw ontstaat er weer enige stabiliteit en is sprake van een min of meer centraal gezag. De maatschappij raakt gefeodaliseerd. In deze periode werd een begin gemaakt met de ontginning van veen, heide en bos.

34

Neolithicum - Het Neolithicum (5.300 – 2.000 voor Chr.) wordt gekenmerkt door een overschakeling van jagen/verzamelen naar landbouw en veeteelt. De mens ging zich op een min of meer vaste locatie vestigen. Aanvankelijk werd daarnaast nog gejaagd en verzameld, maar meer en meer werd de mens agrariër. Doordat men zich op een locatie kon vestigen, namen de materiële bezittingen sterk toe. Men bouwde boerderijen en andere constructies en creëerde voorwerpen van aardewerk en geslepen steen. De bevolking kon groeien en de samenlevingen werden complexer. Uit deze periode zijn hunebedden en grafvelden/-heuvels bekend. Paleolithicum - Gedurende het Paleolithicum (300.000 – 8.800 voor Chr.) is Nederland wel bezocht door de mens (Homo Sapiens Sapiens en Homo Sapiens Neanderthalensis) gedurende de warmere perioden. Sporen zijn echter schaars en vaak verstoord. De mens trok destijds als jager/verzamelaar rond in kleine groepen. Afhankelijk van het seizoen en aanwezige voedselbronnen werden steeds wisselende, tijdelijke kampementen bewoond. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) – De RCE is een onderdeel van het ministerie van OCW. Het voert wet- en regelgeving uit, ontwikkelt kennis en geeft advies over rijksmonumenten, landschap & omgeving, archeologie en roerend erfgoed. Weichselien – een geologische periode in het Pleistoceen die duurde van 116 – 11,7 duizend jaar geleden.

Het Weichselien is de laatste ijstijd (glaciaal) die we in Nederland gehad hebben. Het landijs bereikte de Nederlandse grenzen niet, maar wel was de bodem van grote delen permanent bevroren (permafrost).

35

Legenda toegepaste uitzonderingsgrondslagen In dit document zijn gegevens geanonimiseerd op grond van: Wet

Artikel

Omschrijving

Pagina's

Wet open overheid

Art. 5.1 lid 2 sub e

De eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer

2, 3, 7, 12, 17, 24, 25