1.7 BDO - Rapport Duurzaamheidsverslaggeving gemeenten
Tekst van het document
DOSSIER
Naar een verantwoord verslag: geen keuze DUURZAAMHEID EN VERSLAGGEVING GEMEENTEN
8
DOSSIER DUURZAAMHEID EN VERSLAGGEVING GEMEENTEN
ONDERZOEK
Voorbeeldfunctie
ONDERZOEK DUURZAAMHEIDSVERSLAGGEVING GEMEENTEN In hoeverre rapporteren gemeenten in hun jaarverslagen over duurzaamheid? En hoe duurzaam opereren zij zelf? In opdracht van BDO deed prof. dr. Dick de Waard van de Rijksuniversiteit Groningen hier onderzoek naar. Wat blijkt? Gemeenten rapporteren slechts mondjesmaat over dit thema. ‘Ze mogen in dit opzicht wel transparanter zijn.’
Prof. dr. Dick de Waard RA MA is als hoogleraar auditing verbonden aan de Faculteit Economie en Bedrijfskunde van de Rijksuniversiteit Groningen en als buitengewoon hoogleraar maatschappelijk verantwoord ondernemen aan de Faculteit der Sociale en Economische Wetenschappen van University of Curaçao dr. Moises da Costa Gomez.
9
10
DOSSIER DUURZAAMHEID EN VERSLAGGEVING GEMEENTEN
ONDERZOEK
Figuur 1
Over het onderzoek Dit onderzoek is gehouden onder Nederlandse gemeenten die naar de stand van 2021 meer dan 50.000 inwoners hadden. Dat betrof 91 gemeenten, waarvan er 3 buiten de selectie zijn gelaten, omdat dit nieuw samengestelde gemeenten per 1 januari 2022 betrof. Dit resulteerde in een onderzoekspopulatie van 88 gemeenten. In de benchmark is voor elk onderwerp gebruikgemaakt van een score van 0 tot 3, waarbij de 0-score betekent dat in het geheel geen informatie is gegeven. De benchmark is ingevuld op basis van lezing van de jaarverslagen over 2020 van de geselecteerde gemeenten door een team van vier onderzoekers, waarbij de uitgevoerde benchmark steeds door een tweede onderzoeker is beoordeeld.
Figuur 2
Aantal inwoners en gemiddelde score
Grootste partij en gemiddelde score
Gemiddelde score Aantal inwoners 50.000 -< 60.000
# 23
Gemiddelde score
Totaal
1
2
3
4
5
6
Politieke kleur
Grootste partij
#
Totaal
1
2
3
4
5
6
17,1
5,3
2,9
1,9
3,5
1,8
1,7
Links
D66
3
22.0
8,0
4,0
1,3
5.7
2.3
0,7
Groen Links
8
26,8
10,4
3.6
3,1
4,6
2.3
2,8
PvdA
3
22.7
6.3
3.7
3.3
5.3
1.3
2.7
SP
2
17.0
7.5
3.0
1.5
20
15
15
Lokaal
Diverse partijen
34
16.6
5.6
2.8
1.6
3.4
1.6
1.7
Rechts
VVD
18
20.1
7,3
29
1.1
4.4
1.8
2,6
Religieus
CDA
13
15.5
5.3
2.2
1.8
3.6
1.5
1.2
ChristenUnie
4
23.5
65
38
30
55
23
25
SGP
3
16,0
5.3
2.0
1,3
3.7
1,7
2.0
Maximale score
-
60.0
18.0
6.0
9.0
12.0
3.0
12,0
60.000 -< 70.000
13
16,7
4,5
2,5
1,5
3,8
1,7
2,7
70.000 -< 80.000
8
17,6
6,3
2,8
1,1
4,1
1,9
1,5
80.000 -< 90.000
7
14,7
5,1
2,4
1,0
3,7
1,1
1,3
90.000 -< 100.000
5
15,6
6,4
2,2
1,0
2,8
1,2
2,0
100.000 -< 200.000
24
20,8
7,9
3,3
2,0
4,4
1,8
1,4
200.000 -< 350.000
4
27,8
11,0
4,0
2,5
4,8
2,0
3,5
350.000 -< 1.000.000
4
27,3
10,5
2,8
3,0
4,8
2,3
4,0
Maximale score
-
60,0
18,0
6,0
9,0
12,0
3,0
12,0
‘V
reemd en onlogisch.’ Dat is wat prof. dr. Dick de Waard, verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen (RUG), vindt van het feit dat bedrijven binnenkort wél duurzaamheidsrapportages moeten opleveren volgens de richtlijn van de CSRD, maar overheden niet. De Waard: ‘Dat is meten met twee maten. Waarom worden gemeenten en andere overheidsorganisaties hier buitengehouden? Die vraag ligt al jaren op tafel en ik heb daar nog nooit een bevredigend antwoord op gehoord.’
Maatschappelijke organisatie Een veel gehoord argument is dat overheden immers al maatschappelijke organisaties zijn. ‘Daar is het een en ander tegenin te brengen’, zegt De Waard, die tevens accountant is. ‘Theoretisch gezien dient iedere organisatie
een maatschappelijk belang. Of dat nu een bakker is, een schoenenproducent of een meubelfabrikant. Dat argument houdt dus feitelijk geen stand. Daar komt bij dat wij als burgers, maar ook andere stakeholders, graag willen weten hoe duurzaam onze gemeente zelf opereert. Hoe zit het bijvoorbeeld met het eigen afval- en mobiliteitsbeleid? Hoe zit het met de duurzame inzetbaarheid van de medewerkers? Hoe groen is haar wagenpark? En hoe duurzaam het inkoopbeleid? Zorgt mijn gemeente er bijvoorbeeld voor dat de leveranciers geen gebruikmaken van kinderarbeid en dat de bedrijven bij wie gemeenten inkopen werken met duurzame materialen? Dat zijn toch relevante vragen. Het ligt voor de hand dat gemeenten hier transparant over zijn. Datgene wat ze vragen aan bedrijven en burgers, namelijk
Maximale score
zo duurzaam mogelijk handelen, verwacht ik ook van een gemeente zelf. Ze hebben op dit punt een voorbeeldfunctie te vervullen.’
Paragraaf De vraag is dan ook in hoeverre gemeenten het thema duurzaamheid benoemen in hun jaarverslagen. De Waard en zijn team hebben dit onderzocht. De Waard: ‘Wij hebben de verslaggeving van gemeenten op het gebied van duurzaamheid onderzocht in de vorm van een vrij eenvoudige benchmark. Ons onderzoek is als het ware een inventarisatie van wat gemeenten rapporteren op dit gebied. Wat ons meteen opviel, is dat het woord ‘duurzaam’ niet zo gek veel voorkomt in hun verslagen. Vaak staat er nog wel een paragraaf in het jaarverslag waarin ze iets zeggen over het belang van duurzaamheid. Zo’n 68% van de
gemeenten stelt hierin dat ze beschikken over een duurzaamheidsprogramma. Maar de inhoud is vaak weinig concreet. Plannen en acties zijn daarin niet of nauwelijks uitgewerkt. Bovendien zijn de duurzaamheidsprogramma’s vaak gericht op specifieke thema’s als milieu of volksgezondheid. Slechts zelden zien we dat een gemeente het hele spectrum van duurzaamheidsvraagstukken benoemt.’ Voor het jaarverslag maken gemeenten vooral gebruik van het raamwerk van de BBV (Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten). De Waard: ‘Daar waar het in het jaarverslag gaat over gemeentelijke taken en waardecreatie komt de term ‘duurzaamheid’ mondjesmaat voor. Daarnaast hebben wij vastgesteld dat gemeenten niet of nauwelijks rapporteren over hun eigen footprint.’
‘Gemeenten met een links politiek klimaat realiseren een hogere transparantiescore’
11
Figuur 3 Verslaggevingsscores op het gebied van milieu
Gemiddelde
12
DOSSIER DUURZAAMHEID EN VERSLAGGEVING GEMEENTEN
Maximaal aantal punten
ONDERZOEK
3
2
1
0 CO₂
Figuur 3
Verslaggevingsscores op het gebied van milieu
Stikstof
Duurzame energie
Onderhoud groen
Luchtkwaliteit
Bodemkwaliteit
Figuur 4
Verslaggevingsscores op het gebied van interne organisatie
‘Er is vrijwel geen aandacht voor de Sustainable Development Goals van de Verenigde Naties’
Figuur 3 Verslaggevingsscores op het gebied van milieu
Gemiddelde Maximaal aantal punten
Figuur 4 Verslaggevingsscores op het gebied van interne organisatie
Gemiddelde Maximaal aantal punten
3 3
2
2
1
1
0
0
CO₂
‘100.000+ gemeenten doen het duidelijk beter’
Stikstof
Duurzame energie
Grotere gemeenten rapporteren meer Gemiddelde
Als we nader inzoomen op het onderzoek Maximaal aantal punten dan zien we dat grotere gemeenten meer 3 informatie geven over hun inspanningen op het gebied van duurzaamheid dan kleinere gemeenten doen. De Waard: ‘De transparantie neemt duidelijk toe naarmate gemeenten meer dan 100.000 inwoners hebben. We 2 zien ook dat ze in hun verslaggeving, beter dan kleinere gemeenten, rapporteren over de thema’s milieu, wonen en interne organisatie.’ Waarom grotere gemeenten beter rapporteren dan kleinere, heeft het team van De Waard 1 niet onderzocht. ‘Maar ik kan me voorstellen dat grotere gemeente eenvoudigweg meer capaciteit hebben om hierover te rapporteren. Zij hebben bovendien meer kennis in huis over duurzaamheidsthema’s en liggen 0 iets meer onder een vergrootglas.’ ook Energieverbruik en -mix
Afvalmanagement
Onderhoud groen
Luchtkwaliteit
Bodemkwaliteit
Ook brachten de onderzoekers de politieke kleur van gemeenten in kaart en vergeleek deze met de aandacht voor duurzaamheid. De Waard: ‘We zien dan dat gemeenten met een links politiek klimaat een hogere transparantiescore realiseren dan de overige gemeenten.’
Energieverbruik en -mix
Afvalmanagement
ze eraan doen. Zo zien we in figuur 3 dat
Gemiddelde Figuur 4 gemeenten nauwelijks rapporteren over het Verslaggevingsscores op het gebied Maximaal aantal punten van interne organisatie onderwerp stikstof. Nu is het zo dat we dit 3
onderzoek uitvoerden voorafgaand aan het stikstofdebat, maar het stikstofprobleem is al jaren bekend. Ook over luchtkwaliteit en bodemkwaliteit wordt weinig gerapporteerd.’ 2
Duurzame inkoop
Personeel
nauwelijks informatie gevonden over het inkoopbeleid (zie figuur 4) van gemeenten. Dat is opmerkelijk, omdat grote ondernemingen over het algemeen wel degelijk uitgebreid stilstaan bij hun eigen impact op de omgeving en hun rol in de waardeketen. Gemeenten schrijven daar nauwelijks over.’
Stikstof
Eigen footprint
Sustainable Development Goals
Over de hele breedte valt op dat gemeenten – klein én groot – veel minder rapporteren over duurzame onderwerpen dan ze zouden kunnen en moreel gezien ook wellicht zouden moeten. De Waard: ‘We hebben onze benchmark vrij eenvoudig opgesteld. Gemeenten krijgen nul punten als ze helemaal niets melden over duurzaamheidsaspecten, en drie punten als ze het duurzaamheidsprobleem analyseren, kwantificeren en aangeven wat
Uit de analyses bleek ook dat gemeenten weinig aandacht hebben voor hun eigen footprint: hun energieverbruik, het management van het eigen afval en het personeelsbeleid vanuit 1 een duurzaamheidsperspectief. De Waard: ‘We hebben bijvoorbeeld gezocht naar informatie over het trainen of opleiden van personeel en naar de resultaten van onderzoeken naar medewerkertevredenheid. We hebben daar 0 Internationale weinig over kunnenSDG’s vinden. Ook hebben we
Opvallend is ook dat gemeenten in hun jaarverslagen vrijwel geen aandacht hebben voor de Sustainable Development Goals (SDG) van de Verenigde Naties (zie figuur 5). De Waard: ‘Dat is best opmerkelijk. Grote ondernemingen doen dat heel nadrukkelijk wel, en ook gemeenten kunnen uiteraard bijdragen aan het realiseren van deze doelstellingen. Als een gemeente laat weten dat haar beleid stoelt Landelijke Stakeholderop de SDG, hier streefcijfers aan koppelt en de
Duurzame inkoop
Personeel
doelstellingen
doelstellingen
betrokkenheid
Figuur 5 Verslaggevingsscores op het gebied van Klimaatdoelstellingen
13
Figuur 4 Verslaggevingsscores op het gebied van interne organisatie
Gemiddelde
14
DOSSIER DUURZAAMHEID EN VERSLAGGEVING GEMEENTEN
Maximaal aantal punten 3
2
1
0 Energieverbruik en -mix
Afvalmanagement
Duurzame inkoop
Personeel
Figuur 5
Verslaggevingsscores op het gebied van klimaatdoelstellingen Gemiddelde Maximaal aantal punten
Figuur 5 Verslaggevingsscores op het gebied van Klimaatdoelstellingen
3
2
1
0 SDG’s
‘Het feit dat gemeenten weinig rapporteren over duurzaamheid wil niet zeggen dat ze niet veel ondernemen op dit gebied’
Internationale doelstellingen
voortgang meet, dan laat het aan burgers en andere stakeholders zien dat het duurzaamheid serieus neemt. Dan neemt zo’n gemeente een voorbeeldrol aan. Figuur 3 laat zien dat internationale doelstellingen op het gebied van klimaatverandering nauwelijks aan bod komen in de jaarverslagen van de gemeenten. De Waard: ‘De landelijke, hiervan afgeleide doelstellingen worden iets vaker aangehaald, maar ook daar is sprake van een lage score.’
Landelijke doelstellingen
Stakeholderbetrokkenheid
Geen communicatie Toch moeten we er met z’n allen voor zorgen dat we de Nederlandse klimaatdoelen halen. Bedrijven, burgers, maar ook overheden. De Waard: ‘Iedereen moet z’n steentje bijdragen.’ Hij wil nog wel benadrukken dat het feit dat gemeenten weinig rapporteren over duurzaamheid, dit niet wil zeggen dat ze niet veel ondernemen op dit gebied. De Waard: ‘Wie weet hebben ze fantastische duurzame projecten lopen. Alleen weten we dat niet, want ze rapporteren er niet over.’
15
18
DOSSIER DUURZAAMHEID EN VERSLAGGEVING GEMEENTEN
Het Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten kan duurzamer RUIMTE GENOEG
Het Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (BBV) biedt gemeenten de ruimte om te rapporteren over ESG (Environment, Social en Governance). Maar het ontbreekt vooral aan richtlijnen om te rapporteren over waardecreatie in de volle breedte, inclusief de eigen footprint.
VERKENNING BVV
H
et BBV biedt gemeenten in haar huidige opzet al de mogelijkheid voor eigen invulling van duurzaamheidsverslaggeving naast de verplichte onderwerpen en indicatoren. Sommige gemeenten linken bijvoorbeeld in hun jaarverslag de Sustainable Development Goals (SDG’s) van Verenigde Naties rechtstreeks aan hun eigen programma’s.
Hoe duurzaam is de eigen bedrijfsvoering? Maar waar het in het BBV aan ontbreekt, is een verplichting voor gemeenten om te rapporteren over bijvoorbeeld de invloed die bedrijven binnen de gemeente hebben op het milieu en op het welzijn van de burgers, en over de duurzaamheid van de eigen bedrijfsvoering (dubbele materialiteit). Op dit moment zijn gemeenten bijvoorbeeld niet verplicht om te rapporteren over de eisen die ze stellen aan leveranciers op het gebied van social return en duurzaamheid, en in welke mate deze tot resultaten leiden. Daarnaast hoeven gemeenten geen verslag te doen over de eigen CO2-uitstoot of over het aantal burgers met een afstand tot de arbeidsmarkt. Wanneer het BBV hier wél in voorziet dan betekent dat bijvoorbeeld dat gemeenten transparant moeten zijn over het resultaat van hun duurzaamheidsbeleid en ontstaat de mogelijkheid gemeenten hier onderling op te vergelijken.
Bron van informatie Wanneer het BBV gemeenten dwingt om te rapporteren over hoe duurzaam ze zelf zijn en over de invloed van bedrijven binnen de gemeente op de leefomgeving in de gemeente, dan vormen deze rapportages een bron van informatie op basis waarvan de politiek besluiten kan nemen en haar invloed op de verduurzaming van bedrijven en burgers binnen de gemeente
kan uitoefenen. Wat er in gemeenten gebeurt, vormt tenslotte een afspiegeling van wat er in de maatschappij speelt. Uit de verslagen blijkt dan wat gemeenten al doen op het gebied van duurzaamheid en wat bijvoorbeeld hun invloed is op de bedrijven in de regio.
Het Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (BBV)
Jaarrekening of extern verslag? De vraag die resteert is: hoe en wanneer legt het college verantwoording af over de resultaten van zijn duurzaamheidsbeleid? In de jaarstukken legt het college van B en W vooral financieel en beleidsmatig verantwoording af aan de gemeenteraad en de inwoners. Daarom zien wij de jaarstukken als hét verantwoordingsdocument om ook over het duurzaamheidsbeleid te rapporteren, over de voortgang en realisatie daarvan en over de inkomsten en uitgaven die hiermee gemoeid zijn. Dit beleid is in de begroting kaderstellend vastgesteld. Het thema duurzaamheid is hiervan een onlosmakelijk onderdeel, het betreft vele beleidsterreinen en heeft een groeiende financiële impact. Neem alleen al de financiële gevolgen van de energietransitie, waar ook de nodige middelen vanuit het Rijk voor zijn uitgetrokken. Hiervoor moet tenminste een fors deel door gemeenten in beleid en uitvoering worden aangewend en verantwoord. Of duurzaamheid op een centrale plaats – bijvoorbeeld een paragraaf in de jaarstukken – tot uitdrukking moet komen, als onderdeel van de bedrijfsvoering, of onderdeel moet worden van alle programma’s, is een relevant uitvoeringsvraagstuk voor de commissie BBV.
Een extra paragraaf in het BBV over duurzaamheidsrichtlijnen op het gebied van de eigen bedrijfsvoering en de invloed van externe organisaties op het milieu en welzijn van de burgers, past zeker in een tijd waarin het thema duurzaamheid een cruciale rol speel.
Gemeenten zijn volgens de Gemeentewet verplicht om jaarlijks financiële verantwoordingsstukken op te stellen. Denk aan een begroting, een meerjarenraming, het jaarverslag en de jaarrekening. De regels die hiervoor gelden staan in het Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (BBV).
‘Gemeenten hoeven nu niet te rapporteren over de eigen CO2-uitstoot’
19
22
DOSSIER DUURZAAMHEID EN VERSLAGGEVING GEMEENTEN
Conclusies & Aanbevelingen OP WEG NAAR EEN VERANTWOORD VERSLAG Met de komst van de CSRD heeft de vraag naar duurzaamheidsverslaggeving voor met name grote ondernemingen een wettelijke basis gekregen. Voor gemeenten is die er nog niet. Reden voor BDO om prof. dr. Dick de Waard van de Rijksuniversiteit Groningen te vragen onderzoek te verrichten naar de status van de jaarverslagen. Hoe ‘duurzaam’ zijn die? Hieronder onze belangrijkste conclusies en aanbevelingen.
CONCLUSIE & AANBEVELINGEN
CONCLUSIES Er wordt gemeten met twee maten Rapporteren over duurzaamheid moet minder vrijblijvend worden. Daarom heeft de Europese Commissie nieuwe regelgeving geïntroduceerd: de Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD). Deze geldt in eerste instantie alleen voor NV’s en BV’s. Gemeenten zijn vooralsnog niet verplicht om een duurzaamheidsrapportage volgens de CSRD-richtlijn op te stellen. Er wordt wat duurzaamheidsverslaggeving betreft dan ook met twee maten gemeten: een voor bedrijven, en een voor overheden.
Gemeenten rapporteren nauwelijks over hoe duurzaam ze zelf zijn Uit onderzoek van prof. dr. Dick de Waard – verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen – op verzoek van BDO, blijkt dat gemeenten in hun jaarverslagen maar mondjesmaat verantwoording afleggen over het thema duurzaamheid. Ook zijn er nog geen verslaggevingsstandaarden of plannen om duurzaamheid structureel op te nemen in de verslaglegging. Ze zijn hiertoe weliswaar niet wettelijk verplicht – ook niet volgens de nieuw in te voeren CSRD-richtlijn – maar gemeenten hebben ons inziens wel een morele verplichting op dat gebied.
Verantwoording is lang niet altijd meetbaar Overheden geven volgens De Waard als argument voor het niet opstellen van een verslag in overeenstemming met CSRDregelgeving, dat zij al veel maatschappelijke
verantwoording afleggen. Maar het onderzoek constateert dat die verantwoording lang niet altijd meetbaar en concreet is. Ook lijkt de verantwoording samen te hangen met de politieke kleur van de coalitie.
AANBEVELINGEN Verslaggevingsregels moeten ook voor gemeenten gelden Het wordt tijd dat verslaggevingsregels op het gebied van duurzaamheid, zoals de nieuwe CSRD, niet alleen voor bedrijven maar ook voor gemeenten gaan gelden. Gemeenten vervullen een brede maatschappelijke rol, waardoor zij een morele verplichting hebben om volgens een gangbare standaard te rapporteren over niet-financiële, meer maatschappelijke zaken, zoals de impact van het eigen beleid op de leefomgeving en het duurzaamheidsbeleid van de eigen organisatie. Al was het alleen al omdat burgers en bedrijven hier steeds vaker om vragen.
Loop voor de regelgeving uit Juist vanwege het feit dat gemeenten een maatschappelijke rol vervullen en als geen ander impact hebben op burgers, bedrijven en omgeving, menen wij dat ze wat verslaggeving betreft voorop zouden moeten lopen. Ze moeten de kans grijpen het goede voorbeeld te geven. Niet alleen door het opstellen van beleid en kaders, maar ook door zich transparant, concreet en meetbaar te verantwoorden over hoe duurzaam een gemeente zelf opereert. Wij roepen het college van B&W en de gemeenteraad dan ook op om hiermee vrijwillig aan de slag te gaan en niet te wachten op verplichtende wetgeving.
‘Gemeenten hebben ons inziens een morele verplichting tot duurzaamheidsverslaggeving. Al was het alleen al omdat burgers en bedrijven hier steeds vaker om vragen’
23
24
DOSSIER DUURZAAMHEID EN VERSLAGGEVING GEMEENTEN
‘Gemeenten moeten de kans grijpen door het goede voorbeeld te geven’
CONCLUSIE & AANBEVELINGEN
Verbeter kwaliteit verslaggeving De commissie BBV kan door standaardisering de kwaliteit van de verslaggeving sterk verbeteren en voorkomen dat het beleid en de verantwoording over duurzaamheid ten onder gaat aan de wensen van de gemeentelijke politiek. Met standaardisering van verslaggeving ontstaat bovendien de mogelijkheid om gemeenten onderling met elkaar te vergelijken. Dan wordt duidelijk wie meer of juist minder investeert in duurzaamheid. Bijkomend voordeel is dat een nieuwe vorm van verslaggeving niet alleen de kwaliteit van de jaarverslagen kan verbeteren, maar ook het vaak forse aantal pagina’s kan terugdringen, zodat de jaarverslagen van gemeenten toegankelijker worden.
Koppel verslaggeving over duurzaamheid aan de BBV Wij adviseren het ministerie van BZK en de commissie BBV om de komst van de CSRD als een kans te zien om het Besluit begroting en verantwoording van gemeenten (BBV) en provincies verder te verbeteren: BBV 2.0. Door nieuwe verslaggevingseisen te stellen aan de indicatoren en meetbaarheid van de programma’s kunnen gemeenten meer inhoud geven aan maatschappelijke en duurzame verslaggeving.
VNG: roep gemeenten op zich te verantwoorden Gemeenten hebben het Klimaatakkoord ondertekend en daarvoor een interactieve routekaart ontworpen. Deze routekaart gaat in op vijf onderdelen die relevant zijn voor gemeenten: gebouwde omgeving, mobiliteit, industrie, landbouw en -gebruik en elektriciteit. Wij roepen de VNG op om niet alleen een routekaart te schetsen, maar
aanvullend informatie te bieden over de stappen die alle 342 gemeenten hebben gezet om deze vijf onderdelen vorm te geven. Op die manier worden acties van gemeenten op het gebied van duurzaamheid ook inzichtelijk.
Communiceer wat stakeholders écht willen horen Jaarverslagen zouden de informatiebehoefte van stakeholders – veelal bedrijven en burgers – als vertrekpunt moeten nemen. Gemeenten zijn door hun rol en positie in de maatschappij, en de vele taken die zij daarbij uitvoeren, tenslotte verplicht zich over hun beleid en handelen te verantwoorden naar belanghebbenden, inclusief het thema duurzaamheid. Want ook hierover willen burgers en bedrijven worden geïnformeerd. Lang niet altijd houden gemeenten bij het samenstellen van hun – veelal lijvige – verslagen rekening met de informatiebehoefte.
Gemeenteraad moet luis in de pels zijn In de governance-verhoudingen binnen gemeentelijke overheden wordt een belangrijke kaderstellende en controlerende rol toegekend aan de gemeenteraad. De gemeenteraad zou, samen met het college, moeten willen investeren in het uitwerken van het duurzaamheidsbeleid. Een mooi voorbeeld is de gemeente Haarlem. Zo laat Martin Jonker, concerncontroller, in een interview (zie pagina 26) weten dat vrijwel ieder besluit dat het college neemt een duurzaamheidsparagraaf bevat.
Begin eenvoudig en laagdrempelig Het risico bestaat dat er weerstand ontstaat bij het college of de raad wanneer verslaggeving over duurzaamheid moet worden ingevoerd. Ook is de kans reëel dat de begroting en
verantwoording van duurzaamheid gezien wordt als een ‘links feestje’. En zoals Martin Jonker aangeeft, is de meetbaarheid van duurzaamheid ook geen sinecure. De kunst is dan ook om eenvoudig en laagdrempelig te beginnen. Eerst moet de bewustwording rondom het belang van dit thema groeien. Daarna kan het thema stap voor stap invulling krijgen met een helder en gedegen plan van aanpak, met zowel een intern als extern draagvlak en een gezonde dosis geduld en doorzettingsvermogen.
Een nieuwe richtlijn is er niet voor niets De Europese Commissie heeft de Corporate Sustainability Reporting Directive niet voor niets aangenomen. Het doel van deze richtlijn is tenslotte om een betere balans te creëren tussen financieel-economische resultaten en milieu, sociale belangen en een integere bedrijfsvoering. Dat evenwicht is nodig in een wereld die kampt met grote maatschappelijke en milieuproblemen.
Waardecreatie in de brede zin van het woord moet centraal staan Met de komst van CSRD ontstaat een evenwichtig beeld in de verslaggeving vanuit zowel financieel als niet-financieel perspectief. Ook de focus op de aard van de behoefte van stakeholders verandert daarmee: van een primair financieel gedreven kaderstelling en verantwoording naar een duurzaamheidskader dat burgers, bedrijven en de raad in staat stelt te sturen op de impact van de gemeente op de leefomgeving. Logischerwijs betekent dit ook het een en ander voor gemeenten. Ook zij maken deel uit van de trend dat verslaggeving over meer moet gaan dan uitsluitend financiële zaken. Burgers en bedrijven vragen hier ook om. Gemeenten hebben ons inziens dan ook een maatschappelijke verantwoordelijkheid om helder en transparant te rapporteren over het thema duurzaamheid. Waardecreatie als geheel – en niet alleen de financiën en de vaak weinig concrete beleidsuitkomsten – zou centraal moeten staan bij verslaggeving, zelfs nu dit (nog) niet verplicht is.
‘De gemeenteraad zou, samen met het college, moeten willen investeren in het uitwerken van het duurzaamheidsbeleid, inclusief concreet meetbare kaders en afspraken over de verantwoording hierover’
‘Transparante, concrete en meetbare verantwoording over duurzaamheid van de gemeente zelf’
25
26
DOSSIER DUURZAAMHEID EN VERSLAGGEVING GEMEENTEN
INTERVIEW
Haarlem
Martin Jonker
concerncontroller gemeente Haarlem
AANTAL INWONERS (2022)
‘Laat nooit na wat je zelf kunt doen’ Haarlem was de eerste gemeente met een duurzaamheidsbegroting. Waarom? ‘Na de gemeenteraadsverkiezingen van 2018 was GroenLinks de grootste partij in Haarlem. Tijdens de coalitieonderhandelingen vroegen ze mij als concerncontroller om zo’n begroting op te stellen. Ze hadden daarbij Bhutan, destijds het enige land ter wereld dat Bruto Nationaal Geluk boven Bruto Nationaal Product stelde, als voorbeeld. Maar wat een duurzaamheidsbegroting precies was en wat erin moest staan wist toen nog niemand. Ik heb toen gezegd: “Geef mij de opdracht en dan gaan we samen iets ontwikkelen”. Het onderwerp bleek echter zo breed dat we met kleine stappen zijn begonnen.’ Welke verdere stappen zijn ondertussen gezet? ‘Eerst hebben we alleen maar naar CO2 gekeken. Vervolgens zijn we samen met enkele andere koplopers in Nederland gaan uitzoeken welke gegevens beschikbaar zijn, hoe we gegevens kunnen verzamelen en aan de hand van welke standaarden je zo’n begroting opstelt.’ Wat komt er nu nog meer in de begroting, buiten CO2-emissie? ‘We gaan uitbreiden met circulariteit. Hoe staat het in Haarlem met grondstoffen? Wat gebruiken we allemaal en wat komt er van buiten? De volgende uitbreiding wordt brede welvaart. We hebben de elementen gelegd waarop we kunnen doorbouwen.
Ondertussen kent ook ieder besluit dat het college neemt een duurzaamheidsparagraaf, waar dat van toepassing is.’ Veel bedrijven gebruiken de Sustainable Development Goals (SDG’s) als kapstok voor hun duurzaamheidsverslaglegging. Doet Haarlem dat ook? ‘Nee. SDG’s zijn uitermate geschikt voor het verhaal dat je uitdraagt, maar de praktische toepasbaarheid van de SDG’s is beperkt. De huidige beschikbare SDG-meetinstrumenten bieden geen basis voor effect en/of impact van monitoring van de begroting en het beleid. Voor een duurzaamheidsbegroting moet je op zoek naar meeteenheden die zich nationaal en internationaal laten vergelijken.
Met SDG’s loop je het gevaar van greenwashing. Je kunt een prachtig verhaal vertellen, maar objectief is er niets meetbaar.’ Duurzaamheid is niet het eerste waaraan je denkt bij een concerncontroller. Hoe zorg je ervoor dat dit thema landt binnen de organisatie? ‘Wanneer wij als overheid eisen stellen aan het bedrijfsleven, en dat doen we op het gebied van duurzaamheidsverslaglegging, zullen we als overheid zelf ook aan die eisen moeten gaan voldoen. Dat is wel zo eerlijk. En dan is het belangrijk dat controllers en accountants in een vroeg stadium meedenken. Want ook ik wist in het begin niet waar ik mijn gegevens vandaan moest halen. Er zijn nog geen standaarden en regels. Die moet je met elkaar ontwikkelen en daar kun je als gemeente maar beter vroeg bij zijn.’ Een gemeentebegroting wordt getoetst aan het BBV. Daarin staat nu nog niets over duurzaamheid. Verwacht u dat dit er wel in komt? ‘Dat gesprek wordt op dit moment met verschillende belanghebbenden gevoerd en daarin worden onze ervaringen als koplopers - the coalition of the willing - meegenomen. En het is belangrijk dat dat gebeurt. Nu is het nog te vrijblijvend. Hoe beperkt onze bijdrage in het grote geheel ook is: je moet nooit nalaten wat je zelf in je eigen cirkel van invloed kunt doen. Haarlem wil de bestuurlijke verantwoordelijkheid nemen om de CO2-uitstoot terug te dringen.
Die is het grootst in de gebouwde omgeving en daar heeft een gemeente invloed op.’ Haarlem loopt voor de troepen uit. Kijken jullie naar anderen? ‘We hebben een open agenda. Iedereen mag aansluiten bij onze coalitie. Graag zelfs, want er valt nog genoeg te leren.’ Voor kleinere gemeenten is duurzaamheidsverslaglegging misschien wel een brug te ver. Hoe krijg je die toch mee? ‘Door een landelijke of zelfs een Europese standaard te ontwikkelen. Daarom doet het CBS ook mee. In de toekomst levert het CBS alle gegevens ook aan kleinere gemeenten. Die hoeven daar dan geen ontwikkeltijd in te steken.’
165.650 DUURZAAMHEIDSVERSLAGGEVING
(Cijfer 1-10, zelfbenoemd)
8 AMBITIE NET ZERO
2040
27
28
DOSSIER DUURZAAMHEID EN VERSLAGGEVING GEMEENTEN
29
BDO voor de publieke sector
Branchegroep Overheid
COLOFON
De adviseurs van BDO willen een bijdrage leveren aan een goed functionerende overheid en zien gemeenten als de regionale regisseur van de toekomst. Met de overheveling van taken uit het sociaal domein van het Rijk naar gemeenten toe, de energietransitie, de woningmarkt, de voorbereidingen van de implementatie van de Omgevingswet, en uiteraard de financiële uitdagingen die dit alles met zich meebrengt, zijn een doelmatige en doeltreffende bedrijfsvoering bij gemeenten belangrijker dan ooit.
Tekst BDO Irene Schoemakers Concept & realisatie Monte Media Vormgeving & Infographics Ivo van IJzendoorn Fotografie ANP foto
Meer informatie Branchegroep Overheid van BDO Tel: 088-236 48 06 E-mail: publiekesector@bdo.nl Internet: bdo.nl/overheid
De onderzoekers/contactpersonen Marc Steehouwer partner Overheid BDO Audit & Assurance Tel: 06-4610 5543 E-mail: marc.steehouwer@bdo.nl
Gijsbert Bruijnes senior manager ESG BDO Audit & Assurance Tel: 06-1566 3087 E-mail: gijsbert.bruijnes@bdo.nl
Rob Bouman partner BDO Audit & Assurance voorzitter branchegroep Overheid Tel: 06-2348 4550 E-mail: rob.bouman@bdo.nl
Jaap Kleijwegt partner Advisory BDO Sustainability Tel: 06-26394890 E-mail: jaap.kleijwegt@bdo.nl
Albert-Jan Knol partner ESG BDO Audit & Assurance Tel: 06-51648926 E-mail: albertjan.knol@bdo.nl
Niels Dijkman senior manager Advisory BDO Sustainability Tel: 06-30447404 E-mail: niels.dijkman@bdo.nl
bdo.nl/overheid
BDO is een op naam van Stichting BDO te Amsterdam geregistreerd merk. In deze publicatie wordt BDO gebruikt ter aanduiding van de organisatie die onder de merknaam ‘BDO’ actief is op het gebied van de professionele dienstverlening (accountancy, belastingadvies en advisory). BDO Accountants & Adviseurs is een op naam van BDO Holding B.V. te Eindhoven geregistreerde handelsnaam en wordt gebruikt ter aanduiding van een aantal met elkaar in een groep verbonden rechtspersonen, die ieder afzonderlijk onder de merknaam ‘BDO’ actief zijn op een bepaald terrein van de professionele dienstverlening (accountancy, belastingadvies en advisory). BDO Holding B.V. is lid van BDO International Ltd, een rechtspersoon naar Engels recht met beperkte aansprakelijkheid, en maakt deel uit van het wereldwijde netwerk van juridisch zelfstandige organisaties die onder de naam ‘BDO’ optreden. BDO is de merknaam die wordt gebruikt ter aanduiding van het BDO-netwerk en van elk van de BDO Member Firms.
10/2023 – PS2314