1.10.1 Bijlage Port of Zwolle - Onderzoeksrapport Logistieke hub voor circulaire bedrijvigheid

Onderzoeksrapport: duurzame havenontwikkeling Port of Zwolle

Stec Groep, New Economy, Panteia & Defacto 20 april 2022

2 Onderzoeksrapport: duurzame havenontwikkeling Port of Zwolle

Inhoudsopgave 0

Samenvatting

4

1

Inleiding

7

1.1 1.2 1.3 1.4

2

Status PoZ 2022 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7

3

3.3 3.4

5

29

Drie kansrijke transitiepaden................................................................. 29 Circulaire en biobased bouw ................................................................ 30 Wat houdt dit in? .................................................................................... 30 Wat voor soort bedrijven zijn relevant? ............................................... 31 Vergroening landbouw .......................................................................... 33 Wat houdt dit in? .................................................................................... 33 Wat voor soort bedrijven zijn relevant? ............................................... 33 Duurzame energie .................................................................................. 34 Wat houdt dit in? .................................................................................... 34 Wat voor soort bedrijven zijn relevant? ............................................... 34 Logistiek .................................................................................................. 35 Conclusie ................................................................................................ 36

Impact transitie op ruimtevraag PoZ 5.1

22

Economie verduurzaamt en digitaliseert ............................................. 22 Alle havens proberen hierop in te spelen; ook voor PoZ biedt dit nieuwe businesskansen......................................................................... 23 Uitdaging PoZ: kansen pakken & kwetsbaarheden tackelen .............. 24 Conclusie ................................................................................................ 27

PoZ 2050: kansrijke transitiepaden 4.1 4.2 4.2.1 4.2.2 4.3 4.3.1 4.3.2 4.4 4.4.1 4.4.2 4.5 4.6

11

Multifunctionele binnenhaven met regionale knooppuntfunctie ...... 11 Sterk in bouwmaterialen, aardolieproducten, landbouw en (vee)voeding ........................................................................................... 13 Veel gevestigde bedrijven houden zich bezig met op- en overslag, logistiek en productie rondom deze goederenstromen ..... 15 Goed functionerende haven, met (economische) waarde die verder reikt dan PoZ zelf ........................................................................ 16 PoZ zit krap in de jas, terwijl er autonoom behoefte is aan extra ruimte ...................................................................................................... 19 Op dit moment drie beoogde uitbreidingslocaties in beeld............... 19 Conclusie ................................................................................................ 21

Wat komt op PoZ af? 3.1 3.2

4

Aanleiding onderzoek .............................................................................. 7 Onderzoeksvraag aan consortium .......................................................... 8 Doelstelling/resultaat ............................................................................... 9 Leeswijzer ............................................................................................... 10

38

Transitie kan extra vraag betekenen, bovenop autonome ontwikkeling in PoZ................................................................................ 38

3 Onderzoeksrapport: duurzame havenontwikkeling Port of Zwolle

5.2 5.3 5.4 5.5

5.6 5.7

6

PoZ 2050: inkleuring per havengebied 6.1 6.2 6.2.1 6.2.2 6.3 6.3.1 6.4 6.4.1

6.4.2 6.5 6.6

7

8.2

9

9.2 9.3

65

Hoe kan PoZ inzetten op het versterken van de biodiversiteit en klimaat adaptieve terreinen? ................................................................. 66 Conclusie ................................................................................................ 68

Conclusies, gidsprincipes en aanbevelingen 9.1

60

Digitalisering .......................................................................................... 60 Stimuleren schone motoren, materieel en brandstoffen ................... 61 Water/binnenvaart ................................................................................. 61 Wegvervoer ............................................................................................ 62 Optimalisatie bereikbaarheid en beschikbare modaliteiten ............... 62 Conclusie ................................................................................................ 64

PoZ 2050: ecologie 8.1

48

Matchen transitiepad per havengebied ............................................... 48 Circulaire en biobased bouw in Meppel en Kampen .......................... 49 Grondstoffenknooppunt ........................................................................ 49 Productie van modulaire en prefab woningen .................................... 50 Vergroening van de landbouw PoZ-breed ........................................... 52 Kampen, Meppel en Zwolle: voedingshub voor regio........................ 52 Kampen, maar ook Hessenpoort potentie als batterij voor de regio ........................................................................................................ 54 Havengebied Kampen is uitermate geschikt voor grootschalige productie (en opslag) van biobrandstoffen, waterstof of groengas ................................................................................................. 54 Hessenpoort uitermate geschikt voor grootschalige opwek en opslag van duurzame energie............................................................... 55 Wat betekent de inkleuring voor de interactie en complementariteit tussen de havengebieden? ................................... 57 Conclusie: wat betekent de inkleuring voor de icoonprojecten per havengebied? ......................................................................................... 58

PoZ 2050: transport 7.1 7.2 7.2.1 7.2.2 7.3 7.4

8

Additionele vraag door transitie-impact bij bestaande bedrijven: 40-45 hectare netto ................................................................................ 39 Additionele ruimtevraag vanuit nieuwe bedrijven: 30-35 hectare ..... 40 Additionele vraag door energietransitie en klimaatopgaven ............. 41 In totaal zo’n 70 tot 80 hectare additionele vraag, bovenop autonome vraag in PoZ. Dit is nog exclusief ruimtevraag voor energietransitie en klimaatadaptatie .................................................... 43 Mix van verschillende soorten ruimte nodig om transitie goed te faciliteren ................................................................................................ 44 Conclusie ................................................................................................ 47

69

Beantwoording hoofdvraag: circulaire doorontwikkeling van PoZ kansrijk .................................................................................................... 69 Leidende gidsprincipes om toekomstpotentieel PoZ te benutten ..... 71 Routekaart en aanbevelingen voor vervolg(stappen) ......................... 74

4 Onderzoeksrapport: duurzame havenontwikkeling Port of Zwolle

0 Samenvatting PoZ is een goed functionerende haven, maar ruimte is zeer schaars Port of Zwolle (PoZ) is een multifunctionele binnenhaven met regionale (logistieke) knooppuntfunctie voor het achterland: de regio Zwolle en Noordoost-Nederland. PoZ omvat in dit onderzoek de havengebieden van Kampen (Zuiderzeehaven, Haatland), Zwolle (Voorst en Hessenpoort) en Meppel (Oevers ABCD). De terreinen van PoZ liggen centraal in Nederland en zijn goed bereikbaar via diverse waterwegen. Voedingsmiddelen, veevoeder en landbouwproducten, ruwe mineralen (bijv. zand en grind) en bouwmaterialen en aardolie(producten) kenmerken de goederenstromen in PoZ. Veel gevestigde bedrijven houden zich bezig met op- en overslag, logistiek en productie rondom deze goederenstromen. Over het algeheel functioneert PoZ goed. De terreinen passen goed bij wat de gevestigde bedrijven nodig hebben voor hun activiteiten. Op diverse terreinen zijn stappen gezet op vlak van energie, klimaat, circulaire economie en digitalisering. Wel zitten de terreinen inmiddels vol; er is nauwelijks nog grond uitgeefbaar en de leegstand is laag. Ook economisch voegt PoZ flinke waarde toe aan de regio. De onderzochte terreinen zijn goed voor circa 25.000 (directe) banen en een jaarlijkse toegevoegde waarde van circa € 2,0 tot 2,5 miljard.

Het belang van PoZ voor de regionale economie en werkgelegenheid gaat bovendien verder dan de haventerreinen zelf. Zo spelen de havens een belangrijke rol in de speerpuntsectoren van de regio Zwolle, zoals Agri & Food, Kunststoffen en Logistiek. Voor deze sectoren zijn de havens een belangrijke schakel in de (duurzame) aanen afvoer van goederen. Er zit kortom een flinke economie om PoZ heen. PoZ kan echter niet stil zitten. Er komt veel op de haven af, zoals de omslag naar een circulaire economie, energietransitie, klimaatadaptatie, verduurzaming van het (goederen)vervoer en digitalisering. Ook andere havens, met sterke connecties met PoZ, worden hiermee geconfronteerd en werken hard aan de toekomst. Wil PoZ zijn relevantie en positie behouden dan moet deze doorontwikkelen tot haven van de toekomst. Gerichte inzet op drie transitiepaden kansrijk richting toekomstbestendige haven We zien drie kansrijke paden om PoZ door te ontwikkelen tot haven van de toekomst, met als rode draad hierdoor de logistiek: Circulaire en biobased bouw Het bouwen met biobased materialen wordt gezien als een oplossing om te kunnen voldoen aan de klimaatopgave en doelstellingen voor de circulaire economie. Bij biobased bouw worden natuurlijke en hernieuwbare bouwmaterialen, zoals hout of verschillende grassoorten gebruikt. Ook staat het (hoogwaardig) hergebruiken van (bouw)materialen centraal.

Denk aan materialen die uit de sloop van bestaande gebouwen komen. Een slimmer gebruik van grondstoffen in de bouw is daarnaast belangrijk om minder kwetsbaar te worden voor tekorten, haperende ketens en grillige prijzen.

Vergroening landbouw Veel signalen wijzen op een flinke omslag voor de landbouw. Denk aan het groeiend aantal consumenten dat minder of geen vlees eet, de groeiende druk om de veestapel kleiner te maken en om de switch te maken naar meer plantaardige eiwitten. De noodzaak om tot een omslag in ons voedselsysteem te komen is met de oorlog in Oekraïne relevanter dan ooit. De landbouwsector speelt een sleutelrol in het aanleveren van biobased grondstoffen om te voldoen aan de behoefte aan natuurlijke en duurzame materialen voor de bouw, maar ook voor een duurzame, gezonde en zelfvoorzienende voedselproductie.

Duurzame energie De fossiele sector gaat krimpen. De Rijksoverheid wil het gebruik van fossiele brandstoffen, zoals aardgas, steenkool en aardolie, sterk te verminderen om zo de CO2-uitstoot terug te brengen. Het belang van de omslag naar een duurzaam energiesysteem is daarbij nog eens extra onderstreept door enorme prijsstijgingen en geopolitieke situatie. Deze omslag gaat gepaard met het faciliteren van nieuwe, duurzame energieproductie zoals zon, wind, waterstof. Maar ook het bieden van ruimte voor een duurzame energienetwerk, zoals opslagfaciliteiten en onderstations. Denk verder aan allerlei faciliteiten voor duurzaam wegen watervervoer.

Logistiek als facilitator Bijvoorbeeld voor de inzameling en het vervoer van secundaire materiaalstromen.

5 Onderzoeksrapport: duurzame havenontwikkeling Port of Zwolle

De transitie leidt tot additionele ruimtevraag Autonoom is al sprake van vraag naar extra ruimte binnen PoZ. Uit recente prognoses kan worden afgeleid dat door economische groei, werkgelegenheidsontwikkeling en dynamiek (groei, krimp, start, stop) bij bedrijven in PoZ autonoom zo’n 36 tot 72 hectare extra ruimte nodig is tot 2040. Door actieve inzet op de doorontwikkeling van PoZ is een additionele ruimtevraag te verwachten. Deze additionele vraag bestaat uit drie componenten:  Additionele vraag door transitie-impact bij bestaande bedrijven: 40-45 hectare netto  Additionele ruimtevraag vanuit nieuwe bedrijven: 30-35 hectare  Additionele vraag door energietransitie en klimaatopgaven: geheel afhankelijk van keuzes In totaal bedraagt de additionele vraag kortom zo’n 70 tot 80 hectare. Dit is nog exclusief ruimtevraag voor energietransitie en klimaatadaptatie (deze vraag is moeilijk in een exact cijfer uit te drukken en in belangrijke mate afhankelijk van wensen en keuzes hierin). Ruimte is kortom een belangrijke sleutel om de transitie vorm te geven. Daarbij is een diverse mix aan typen ruimte nodig, aansluitend bij de verschillende levensfasen van bedrijven.

Dit brengt de beoogde uitbreidingslocaties in Kampen (De Melmerpolder), Meppel (Oevers S) en Zwolle (Hessenpoort) in beeld, maar vraagt ook actieve inzet van alle partijen om de bestaande haven- en bedrijventerreinen naar de toekomst zo optimaal mogelijk te benutten. Elk havengebied binnen PoZ heeft een belangrijke rol als vestigingslocatie voor duurzame, circulaire bedrijvigheid De bestaande bedrijven zijn belangrijke economische dragers van de haven en regio. In de doorontwikkeling naar PoZ 2050 ligt de focus op het verankeren en helpen transformeren van deze bedrijven en het uitbouwen van duurzame, circulaire waardeketens rondom deze economische dragers. Dit leidt tot een aantal kansrijke koppelingen per havengebied en transitiepad en daarmee tot een bepaalde signatuur van iedere haven binnen PoZ 2050. Circulaire en biobased bouw Circulaire en biobased bouw is met name kansrijk in Kampen en Meppel. Specifiek is Kampen een aantrekkelijke locatie voor het huisvesten van productie gerelateerde activiteiten. Meppel heeft een sterke uitgangspositie om zich door te ontwikkelingen als grondstoffenknooppunt. Vergroening in de landbouw Vergroening van landbouw heeft impact op alle havengebieden in PoZ, omdat elk havengebied landbouw gerelateerde bedrijvigheid huisvest. PoZ als geheel vormt een aantrekkelijke locatie voor nieuwe vestigers.

Duurzame energie De terreinen in Kampen en bedrijventerrein Hessenpoort hebben potentie om te fungeren als batterij voor de regio. Specifiek liggen in Kampen kansen om uit te groeien tot het waterstof en groen gas knooppunt voor (zwaar) transport. Hessenpoort ligt strategisch nabij grootschalige energie-infrastructuur, waardoor kansen voor grootschalige energie opwek en opslag te verzilveren zijn. Logistiek In alle havengebieden komen richting 2050 vormen van logistiek voor. Logistiek is een onmisbare schakel in een haven die de circulaire economie bedient. Wel zijn er accentverschillen: Hessenpoort is het regionale brandpunt voor de vestiging van (grootschalige) droge logistiek. De haventerreinen zijn bedoeld voor het accommoderen van havengebonden/-gerelateerde logistiek. Een toekomstbestendige haven is meer dan alleen duurzame, circulaire bedrijfsactiviteiten; verduurzamen van transport en inrichting van de ruimte óók essentieel In PoZ ligt een opgave voor het realiseren van faciliteiten voor duurzame scheepvaart en smart shipping. Zo moet de infrastructuur binnen de haven bijvoorbeeld aangepast zijn op het aanmeren van autonoom

6 Onderzoeksrapport: duurzame havenontwikkeling Port of Zwolle

varende schepen. Tegelijkertijd zijn faciliteiten zoals walstroom, laadstations, verwisselbare energiecontainers en tank(opslag)stations voor duurzame brandstoffen (zoals waterstof, maar denk ook aan synthetische methanol en ammoniak) nodig om de scheepvaart te voorzien van duurzame energie. Vanwege de ligging in een ecologisch kwetsbaar en stikstofgevoelig gebied wordt PoZ bovengemiddeld geconfronteerd met de effecten van klimaatverandering. In de gebiedsontwikkeling van PoZ (zowel bestaande als nieuwe terreinen) is sterke inzet op biodiversiteit en klimaatadaptieve (vergroenen en verblauwen) maatregelen kortom een must. Denk hierbij aan maatregelen zoals open water, wadi’s, groen/blauwe daken, groene gevels, kruidenrijke bermen en natuurlijke inrichting van bedrijfskavels. Het is essentieel om bij gebiedsontwikkelingen extra vierkante meters te reserveren voor maatregelen die de biodiversiteit en de klimaatadaptatie verhogen. Alleen bij realisatie van extra planaanbod is de transitie goed vorm te geven; houd daarbij rekening met een aantal gidsprincipes Principe 1. Bestaande bedrijven goed meenemen in transitie en voorbereid zijn op uitfaseerstrategie Op koploperbedrijven na is er sprake van een kloof tussen de ambitieuze doelen/opgaven voor PoZ en waar de meeste bedrijven nu staan.

Deze kloof moet worden overbrugd en bedrijven moeten maximaal worden ondersteund en meegenomen worden in de transitie van PoZ naar een logistieke hub voor circulaire en duurzame bedrijvigheid. Maar kijk tegelijkertijd kritisch naar achtervolgers die de transitie niet kunnen maken. Principe 2. Voldoende, passende ruimte bieden voor een succesvolle transitie De omslag naar een duurzame, circulaire haven vergt ruimte en tijd. Er is ruimte nodig voor uitbreidende bestaande bedrijven en nieuwe innovatieve vestigers in verschillende fases van de productontwikkeling. Daarnaast is schuifruimte nodig om gevestigde bedrijven de kans te bieden om hun bestaande activiteiten en locatie om te bouwen. Ook biedt schuifruimte de kans voor een kwaliteitsimpuls voor de bestaande haven- en bedrijventerreinen (meer groen, water, prettig onderneem- en verblijfsklimaat). Principe 3. Zorgen voor een zorgvuldige uitgifte en modulaire gebieds(her)ontwikkelingen Zet in op een strenge ‘selectie aan de poort’, ook in tijden van economische tegenwind en waarin nieuwe vestigers niet in de rij staan. Bied alleen ruimte aan bedrijven die volledig passen binnen de transitiepaden en die bijdragen aan de regionale ambities van een sociale, circulaire, innovatieve en klimaatbestendige groeiregio. Gezien de lange tijdshorizon (2050) zit hierin het grootste afbreukrisico voor de doorontwikkeling.

Vertaal daarnaast het duurzame en circulaire profiel van PoZ door kavels, opstallen, openbare ruimte en infrastructuur zoveel als mogelijk modulair en ‘demontabel’ te ontwerpen. Principe 4. Inzet van innovatieve financiële arrangementen en inspelen op beschikbare regelingen Bij de transitie van PoZ is aandacht voor het transformeren en optimaal benutten van de bestaande havenen bedrijventerreinen belangrijk. Dit kan bijvoorbeeld gestimuleerd worden door een prijsopslag te hanteren voor bedrijven die nieuwe of herontwikkelde gronden kopen en deze opslag te stoppen in een transformatiefonds. Verder is het belangrijk om beschikbare regelingen en fondsen maximaal te benutten, zoals provinciale regelingen voor toekomstbestendige bedrijventerreinen in Overijssel en Drenthe. Principe 5. Sterke profilering, marketing en acquisitie Het is belangrijk om ‘PoZ 2050 logistieke hub voor circulaire bedrijvigheid’ als merk verder uit te werken en stevig neer te zetten in de hele communicatie naar bestaande bedrijven en potentiële nieuwe vestigers binnen de transitiepaden. Principe 6. (Boven)regionale samenwerking De beoogde ontwikkellocaties hebben hun eigen kenmerken en kunnen in potentie ook complementair aan elkaar zijn. Het is belangrijk om onnodige concurrentie te voorkomen door goede regionale afspraken te maken over onder meer de fasering en invulling van nieuwe gebiedsontwikkelingen.

7 Onderzoeksrapport: duurzame havenontwikkeling Port of Zwolle

1 Inleiding 1.1 Aanleiding onderzoek Regio Deal Regio Zwolle moet regio opstuwen tot vierde economische topregio van Nederland Regio Zwolle wil uitgroeien tot de vierde economische topregio van Nederland. Doel is een sociaal sterke, circulaire, innovatieve en klimaatbestendige groeiregio Zwolle. Hiervoor investeren Rijk en regio bijna € 90 miljoen in 18 projecten, die de brede welvaart in de regio verder moeten versterken. Meer informatie over deze Regio Deal is hier te vinden. Doorontwikkeling Port of Zwolle (PoZ) is hierin belangrijk spilproject Belangrijk spilproject in de Regio Deal is de doorontwikkeling van Port of Zwolle (hierna: PoZ). PoZ is met zijn multimodale verbindingen en gevestigde bedrijvigheid nu al een belangrijke motor van de regionale economie en brede welvaart. Tegelijkertijd liggen er flinke opgaven op het vlak van verminderen van de uitstoot (stikstof, CO2), klimaatadaptatie, verbeteren van biodiversiteit en reductie van grondstoffengebruik. Deze doorontwikkeling biedt volop economische kansen rondom de grote transitieopgaven Het is het in het toekomstbelang van PoZ om een bijdrage te leveren aan deze opgaven. Daarvoor wil PoZ zich ontwikkelen tot logistieke hub voor circulaire bedrijvigheid en als broedplaats fungeren voor bedrijvigheid en maatregelen gericht op circulaire economie, energietransitie en klimaatadaptatie.

PORT OF ZWOLLE ALS HOTSPOT VOOR HET SLUITEN VAN KRINGLOPEN Circulair is meer dan recyclen. In een circulaire economie behouden producten en materialen hun waarde en worden ze zo hoogwaardig mogelijk opnieuw gebruikt, in een gesloten kringloop. Dat maakt circulariteit nadrukkelijk tot meer dan recycling, waarbij het accent vooral ligt op laagwaardigere toepassing van de herwonnen materialen. Doel is een circulaire strategie zo hoog mogelijk op de R-ladder (zie figuur). Hoogwaardig hergebruik is al een hele goede stap. Door circulair te werken, hoeven er zo min mogelijk grondstoffen gewonnen te worden en houden we materialen in de kringloop. Een circulaire toekomst vraagt ook om anders denken over afval. Uiteindelijke doel is vooral minder afval produceren in de circulaire economie. Dat betekent minder consumeren en/of producten kiezen die lang meegaan en lonen om te repareren. Nederland wil in 2050 een volledig circulaire economie hebben. Hiervoor zijn een Grondstoffenakkoord en transitieagenda’s opgesteld voor vijf sectoren en ketens (Kunststoffen, Consumptiegoederen, Maakindustrie, Bouw en Biomassa en Voedsel) die belangrijk zijn voor onze economie en die het milieu belasten. Tussendoel is om in 2030 50% minder primaire grondstoffen te gebruiken.

8 Onderzoeksrapport: duurzame havenontwikkeling Port of Zwolle

Het project bestaat uit vier iconen… Initiatiefnemers van het project zijn de gemeenten Zwolle, Kampen en Meppel en het Noordelijk Innovatielab Circulaire Economie (NICE). Het project bestaat uit vier iconen (zie voor meer info de 4-pager):  Haven Kampen als batterij voor Regio Zwolle  Haven Meppel als grondstoffenknooppunt  Hessenpoort als proeftuin voor klimaatadaptatie  Circulair MKB-Lab voor stad en regio …en vraagt een grote mate van zorgvuldigheid, in bijzonder voor de ruimtelijke keuzes Waar dit nieuwe – of herontwikkeling van – ruimte vergt, wil PoZ de toon zetten met circulaire gebiedsontwikkeling met een goede balans tussen economie en ecologie. De uitdagingen in PoZ zijn daarbij extra groot door de ligging te midden van Natura2000-gebieden waarin zich o.a. stikstofgevoelige habitattypen en beschermde moerasvogels bevinden. De transitie van PoZ vraagt zodoende om veel zorgvuldigheid, in bijzonder voor de ruimtelijke keuzes. Met een krappe arbeidsmarkt, schaarse (milieu)ruimte en flinke transitieopgaven gaat het erom de bestaande ruimte zo goed mogelijk te benutten en die bedrijvigheid te faciliteren die het best past in én bijdraagt aan de ambities voor PoZ als ‘haven van de toekomst’. Op deze manier moet PoZ het vliegwiel zijn waarmee de duurzame economische vooruitgang en brede welvaart in Regio Zwolle kan worden aangejaagd.

1.2 Onderzoeksvraag aan consortium Tegen de hierboven geschetste achtergrond is aan het consortium Stec Groep, New Economy, Defacto en Panteia opdracht gegeven te onderzoeken wat de kansen, bedreigingen, haalbaarheid en potentie zijn van duurzame havenontwikkeling in Kampen (Melmerpolder), Meppel (Oevers S) en het logistieke bedrijventerrein in Zwolle (Hessenpoort), rekening houdend met de ambities van de Regio Zwolle.

AFBAKENING PORT OF ZWOLLE Met de opdrachtgevers is bij de start van het traject het onderzoeksgebied afgebakend. Het gebied omvat de volledige bestaande haven- en bedrijventerreinen binnen PoZ: Haatland (Kampen), Zuiderzeehaven (Kampen), Oevers ABC (Meppel), Oevers D (Meppel), Voorst (Zwolle) en Hessenpoort (Zwolle). Het onderzoek kijkt naar het functioneren, de kwaliteiten en de toekomstbestendigheid van deze bestaande locaties. En van daaruit naar de kansen, bedreigingen, haalbaarheid en potentie van de beoogde uitbreidingslocaties Melmerpolder (Kampen), Oevers S (Meppel) en Hessenpoort IV (Zwolle). WAT VERSTAAN WE ONDER EEN HAVENGEBIED? De havengebieden van PoZ huisvesten verschillende bedrijven en activiteiten. Slechts een beperkt aantal bedrijven heeft een locatie aan het water. Dit is normaal en kenmerkend voor havens; deze bestaan altijd uit een combinatie van kavels aan het water en zogenaamde droge kavels. Zie onderstaande figuur.

9 Onderzoeksrapport: duurzame havenontwikkeling Port of Zwolle

Onder de hoofdvraag hangen negen deelvragen. De deelvragen worden in verschillende hoofdstukken beantwoord, zie hieronder. In bijlage E staat een overzicht van specifieke gebiedsgerichte/thematische vragen vanuit Kampen en Meppel en waar de antwoorden hierop in dit rapport zijn terug te vinden.

1

2 3

4

5 6 7

8 9

Deelvragen

Beantwoording in:

Wat zijn de transitiepaden voor een circulaire economie in Port of Zwolle en hoe kan die economische structuurversterking gecreëerd worden en welke grondstofstromen zijn hierbij relevant? Welke prioritaire clusters vanuit deze grondstofstromen zijn te onderscheiden en welke krachtige sectoren kunnen waar in het werkgebied Port of Zwolle (het beste) ‘landen’? Hoe ziet die regionale economie, met een focus op logistiek (vervoerders en verladers), maak- en procesindustrie, bouw, scheepsbouw, landbouw, afval, handel, met een belangrijke vraag naar logistieke dienstverlening, voor het werkgebied Port of Zwolle er over 10 jaar uit? Wat betekent de uitkomst van deze analyse voor de (door)ontwikkeling van ‘natte en droge’ bedrijventerreinen als het gaat om de toekomstige ruimtebehoefte die met de te verwachten impact van circulaire -, energie- en klimaatadaptatie- ontwikkelingen gepaard gaan? Hoe kunnen de verschillende gebiedsontwikkelingen (maritiem / niet maritiem) inspelen op kansen, trends en potenties? Welke bedreigingen en beperkingen zijn er in de regio die met gebiedsontwikkeling gepaard gaan en hoe zijn deze als een gezamenlijke regionale uitdaging te benaderen? Wat is op groot schaalniveau de netto milieu impact van met name de transportbewegingen per as en over het water op emissieniveau en geef in geval van een negatief saldo de eventuele compensatie mogelijkheden aan,

door maatregelen randvoorwaarden op het te ontwikkelen terrein of elders. Is daarbij de meest innovatieve en toekomstbestendige route aan te geven van een regionale, gezamenlijke aanpak die meerwaarde biedt boven een geïsoleerde, lokale ontwikkeling? Wat zijn mogelijke gidsprincipes of leidraden voor ontwerp en gemeenschappelijke waarden waarop je stuurt voor een regionale gebiedsontwikkeling met bovenstaande thematiek die een toekomstbestendige aanpak kan garanderen?

Hoofdstuk 2 – 4 en 6

Hoofdstuk 2 – 4 en 6 Hoofdstuk 2 – 4 en 6

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6 Hoofdstuk 6 - 8 Hoofdstuk 3, 7

Hoofdstuk 9 Hoofdstuk 9

1.3 Doelstelling/resultaat Dit onderzoek is een eerste oriëntatie naar of en hoe een doorontwikkeling van PoZ aantrekkelijk is en kan bijdragen aan de ambities van een sociaal sterke, circulaire, innovatieve, klimaatbestendige groeiregio Zwolle. De focus ligt in dit onderzoek op het regionale schaalniveau met een eerste, globale doorkijk naar de betekenis (kansen, haalbaarheid, bedreigingen) voor de beoogde gebiedsontwikkelingen in Kampen, Meppel en Zwolle. Het onderzoek vormt zo input voor de colleges en raden van de betrokken gemeenten om besluiten (go/no go) te nemen over verdere vervolgstappen in de doorontwikkeling van PoZ.

DIT ONDERZOEK IS EERSTE STAP IN VERKENNING KANSEN DOORONTWIKKELING POZ

10 Onderzoeksrapport: duurzame havenontwikkeling Port of Zwolle

1.4 Leeswijzer  In hoofdstuk 2 zoomen we in op de huidige status van PoZ. We gaan in op de kenmerken, het functioneren en de waarde van de haven voor de regio. Ook gaan we in op de huidige ruimtelijke situatie en de ideeën die er zijn voor mogelijke uitbreidingslocaties in Kampen, Meppel en Zwolle.  In hoofdstuk 3 benoemen we de trends en uitdagingen die op PoZ afkomen. Wat zijn de kansen en kwetsbaarheden van PoZ en wat betekent dit voor de doorontwikkeling?  Dit vormt de opmaat naar hoofdstuk 4 waarin we – in perspectief van de regionale ambities – inzoomen op de meest kansrijke transitiepaden voor de haven richting 2050.  Vervolgens brengen we in hoofdstuk 5 in beeld wat het ruimtelijk effect is van inzet op deze transitiepaden. In welke mate betekent inzet op die paden meer, minder of andere ruimtevraag ten opzichte van de huidige, autonoom verwachte ruimtevraag in PoZ?  Op basis hiervan zoomen we in hoofdstuk 6 dieper in op de mogelijke inkleuring van de toekomstige haven, zowel waar het de bestaande als de beoogde nieuwe ontwikkellocaties betreft. Welke activiteiten binnen de transitiepaden passen waar het beste en welke ruimtelijke condities vraagt dit?  In hoofdstuk 7 staan we specifiek stil bij hoe de bereikbaarheid en ook het transport in de haven van PoZ toekomstbestendig gemaakt kunnen worden.

 Hoofdstuk 8 gaat dieper in op hoe bij de toekomstige (her)ontwikkeling van PoZ bijgedragen kan worden aan versterking van de biodiversiteit en klimaatadaptatie.  In hoofdstuk 9 geven we antwoord op de hoofdvraag, benoemen we de belangrijkste principes om de beoogde transitie van PoZ te laten slagen en geven we aanbevelingen voor vervolgonderzoek. Wat is nodig om de transitiepotentie van PoZ te kunnen verzilveren?

11 Onderzoeksrapport: duurzame havenontwikkeling Port of Zwolle

2 Status PoZ 2022 In dit hoofdstuk zoomen we in op de huidige status van PoZ. We gaan in op de kenmerken, het functioneren en de waarde van de haven voor de regio. Ook gaan we in op de huidige ruimtelijke situatie en de ideeën die er zijn voor mogelijke uitbreidingslocaties in Kampen, Meppel en Zwolle.

2.1 Multifunctionele binnenhaven met regionale knooppuntfunctie Centrale gelegen en goed bereikbare binnenhaven met verdere verbeteringen in het verschiet PoZ omvat de havengebieden van Kampen (Zuiderzeehaven, Figuur 1: North Sea – Baltic Corridor Haatland), Zwolle (Voorst en Hessenpoort) en Meppel (Oevers ABCD). De terreinen van PoZ liggen centraal in Nederland en zijn goed bereikbaar via diverse waterwegen, zoals de IJssel en het Meppelerdiep. Momenteel is PoZ bereikbaar tot vaarklasse Va, maar op termijn wordt de bereikbaarheid hoogstwaarschijnlijk verbeterd door de verbreding en verdieping van de Lorentzsluis bij Kornwerderzand. Hierdoor kunnen short sea schepen PoZ bereiken. Dit biedt volgens het Erasmus UTP nieuwe economische kansen en maakt de haven extra aantrekkelijk voor (nieuwe) investeerders. Deze dynamiek is nu al zichtbaar, een voorbeeld hiervan is de overname van de MCS terminal door het Britse Infracapital. In Europees perspectief ligt PoZ op de North Sea – Baltic Corridor; een van de drie Trans-Europese Transportnetwerken (TEN-T) die door Nederland gaan.

Bron: RailFreight, 2022 Belangrijke logistieke knooppuntfunctie voor regionale achterland PoZ vervult als samenstel van goed bereikbare, multifunctionele binnenhavens een belangrijke achterlandpunt voor de deepsea havens (Rotterdam, Amsterdam en Antwerpen) en een knooppuntfunctie voor de aan- en afvoer van goederen voor bedrijven in het regionale achterland: de regio Zwolle en Noordoost-Nederland. Als onderdeel van het totale netwerk van Nederlandse zee- en binnenhavens komen in PoZ import- en exportstromen samen en vinden industriële activiteiten plaats, die een belangrijke schakel zijn in de economische keten van de regio. Jaarlijks worden op dit moment zo’n 7 miljoen ton aan bulkgoederen en zo’n 130.000 TEU (Twenty Foot Equivalent) aan containers via de havens van PoZ verwerkt (bron: Panteia, 2021).

PORT OF ZWOLLE HEEFT EEN SPECIALE LOGISTIEKE POSITIE Binnenvaart is een aantrekkelijke en duurzame vorm van vervoer voor grote gebundelde goederenstromen zoals droge en natte bulk, maar ook containers en bijzondere transporten. Zo vervangt een binnenvaartschip zo’n 55 vrachtwagens. Vanuit PoZ, en andere binnenhavens vindt verdere fijnmazige distributie richting eindgebruikers plaats. In de binnenvaart is de containeroverslag de afgelopen jaren harder gegroeid dan de overige goederensegmenten. Veel binnenhavens met containerterminalfaciliteiten ontwikkelen zich hierdoor steeds meer tot containerhavens, vaak in combinatie met nabijgelegen distributiecentra. We zien dit ook terug in PoZ; denk bijvoorbeeld aan de combinatie van grote logistieke dienstverleners op Hessenpoort en de rol van de containerterminals IJDT/MCS in de havens van Kampen en Meppel. PoZ vormt als logistiek knooppunt zo de verbindende schakel tussen de zeehavens en eindgebruikers in het achterland van PoZ.

12 Onderzoeksrapport: duurzame havenontwikkeling Port of Zwolle

Figuur 2: Regio Port of Zwolle (klik hier voor vergrote versie)

Bron: Stec Groep, 2021. Bewerking Defacto

Afzonderlijke havengebieden hebben ieder hun kracht en zijn samen sterk geheel Het voornaamste verzorgingsgebied van Figuur 3: Goederenstromen uit PoZ (klik hier voor de havens van Kampen en Zwolle is vergrote versie) gericht op Oost-Nederland en Duitsland. De haven van Meppel bedient voornamelijk Noord-Nederland. Geografisch bezien is Kampen de ‘entree’ van PoZ vanuit de deepsea havens, maar ook Meppel en Zwolle zijn goed per water bereikbaar. Daarnaast vullen de havengebieden elkaar ook aan qua goederenstromen (zie volgende paragraaf). Door de diversiteit en complementariteit in verzorgingsgebied, bereikbaarheidsprofiel en vestigingskwaliteiten tussen de havenen bedrijventerreinen is PoZ voor een groot scala aan bedrijven een aantrekkelijke vestigingslocatie. Het benutten van de complementariteit is van groot belang in de doorontwikkeling van PoZ. Het is een meerwaarde als PoZ als één geheel fungeert en onderlinge concurrentie tot een minimum wordt beperkt. Daarmee kunnen de ‘sterktes’ per havengebied optimaal benut worden.

Bron: Panteia, 2021. Bewerking Defacto

13 Onderzoeksrapport: duurzame havenontwikkeling Port of Zwolle

2.2 Sterk in bouwmaterialen, aardolieproducten, landbouw en (vee)voeding De dominante goederenstromen in de havens van PoZ zijn voedingsmiddelen, veevoeder en landbouwproducten, ruwe mineralen (bijv. zand en grind) en bouwmaterialen en aardolie(producten). Samen zijn deze goed voor circa 80% van de goederenstromen in de haven. Per haven verschilt het goederenstromenprofiel. In onderstaande tabel geven we hierin inzicht op hoofdlijnen. Zie daarnaast deze interactieve flourish voor een gedetailleerd beeld. Figuur 4: Goederenstromen per havengebied (klik hier voor vergrote versie)

Bron: Panteia, 2021. Bewerking Defacto

Tabel 1. Duiding belangrijkste goederenstromen per havengebied PoZ Haven Kampen

Stroom Landbouw

Bouw

Containers

Toelichting In Kampen zijn zowel Graansloot (opslag landbouwproducten) als Triferto (Tankterminal) gevestigd. Triferto importeert en distribueert meststoffen. Vanuit Kampen bevoorraadt Graansloot over water en de weg voevoederfabrikanten in Noord-Nederland. De granen worden vanuit de hele wereld aan- en afgevoerd; grote binnenschepen worden ingezet om overzees transport via Amsterdam of Rotterdam naar Kampen te laten plaatsvinden. Bij verbreding van de sluis bij Kornwerderzand kan een deel van deze stromen rechtstreeks voor de kade komen. Belangrijke stromen zijn basisgrondstoffen, zoals zand, grind, betongranulaat en cement. De open overslag van deze grondstoffen is sterk afhankelijk van ontwikkelingen in de bouwindustrie. Hierdoor fluctueren de op- en overslag cijfers door de jaren heen. In Kampen is de IJsseldelta Terminal gevestigd. Hierin hebben bedrijven zoals Graansloot een deelneming. Het overslagvolume laat een vrij grillig beeld zien. De voorlopige piek was in 2018 met bijna 97.000 TEU. In 2020 daalde het volume naar 50.000 TEU door de coronacrisis en toegenomen concurrentie (Lelystad).

14 Onderzoeksrapport: duurzame havenontwikkeling Port of Zwolle

Brandstoffen

Meppel

Landbouw

Bouw

Containers

Brandstof

Zwolle

Landbouw

Bouw

Brandstof

In Kampen is het brandstoffendepot van E.G. Fuels gevestigd. Hier worden benzine- en dieselproducten opgeslagen en geblend. Er wordt zowel biodiesel, als conventionele diesel en benzine geïmporteerd en opgeslagen. Via tankauto’s worden regionale tankstations van o.a. Firezone en Texaco bevoorraad. Daarnaast is het bedrijf Sunoil Biodiesel gevestigd, dat o.a. frituurvetten verwerkt tot nieuwe dieselproducten. Hierbij wordt samengewerkt met Eco-Fuels in de Eemshaven. De overslag van deze producten is sinds het gereedkomen van de Zuiderzeehaven sterk toegenomen. De voorlopige piek lag in 2017 op bijna 1 miljoen ton. Sindsdien schommelt het volume tussen zo’n 750.000 en 850.000 ton. De totale import van veevoederproducten in de haven van Meppel laat een afnemende trend zien en ligt nu op zo’n 450.000 – 500.000 ton. Het veevoeder wordt verwerkt door een drietal grote bedrijven (Agrifirm, De Heus, De Valk) die vanuit Meppel lokale (regio Noordoost-Nederland) bevoorraad worden. We zien daarin twee typen stromen: 1) grondstoffen die vanuit de zeehavens worden aangevoerd (Amsterdam en Rotterdam), m.n. soja-producten en mais, en 2) grondstoffen die voornamelijk vanuit het achterland aangevoerd worden, zoals (voer)tarwe en gerst. Alle producten worden voornamelijk in Meppel verwerkt tot veevoeders die veelal per silowagen worden getransporteerd naar boeren in de regio.

De overslag van bouwproducten in Meppel is de laatste jaren sterk toegenomen: van ongeveer 600.000 ton in het begin van vorig decennium naar 1,1 miljoen ton in 2020. De bouwsector in Meppel voert met name producten aan over water en voert deze af over de weg. De aanwezige grond-, weg- en waterbouwers verwerken de producten vaak niet ter plaatse (overslaglocatie), maar vervoeren deze met de vrachtauto naar de daadwerkelijke bouwplaats (projectlocaties). De betonindustrie verwerkt de producten op de aanvoerlocatie tot betonproducten (mortel) of prefab producten die ter plekke in elkaar gezet worden (betondelen, etc.). Daarnaast zien we aanvoer van laagwaardig ophoogzand (veelal uit het IJsselmeer afkomstig, product dat vrijkomt bij het op diepte houden van de vaargeulen) en granulaten voor bed van wegen (o.a. slakkenzand dat vrijkomt bij hoogovens en verbrandingsovens). Zo is de haven van Meppel gebruikt voor de aanvoer van bodemas voor de aanleg van het 'Dak van Drenthe' bij Aterro in Wijster. De asfaltindustrie voert met name basaltsplit aan vanuit de haven van Amsterdam; het product komt uit Noorwegen, o.a. via een Groene Groeve. De containerstroom vanuit de MCS Terminal Meppel is met name gerelateerd aan agriproducten en voedingsmiddelen. Geladen containers worden vooral in de richting van Rotterdam vervoerd; daar gaan de stromen verder per zeeschip de gehele wereld over.

Bedrijven zoals Friesland Campina Meppel, Wheyco (Hoogeveen) en Avebe (Gasselternijveen) maken gebruik van containers. Importcontainers gaan vooral richting Emmen met producten voor de chemische industrie (stijfsels). In Meppel wordt op jaarbasis circa 80.000 TEU overgeslagen. De overslag neemt de laatste jaren geleidelijk toe, na een flinke daling in 2012. In de haven van Meppel is het tankopslagbedrijf Joontjes gevestigd. Dit bedrijf importeert brandstoffen die in de eigen tankstations in Drenthe en Friesland worden verwerkt. De locatie in Meppel dient hierbij als opslag; er vindt geen toegevoegde waarde plaats. In Meppel zijn de volumes redelijk constant, met ongeveer 70.000 ton diesel per jaar. In Zwolle zijn twee grote veevoederbedrijven gevestigd: Agrifirm en Forfarmers. Agrifirm produceert in Zwolle varkensvoer, ForFarmers produceert voer voor geiten, schapen en runderen. Voor de veevoederstromen geldt verder hetzelfde als in Meppel. Met name de sojaproducten worden geïmporteerd via de zeehavens van Amsterdam en Rotterdam. Mais komt deels vanuit Europa en deels vanuit de zeehavens. Tarwe en gerst wordt voornamelijk geïmporteerd uit het Europese achterland. Raapschroot komt uit Spyck (Duitsland / ADM) en Neuss (Thywissen). De grondstoffen worden vooral per schip aangevoerd; kleinere partijen komen per as.

De ingrediënten worden in de fabrieken gemengd en de veevoeders worden vervolgens met silowagens naar de boeren gebracht. De belangrijkste producten zijn: sojaschroot, sojameel, raapzaadschroot, suikerbietenpulppellets, luzerne, mais, tarwe, gerst, palmschilfers. De hoeveelheid overslag in Zwolle is de laatste jaren constant rond 700.000 ton per jaar. In Zwolle zijn Mebin en Van der Kamp BV gevestigd. Allebei produceren ze betonmortel. Op de productielocaties worden zand, grind en cement verwerkt tot beton. Daarnaast kan vliegas (restproduct kolencentrales) gebruikt worden in beton als vulstof, en granulaat als vervanger voor het grind. De overslag vanuit bouw ligt in Zwolle de laatste jaren rond 300.000 ton per jaar. In Zwolle zit een groot depot van VARO (ook locaties te Roermond en Utrecht). Vanuit Zwolle wordt Noordoost-Nederland beleverd. De VARO importeert (bio)diesel, ethanol, MTBE en benzine. Vanuit het depot in Zwolle worden tankwagens geladen die regionale tankstations bevoorraden. De hoeveelheid overslag in Zwolle is de laatste jaren sterk afgenomen: van 1,2 miljoen ton in 2011 naar slechts 700.000 ton in 2019 en 560.000 ton in 2020.

15 Onderzoeksrapport: duurzame havenontwikkeling Port of Zwolle

2.3 Veel gevestigde bedrijven houden zich bezig met op- en overslag, logistiek en productie rondom deze goederenstromen In de havens zijn in totaal zo’n 200 bedrijven gevestigd. Tellen we ook de droge bedrijventerreinen mee die tot dit onderzoek behoren (zoals Hessenpoort) dan gaat het om bijna 1.000 bedrijfsvestigingen. Hieronder geven we per haven een korte profielschets van de bedrijfsactiviteiten. Kampen De grootste sectoren (vestigingen) zijn bouw, industrie en logistiek (65%). Zo huisvest Kampen een drietal grote prefab-beton bedrijven. Het gaat om MBI – De Steenmeesters, VBI en Van Nieuwpoort Prefab. MBI produceert betonnen tuintegels in Kampen, VBI produceert kanaalplaatvloeren en Van Nieuwpoort systeemvloeren. Daarnaast huisvest Kampen o.a. ED Organics, Triferto en Graansloot. ED Organics handelt in landbouwstromen in het bio-segment. Voor Triferto geldt dat zij in Kampen vloeibare kunstmeststoffen opslaan. Graansloot is specialist in op- en overslag van veevoeder. Andere voorbeelden van Kampense bedrijven zijn: Wärtsilä Global Logistics Services, Sunoil Biodiesel en Hoeben metalen. Hoeben metalen is koploper in recycling van drijvend materieel. Daarnaast is de IJssel-Delta Terminal (IJDT) een beeldbepalende speler in het Kampense havengebied. Kortom, de bedrijven op de (haven)terreinen in Kampen hebben voornamelijk op- en overslag en productie activiteiten.

Figuur 5: Sectorverdeling (haven)terreinen Kampen

Bron: BIRO, 2020. Bewerking Stec Groep

Meppel Circa 55% van de bedrijven is actief in de sector bouw, industrie of logistiek. Vooral op Oevers D is een aantal bedrijven actief in de bouwindustrie. Daarbij onderscheiden we bedrijven in de betonbouw (Mebin, ABC Mortel, Constar Prefab en Xella) en bedrijven in de grond-, weg- en waterbouw (De Waard, Kok, maar ook Koudasfalt). Dit zijn traditionele productiebedrijven van energie intensieve bouwmaterialen (asfalt en beton). Daarnaast is de maritieme maakindustrie aanwezig in Meppel. Voorbeelden hiervan zijn Alumax Boats en Holterman Shipyards. Alumax Boats produceert o.a watertaxi’s die worden ingezet in Rotterdam. Holterman Shipyards produceert luxe jachten. Ook de voedsel (o.a veevoeder en melkpoeder) sector is vertegenwoordigd in Meppel. Zo produceren Agrifirm en De Heus pluimveevoeder. De Valk Wekerom produceert veevoeder voor pluimvee-, rundvee-, geiten- en varkenshouders en kent in haar fabriek zowel een productielijn voor conventioneel veevoeder als biologisch veevoeder. Logistiek neemt een belangrijke positie in de haven in. De MCS Terminal Meppel is een belangrijke op- en overslag locatie voor containers. Figuur 6: Sectorverdeling (haven)terreinen Meppel

Bron: LISA, 2020. Bewerking Stec Groep

16 Onderzoeksrapport: duurzame havenontwikkeling Port of Zwolle

Zwolle Op bedrijventerrein Hessenpoort bevindt zich voornamelijk grootschalige logistiek. Enkele voorbeelden van bedrijven zijn: Wehkamp logistiek centrum, Keuhne & Nagel Logistics en Dynalogic. De bedrijvigheid op haventerrein Voorst is zeer divers. Scania produceert op Voorst haar vrachtwagens. Maar ook For Farmers en Agrifirm (Veevoeder) en Varo Energy terminal hebben een vestiging op het terrein. Figuur 7: Sectorverdeling (haven)terreinen Zwolle

Bron: BIRO, 2020. Bewerking Stec Groep

2.4 Goed functionerende haven, met (economische) waarde die verder reikt dan PoZ zelf We hebben de afzonderlijke haven- en bedrijventerreinen beoordeeld met het model Next Economy Effect Rapportage (NEER) van de Stec Groep. Hiermee zijn al ruim 1.000 bedrijven- en haventerreinen geanalyseerd en beoordeeld op hun kwaliteiten, functioneren en toekomstbestendigheid. Er is dus sprake van representatief vergelijkingsmateriaal zodat we robuuste conclusies kunnen trekken. Uit de analyse volgt dat de PoZ-terreinen veelal prima functionerende gebieden zijn. Het zijn terreinen die goed passen bij wat de gevestigde bedrijven nodig hebben voor het uitoefenen van hun activiteiten. Ook zijn op diverse terreinen al stappen gezet op vlak van energie, klimaat, circulaire economie en digitalisering. In onderstaande tabel en figuur staat een toelichting per terrein. Zie bijlage C voor de uitgebreide locatieprofielen Tabel 2: Functioneren onderzochte PoZ-terreinen Haven-/ bedrijventerrein

Toelichting

Haatland

Dit terrein is volledig uitgegeven, kent een lage leegstand (4%) en levert bijna 20% (4.600 banen) van de Kampense werkgelegenheid. Het is een bont terrein met een mix van industrie en handel en zowel heel grote extensieve bedrijven als zeer kleine bedrijven, inclusief verspreide kantoorfuncties. Haatland scoort gemiddeld op kwaliteits- en duurzaamheidsaspecten. Zo is windenergie aanwezig en is er al flink geïnvesteerd (ook via SDE-subsidies) in zonne-energie, maar zijn hier ook nog flinke stappen op te zetten. Knelpunten zijn er rondom hittestress, aantrekkelijkheid/gezondheid van de werkomgeving, ontsluiting, uitstraling (panden) en de (oprukkende) verkleuring door vestiging van functies als een supermarkt, sportschool, kringloopwinkel, et cetera. Dit botst met én zet de reguliere bedrijventerreinfunctie van Haatland onder druk. De Zuiderzeehaven (Kampen) is ver uitgegeven, heeft geen leegstand en levert ruim 500 banen op. Daarmee heeft Zuiderzeehaven een lage impact op de werkgelegenheid, maar dat past bij de aard van de grootschalige en extensieve havenactiviteiten. De betekenis van de locatie zit vooral in de keten van bedrijven die gebruik maken van de haven en verbonden zijn met bedrijven in de Zuiderzeehaven.

Op energie en klimaat scoort Zuiderzeehaven relatief goed door aanwezigheid van windenergie, acties op vlak van warmte/koude-opslag en investeringen in zonne-energie. Hierop kunnen nog extra stappen worden gezet, evenals op vlak van vergroening en een gezond/aantrekkelijk werkklimaat. Oevers A, B en C (Meppel) zijn helemaal uitgegeven, heeft weinig (2%) leegstand en levert zo’n 3.250 directe banen op: 17% van de Meppelse werkgelegenheid. Vooral A en B zijn oudere terreinen met dito vastgoed en type bedrijven. Het terrein scoort mede hierdoor ondermaats op duurzaamheidsaspecten en toekomstige vitaliteit. Oevers D (Meppel) is volledig uitgegeven, kent een lage leegstand (3%) en functioneert goed. Met 315 directe banen - 1,5% van de Meppelse werkgelegenheid - betreft het veel watergebonden ruimte-extensieve bedrijvigheid. De arbeidsproductiviteit is echter hoog en genereert veel economische spin-off in de keten van bedrijven in Meppel en regio Zwolle. Er is door bedrijven (individueel en collectief) al geïnvesteerd in verduurzamingsmaatregelen en er is nog aanzienlijke potentie op het terrein.

Zuiderzeehaven

Oevers ABC Oevers D

17 Onderzoeksrapport: duurzame havenontwikkeling Port of Zwolle

Voorst

Hessenpoort

Voorst (Zwolle) is uitgegeven en levert bijna 10% (11.000 banen) van de Zwolse werkgelegenheid en 5% van de verdiensten in de Zwolse economie. Tegelijk scoort Voorst heel matig op de kwaliteit van de vestigingsomgeving, zoals uitstraling van panden, kavels en openbare ruimte. Het terrein is vol, versteend en veelal verouderd, wat zich o.a. uit in bovengemiddelde (incourante) leegstand van 7%. Daarmee scoort het terrein nu ook matig op aspecten van duurzaamheid en klimaat. Op Hessenpoort zitten ruim 60 bedrijven die 5.000 banen opleveren, wat relatief hoog is voor een logistiek terrein. De leegstand is met 4% laag. Er is nog zo’n 80 hectare uit te geven (bijna alle kavels ‘onder optie’), dus het aantal vestigingen en banen zal verder groeien. Er zijn flinke stappen gezet op verduurzaming van energie en groen/biodiversiteit (‘Hessenpoort Natuurlijk!’) en hier resteert nog een aanzienlijke potentie.

Bron: Stec Groep, 2021

Figuur 8: Uitkomsten NEER analyse (klik hier voor vergrote versie)

De haven- en bedrijventerreinen zijn beoordeeld met het Next Economy Effect Rapportage (NEER) model van Stec Groep. Dit geeft per terrein inzicht in de huidige kwaliteit, functioneren en de mate waarin de stappen zijn gezet op bijvoorbeeld duurzame energie, klimaat en circulaire economie. Een score van 40-60% is gemiddeld. De scores worden bepaald op basis van absolute data en een benchmark met ruim 1.000 terrreinen die inmiddels met de NEER zijn beoordeeld. Zie whitepaper.

Bron: Stec groep; bewerking Defacto, 2021

Flinke directe waarde voor economie, werkgelegenheid en innovatie in de regio… Uit de NEER-analyse blijkt dat PoZ een belangrijke werkgelegenheidsfunctie heeft. Op de terreinen in dit onderzoek gaat het om bijna 25.000 werkzame personen bij 1.000 bedrijfsvestigingen; 20% van het totaal aantal banen op bedrijventerreinen in regio Zwolle en 8% van het totaal aantal banen in regio Zwolle. Hiervan zijn circa 1.500 tot 2.000 banen direct watergebonden (‘schil 1’, zie inleiding; paragraaf 1.1). De overige banen bevinden zich voor een groot deel in ‘schil 2 t/m 4’. Daarnaast leveren de activiteiten in PoZ geld (toegevoegde waarde) op voor de regionale economie. In totaal gaat het om circa € 2 tot € 2,5 miljard per jaar op de onderzochte terreinen. Dat is 6 tot 8% van de jaarlijkse toegevoegde waarde in de regio Zwolle. Verder vormen de bedrijven in PoZ via stageplekken en connecties met onderwijsinstellingen een belangrijke plek voor educatie en de ontwikkeling van human capital in de regio. Zo kenmerkt de regio Zwolle zich als kennisintensieve hbo-regio gericht op toegepaste innovatie. Bedrijven in de regio zijn in

18 Onderzoeksrapport: duurzame havenontwikkeling Port of Zwolle

samenwerking met de aanwezige kennisinstellingen sterk in het valoriseren van kennis tot economisch haalbare producten. PoZ speelt hierin als vestigingsplaats een belangrijke rol. …maar vooral ook indirect van grote betekenis Het belang van PoZ voor de regionale economie en werkgelegenheid gaat echter verder dan de haventerreinen zelf, zo toont de NEER-scan. Er zijn veel bedrijven binnen PoZ en in de regio Zwolle die niet aan de waterkant zitten, maar wel profiteren (omzet, toegevoegde waarde, werkgelegenheid) van de activiteiten in de haven. Denk bijvoorbeeld aan toeleveranciers van in de havens gevestigd bedrijvigheid, zoals schoonmaak-, onderhouds- en cateringbedrijven en zakelijk dienstverleners, zoals accountancy, ICT dienstverleners en administratiekantoren. In het bijzonder spelen de havens een belangrijke rol in de speerpuntsectoren van de regio Zwolle, zoals Agri & Food, Kunststoffen en Logistiek. Deze sectoren bestaan uit ketens van activiteiten, waarvan een groot deel in de regio gevestigd is en waarin de havens van PoZ een belangrijke schakel zijn in de (duurzame) aan- en afvoer van goederen. Zonder de haven hadden veel van deze bedrijven geen bestaansrecht. Er zit kortom een flinke economie om PoZ heen 1.

Op basis van kengetallen in andere havengebieden en de NEER-benchmark gaat het voor de werkgelegenheid om een vermenigvuldigingsfactor van circa 0,6 per baan en om een factor van circa 0,7 per euro toegevoegde waarde. Bovenal is de haven tot op heden een stabiele economische pijler gebleken in zowel hoog- als laagconjunctuur. Tabel 3: Economische betekenis direct en indirect havens PoZ

Werkgelegenheid (wgl) • Direct

•

Indirect

Toegevoegde waarde (TW) per jaar • Direct

•

Indirect

PoZ totaal

Kampen

Meppel

Zwolle

25.000 banen • = 20% totaal BT • = 8% totaal regio

5.100 banen • ZZH: 515 • Haatland: 4.600

3.600 banen • Oevers ABC: 3.250 • Oevers D: 315

15.500 banen • Voorst: 10.500 • Hessenpoort: 5.000

= 22% wgl Kampen (23.000) Factor 0,6 • 3.000 € 460 mln., waarvan • ZZH: € 46 mln. • Haatland: € 415 mln.

= 18% wgl Meppel (20.000) Factor 0,6 • 2.150 € 325 mln., waarvan: • ABC: € 295 mln. • D: € 30 mln.

= 15% wgl Zwolle (104.000) Factor 0,6 • 9.300 € 1,4 mld., waarvan • Voorst: € 950 mln. • HP: € 450 mln.

•

•

•

Factor 0,6 • 15.000 € 2-2,5 mld. • 6-8% TW regio Zwolle

Factor 0,7 • € 1,4-1,8 mld. • = 4-6% TW regio Zwolle

= 20% TW Kampen (€2,5 mld.) • = 1,5% TW regio Zwolle Factor 0,7 • € 320 miljoen • = 1% TW regio Zwolle

= 20% TW Meppel (€1,6 mld.) • = 1,5% TW regio Zwolle Factor 0,7 € 225 miljoen = 0,7% TW regio Zwolle

Totaal regio Zwolle 370.000 banen (100%)

€ 30-35 miljard (100%)

= 25% TW Zwolle (€ 6 mld.) • = 4,5% TW regio Zwolle Factor 0,7 € 975 miljoen = 3% TW regio Zwolle

Bron: Stec Groep op basis van LISA-data, CBS-data en kengetallen/onderzoeken over economische betekenis havens, 2022

Deze brede economische betekenis van (zee)havens is recent bovendien bevestigd door onderzoek van CBS en Erasmus UTP (Economische betekenis zeehavengebieden: vestigingsplaatsfunctie, knooppuntfunctie en handelsstroomfunctie). Zo blijkt uit dit onderzoek dat juist toeleveranciers in de keten, buiten de haven, goed zijn voor een groot deel van de economische betekenis (werkgelegenheid, toegevoegde waarde) van havens. Het sec kijken naar de activiteiten in de haven is onvoldoende en doet geen recht aan de economische impact van een haven.

1

19 Onderzoeksrapport: duurzame havenontwikkeling Port of Zwolle

2.5 PoZ zit krap in de jas, terwijl er autonoom behoefte is aan extra ruimte Lage leegstand en geen terrein meer vrij beschikbaar voor uitgifte, maar wel autonome ruimtevraag De onderzochte havengebieden in PoZ zijn vrijwel volledig uitgegeven (zie tabel 4) en ook de leegstand is laag (rond frictieniveau van 5%). Dit vormt potentieel een belemmering om de omslag naar een duurzame, circulaire PoZ te kunnen maken. Autonoom is namelijk al sprake van vraag naar extra ruimte binnen PoZ. Uit de meest actuele prognoses in Overijssel en Drenthe 2 kan worden afgeleid dat door economische groei, werkgelegenheidsontwikkeling en dynamiek (groei, krimp, start, stop) bij bedrijven in PoZ autonoom zo’n 36 tot 72 hectare extra ruimte nodig is tot 2040. Zie voor de analyse bijlage F. Dit strookt met eerder onderzoek waaruit bleek dat er aanvullende (autonome) behoefte is aan ruimte voor grootschalige kavels in regio Zwolle. Tabel 4: Beschikbaar aanbod terreinen PoZ Gemeente Kampen

Meppel Zwolle

Terrein Haatland Zuiderzeehaven

Nog uitgeefbaar 5,9 ha

Oevers ABC Oevers D Voorst Hessenpoort

88 ha

Toelichting Er is nog 5,9 ha beschikbaar. Het kavel is echter gereserveerd (maar niet verkocht) en dus niet vrij voor andere geïnteresseerden op de markt. Op het kavel is milieucategorie 5.1 van toepassing. De kavel grenst niet aan het water.

In totaal is op Hessenpoort 209 ha beschikbaar voor bedrijvigheid (excl. 5 ha commercieel: IKEA ). Per 31.12.2021 is daarvan daadwerkelijk 115 ha uitgeven. Per 01.01.2022 moet nog 94 ha. worden uitgegeven, maar inmiddels is dat gedaald naar 88 ha. Deze 88 ha ligt geheel onder optie, reservering en/of verkenning (maar nog niet verkocht).

Bron: gemeenten Kampen, Meppel en Zwolle, 2022

Ligging middenin ecologisch-, stikstof- en klimaatgevoelig gebied PoZ ligt in een ecologisch kwetsbaar en stikstofgevoelig gebied, dat bovengemiddeld geconfronteerd wordt met de effecten van klimaatverandering. Dit maakt dat eventuele nieuwe ontwikkelingen niet vanzelfsprekend zijn en het maximale vragen om te zorgen voor een goede balans tussen economie, ecologie en sociale waarden. De uitdaging zit in het zo goed mogelijk (her)benutten van de bestaande ruimte en in het faciliteren van die bedrijven en activiteiten die optimaal bijdragen aan het realiseren van deze balans. Ruimtegebruik op bestaande terreinen kan naar verwachting wel beter Waar het de bestaande terreinen betreft, lijken er wel mogelijkheden om deze ruimte beter te benutten. Zo constateren we bijvoorbeeld dat niet alle kadegebonden kavels door watergebonden bedrijven worden gebruikt. Op circa 25 à 30% van de ruimte aan het water zitten ondernemers die nu (nog) geen gebruik maken van het water. Dat is zonde, want juist deze ‘natte’ kavels zijn van grote waarde voor een haven als PoZ en een schaars goed. Er zijn kortom stappen te zetten richting een optimaler ruimtegebruik binnen de havens van PoZ. Het beter benutten gaat verder dan alleen ‘juiste bedrijf op juiste plek’.

Denk ook aan een zo intensief mogelijk ruimtegebruik op de kavel, door bijvoorbeeld reststroken tot een minimum te beperken en waar het kan meer de hoogte in te gaan. Uiteraard moeten dit soort maatregelen passen bij de aard van de activiteiten.

2.6 Op dit moment drie beoogde uitbreidingslocaties in beeld De gemeenten Kampen, Meppel en Zwolle denken aan uitbreidingen van hun haven- en bedrijventerreinen. De ambitie is om PoZ op die manier door te kunnen ontwikkelen tot haven van de toekomst: een logistieke hub voor circulaire en duurzame bedrijvigheid. Hieronder gaan we specifieker in op de beoogde uitbreidingslocaties. Hieronder geven we een korte beschrijving van de potentiële De prognose van Overijssel uit 2019 is opgesteld door Stec Groep en wordt dit jaar door Stec Groep geactualiseerd. Ook de prognose in Drenthe maakt Stec Groep. Deze is in afronding.

2

20 Onderzoeksrapport: duurzame havenontwikkeling Port of Zwolle

uitbreidingslocaties. In het hoofdstuk hierna kijken we welke transitiepaden voor de doorontwikkeling van PoZ kansrijk kunnen zijn en wat dit betekent voor de bestaande havengebieden en (behoefte/invulling) de eventuele uitbreidingslocaties. Kampen – Melmerpolder In het onderzoek van Arcadis (2017) komt naar voren dat het beschikbaar oppervlakte circa 50 hectare is (let op: het figuur hiernaast toont de uitbreiding op indicatieve wijze. Het is onbekend hoeveel hectare de beoogde ontwikkeling van de Melmerpolder exact bedraagt en bovendien zijn daar nog keuzes in te maken). Deze uitbreiding vindt plaats aan de westzijde van N50. De N50 is de belangrijkste verbinding en ontsluit Kampen richting Zwolle en Emmeloord. Idealiter sluit De Melmerpolder aan op de N50. Via het water is De Melmerpolder bereikbaar tot klasse V. Bij verbreding sluis Kornwerderzand is de locatie op termijn bereikbaar voor short sea schepen.

Figuur 9: Potentiële uitbreidingslocatie Melmerpolder

De Melmerpolder is een gevoelig gebied. Momenteel is de Melmerpolder nog weidegebied, waarvan verschillende agrariërs gebruik maken. Maar het gebied is ook omringd door Natura 2000 natuurgebieden. Aan de overzijde van de IJssel ligt het als cultuurhistorisch Nationaal Landschap IJsseldelta, waarvan Kampereiland en de polder Mastenbroek deel uitmaken. De beoogde uitbreiding kan dus enkel plaatsvinden aan de westzijde van N50. Naast de ontwikkeling van watergebonden kavels, leent De Melmerpolder zich ook voor de ontwikkeling van een aantal ‘droge kavels’. Hoewel de beoogde uitbreiding voornamelijk resulteert in extra watergebonden bedrijven, is de ontwikkeling van droge kavels voor andersoortige bedrijvigheid een must voor het ontwikkelen van een cluster en industrieel symbiotisch systeem. Meppel – Oevers S Uit eerdere studies (Structuurvisie Meppel 2013 en Arcadis 2017) blijkt dat de locatie ‘Oevers S’ de beste optie is uitbreiding van de haven. Dit betreft het huidige agrarische gebied ten zuidoosten van Oevers B tussen de Oeverlandenweg en het Meppelerdiep. Deze locatie is gelegen in de gemeente Staphorst. Bij daadwerkelijke ontwikkeling van Oevers S is goede samenwerking met gemeente Staphorst noodzakelijk. Denk hierbij aan aspecten zoals de ruimtelijke procedures, ontsluiting en verkeersstudies, gevolgen Wet natuurbescherming en toekomstige exploitatievorm van de haven.