Toegevoegd door de griffie - Thuis bij de buren: Over verleden en toekomst van collectief wonen in Nederland
Tekst van het document
in een huis, voor professional is het een object. Als je kijkt naar plattegronden van wooncollectieven als Eikpunt, Iewan en
Sterappel in Nijmegen, zien de privéruimtes er heel anders uit dan bij een normale flat of wooncomplex. Dat heeft mij altijd heel erg aangesproken.”
Het wooncollectief is desondanks nog steeds een niche, hoe komt dat volgens jullie? Bernard: “Massa is in de huidige woningmarkt nog steeds kassa. Je kunt als collectief niet op
boven je hoofd nodig hebt. Je doet het omdat je met elkaar
tegen het aan de lopende band produceren van individuele
spullen en ruimte, en de bewoner krijgt er een sociaal netwerk
de niche te komen, maar het is boksen tegen een systeem
wil leven. In een wooncollectief legt iemand minder beslag op bij. Er wonen in Nederland steeds minder mensen in één
huishouden, collectief wonen gaat dit tegen. Door het overal
toepassen van deze woonvorm zou je in een klap de wooncrisis op kunnen lossen. Met gemak!”
Frits: “Juist in een tijd van woningnood, bieden
collectieven vormen die wij omschrijven als een ‘derde
weg tussen koop en huur’, kansen voor mensen betaalbaar,
prettig, en duurzaam te wonen. Een bewoner krijgt nu vaak
woningen. Het collectief heeft absoluut de potentie om uit
waarin alles op individueel wonen geënt is. In wetgeving en qua financieringsmogelijkheden ontbreekt er nog veel om
dingen op een collectieve manier te regelen. Als collectief loop je op veel fronten tegen onbekendheid aan. Neem
zoiets als de brandveiligheidsregels, of niet weten welke subsidiemogelijkheden er zijn.”
Frits: “Woningcorporatie Talis hielp in Nijmegen de
wooncollectieven Iewan en Eikpunt te realiseren. De
de rol van consument. Wat ik bij collectieve woonvormen gaaf
lessen die de woningcorporatie uit deze samenwerking heeft
hoe ze het willen en wat ze willen, in het ontwerpproces en later
in Nijmegen en Wijchen. In die zin doorbreekt dat dus al een
vind, is dat bewoners co-producent kunnen zijn. Zij geven aan ook in het beheer en het wonen. De bewoners, als collectief,
claimen ruimte om verantwoordelijkheid te kunnen nemen. De
geleerd, heeft zij toegepast in nieuwe woonzorgcomplexen
beetje met de ‘niche’. Collectief wonen zie je bovendien al terug
in de commerciële markt. Een voorbeeld is het complex Living Inn,
55
“Collectief wonen heeft absoluut potentie mainstream te worden”
HOOFDSTUK 4 in Nijmegen. Je ziet dat de markt dingen kopieert uit de
collectieven. De geestelijk vader Hendrik Roozenvan Living Inn
56
Bernard: “Tegenwoordig tref je bijna alleen maar wooncollectieven aan die gedreven zijn door ideologie, en
praat over ‘ons dorpske’.”
minder uit nood. En wooncollectieven zijn nu geaccepteerder.
Jullie waren allebei betrokken bij de ‘eerste golf’ van wooncollectieven, in de jaren tachtig. Welke verschillen en overeenkomsten zien jullie met de huidige beweging?
extreemlinkse scene zouden noemen. Een overeenkomst met
Bernard: “In die tijd was er, net als nu, woningnood. In
jaren zestig en zeventig vocht de jeugd zich vrij en sloeg
aan het experimenteren. Mensen zochten naar oplossingen voor de woningnood die hen ook leuk leken. Het nuttige werd met
het aangename verenigd. Er was geen geld en geen fatsoenijke huisvesting. De praktische oplossing was dus delen...”
Frits: “…En kraken. Eind jaren zeventig en begin jaren tachtig waren er vanuit linkse politieke overtuigingen
mensen die zich met harde acties verzetten tegen het speculeren met woningen. Grote panden stonden in die tijd leeg. Als zo’n
pand gekraakt werd, werd er door de buurt eerst negatief naar
gekeken, maar later kwam begrip en acceptatie. Krakers deden
zinvolle dingen voor de buurt. Al was het alleen maar dat het pand werd opgeknapt. Toch werden krakers door de pandeigenaren en de overheid weleens met geweld verwijderd. Lokale overheden hadden behoefte aan rust en aan een manier om met het
ongenoegen dat veel jongeren hadden, om te gaan. In Nijmegen
In die eerste golf was het een verschijnsel uit wat we nu de
toen, is dat de woonvorm ook nu nog in een pioniersfase zit. Als
je een wooncollectief wil beginnen, moet je wereldwijs zijn en je
weg weten te vinden in regelgeving. Ik weet niet of dat snel gaat veranderen.”
Hoe zien jullie de toekomst van het wooncollectief voor je? Bernard: “De vormen waarbij een bewonersgroep
samenwerkt met een woningcorporatie als Talis of de
WBVG zijn kansrijk. Ook het fenomeen wooncoöperatie komt
steeds sterker op. We komen uit een tijd waarin we in Nederland massaal huizen bouwden, omdat we uit oorlogssituatie kwamen. We hebben deccenialang gebouwd zonder na te denken wat dat voor de gemeenschapsvorming betekent. En het laatste
deccenium heeft de overheid geleund op marktmechanismes. Dat heeft niet gewerkt. Nu moeten we gaan nadenken: hoe
willen we het land in gaan richten? En vormen die van onderaf
bedacht zijn, zijn daarbij belangrijk. Dat zijn vaak collectieven.” Frits: “Een wooncollectief is een voorbeeld, maar
daarin zijn veel gradaties. Mensen moeten begrijpen
werd de WBVG door de gemeente omarmt om zo het kraken wat
dat ze niet meteen alles hoeven delen. Mensen willen meer
gesprekken aan met wethouders en de groepen die hun woon- of
samen delen. Het wooncollectief is een paradox, want in de
meer te kunnen reguleren. Deze woningbouwvereniging ging werkpand wilden legaliseren.”
zeggenschap over hoe ze wonen. Samen meer autonomie en begrenzing die je hebt door het samen wonen creeër je meer
inidividuele vrijheid. Door het collectieve deel je meer dingen,
57
“Collectief wonen heeft absoluut potentie mainstream te worden”
HOOFDSTUK 4 maar het aantal mogelijkheden om dingen zélf te regelen is
veel groter. Dat ervaar je alleen door het te doen. De toekomst van collectief wonen zal steeds meer gerealiseerd worden in
netwerkachtige samenwerkingsvormen bestaande uit burgers, de markt, het maatschappelijk middenveld en de overheid.”
58
59
Bernard: “Mensen moeten de voordelen van collectief wonen gaan zien. Elke keer als de WBVG een nieuw
project oplevert, krijgt dat veel publiciteit. Dan kloppen er altijd
mensen aan die zeggen: ‘dit is gaaf!’. Dat zegt wel iets. Collectief wonen kan gemeengoed worden. Kijk naar Nijmegen. We kozen voor dat voorbeeld omdat daar honderden wooncollectieven zijn. Nijmegen laat zien dat collectief wonen meer is dan een marginaal verschijnsel van een paar gekkies.”
HopOnhopOff-spel
Hoofdstuk 5 Frits Baghus Bernard Smits
Wooncollectievenhoofdstad Nijmegen Als er één Nederlandse stad bekend staat om haar wooncollectieven, dan is het Nijmegen. Het verhaal van het collectief wonen in de stad strekt van de kraakbeweging in de jaren tachtig tot de nieuwste trends rondom collectief wonen. Nijmegen is met bijna 190 duizend inwoners de grootste stad van Gelderland en de negende stad van Nederland.16 En mogelijk
is de Waalstad de oudste stad van Nederland; in 2005 vierde
ze haar tweeduizendjarig bestaan. Vanaf de jaren zestig kwam Nijmegen bekend te staan als linkse en ‘rode’ stad en kreeg
ze de bijnaam ‘Havana aan de Waal’. Vaak genoemde redenen hiervoor zijn de universiteit en grote studentenpopulatie. Het
‘rode aspect’ is nog steeds in afgezwakte vorm herkenbaar door
het progressieve stadsbestuur: GroenLinks maakt in het Nijmeegs gemeentebestuur al twintig jaar deel uit van het college.
Maar Nijmegen is meer dan haar politieke kleur. Wat de stad zo
uniek maakt, zijn de mensen die er wonen. Hun levensstijl, manier van omgaan met elkaar en hun verhalen geven de stad kleur. Woonvereniging De Vonk, Nijmegen
16 In 2025
61
Hoofdstuk 5
De Nijmegenaar is gastvrij, sociaal en eigenzinnig. Én Nijmegen
Het was de kraakbeweging die in Nijmegen leidde tot
collectief wonen. Het wooncollectief is er breed bekend en
huisvesting. Door de woningnood in de jaren 1970 en 1980
kenmerkt zich door een rijke geschiedenis op het gebied van de stad heeft veel interessante voorbeeldprojecten, waar het progressief stadsbestuur en verschillende organisaties (zoals
62
Wooncollectieven hoofdstad Nijmegen
de WBVG) in hoge mate aan hebben bijgedragen. Centraal in deze maatschappelijke beweging staan uiteindelijk de talloze
bewonersgroepen zelf, zonder wie Nijmegen nooit het imago
de introductie van verschillende vormen van collectieve
namen krakers leegstaande panden in gebruik, zoals het
Dobbelmannklooster in 1976 (een voormalig kloostergebouw en noviciaat) en de Grote Broek in 1984 (van oorsprong een drukkerij, later een winkel).
van ‘woongroepenstad van Nederland’ had gekregen. Welke
Die kraakacties zouden op verschillende manieren hun
kwamen ze tegen?
de krakers wat aan de woningnood probeerden te doen, en
successen boekten de wooncollectieven? En welke obstakels
De kraakbeweging
De eerste wooncollectieven waren het product van een
protestgeneratie, die zich afzette tegen de manier van leven
van generaties vóór hen. Van de jaren 1960 tot en met de jaren 1970 organiseerde de maatschappijkritiek zich in bewegingen als Provo, Kabouters, hippies, Dolle Minas, de Pacifistische
Socialistische Partij (PSP), studentenacties, het verzet tegen
kernenergie en kernwapens én de kraakbeweging. Nijmegen was als studentenstad ook één van de centra van deze bewegingen.
stempel op de stad drukken. Niet in de laatste plaats omdat
veelal de leegstaande gebouwen tot aparte wooneenheden verbouwden (soms met gedeelde woonkamers, keukens of badkamers). Ook ontstonden er in de kraakpanden allerlei
sociaalmaatschappelijke- en culturele iniatieven. Zo werd de
bovenverdieping van de Grote Broek als woonruimte gebruikt, en werd er op de begane grond van het pand onder meer
een koffie-café, actie-infocentrum en atelier ingericht. In de kelder van het gebouw worden tot op de dag van vandaag
feesten en bandavondjes georganiseerd. Ook het in Nijmegen welbekende eetcafé de Plak, vond zijn oorsprong in de kraakbeweging.
In eenmaal gekraakte panden werden nieuwe kraakacties opgezet. In de Piersonstraat zouden leegstaande panden
van de gemeente moeten wijken voor parkeerplaatsen. Door middel van een grote kraakactie werden deze gebouwen
bezet. Toen de gemeente de krakers met grof geweld wilde Repressie tegen krakers in de Piersonbuurt, 1981
verwijderen, liep dat uit op de Piersonrellen van 1981.
63
Wooncollectieven hoofdstad Nijmegen
HOOFDSTUK 5 Die rellen, en de kraakacties in het algemeen, stuitten niet
besloot zelf garant te staan voor de financiering van de
ontstonden organisaties die de krakers hielpen: met name door
wel leningen verstrekken aan woongroepen. Deze regeling –
alleen op verzet vanuit de samenleving. In en rond Nijmegen
de kraakpanden te legaliseren. In 1980 ontstond de informele begeleidingsgroep STUT, in 1983 de Woningbouwvereniging
64
Gelderland (WBVG). De WBVG richt zich (nog steeds) op
het huisvesten van sociale huurders die in een collectieve
woonvorm willen leven, binnen de provincie Gelderland. STUT
werd in 1995 een officieel adviesbureau dat nog altijd helpt bij het opstarten van woonvereningen. Het bureau bedacht het idee van de woonvereniging.
De woonvereniging
De woonverening is een bijzondere vorm van eigen
woningbezit, waarbij een vereniging een pand koopt en
zo de (juridische) eigenaar wordt. De vorm werd bedacht door Nijmeegs adviesbureau STUT. De bewoners van
het pand zijn leden van de vereniging. Leden van een
woonvereniging zijn dus economisch eigenaar van hun deel van de woning. Elke vereniging kiest een eigen
bestuur; de rechten en plichten van de leden zijn binnen de woonvereniging omschreven in de statuten.
In 1980 kocht de woonvereniging van Peter Sturkenboom, oprichter van STUT, een eerste pand in de Van ’t
Santstraat. In een paar maanden bezaten zeventig leden al veertien panden.17
De gemeente zag dat wooncollectieven verschillende
problemen (zoals woningnood en leegstand) oplosten en 17 Collectief met een grote C, artikel van het Architectuurcentrum Nijmegen (2020)
collectieven. Banken wilden met de gemeente als garantie
waarbij woonvereniging eigenaar werd en gemeente garant
stond – werd het ‘Nijmeegse model’ genoemd. Nijmegen had in de jaren 1990 het grootste aantal woongroepen in Nederland: meer dan vijftig verschillende woonverenigingen bezaten destijds 234 panden.
De WBVG kocht met behulp van overheidssubsidies in de
begin jaren tachtig zes grotere kraakpanden en verhuurde deze vervolgens als collectieve woon- en werkruimte aan de krakers. Onder hen waren kraakpanden met een roemrucht verleden zoals Pietje Bel aan de Groesbeekseweg (dat een kraakcafé huisvestte) en de Pontanus (de bakermat van het illegale
radiostation Radio Rataplan). Doordat de WBVG de panden
aankocht, werden ze gelegaliseerd. De bewoners renoveerden de panden (of waren hier voor de aankoop al mee begonnen). Hiervoor werden zelfwerkzaamheidsafspraken gemaakt met aannemers. De ex-krakers organiseerden zich vervolgens in
een bewonersvereniging die het pand huurde van de WBVG en verantwoordelijk werd voor de woningtoewijzing, de verhuur en het beheer en onderhoud van de gemeenschappelijke
voorzieningen. Hiervoor werden zelfbeheerafspraken gemaakt. Die afspraken bestaan tot de dag van vandaag.
De Grote Broek
De Grote Broek heeft een bijzondere geschiedenis. Het pand is gebouwd voor de Provinciale Geldersche en
Nijmeegsche Courant, daarna werd het een meubelwinkel. Sinds 1984 woonden en werkten er krakers en activisten. In 2004 kocht woningcorporatie Woonwaarts het pand.
65
Wooncollectieven hoofdstad Nijmegen
HOOFDSTUK 5 Woonwaarts wil het woonwerkpand verkopen om daarmee
De Vrouwenschool is een oud schoolgebouw aan de
Het liefst verkoopt de corporatie het aan de pandvereniging,
groep vrouwen. In deze periode speelt de Vrouwenschool een
de nieuwbouw van sociale huurwoningen mogelijk te maken. vanwege de maatschappelijke meerwaarde voor de stad. De pandvereniging hoopt zo’n 60 procent van de kosten (1,5
66
miljoen euro) bij een bank te lenen. De overige 40 procent hoopt de vereniging bij elkaar te brengen door donaties.
Extrapool en Vrouwenschool
Extrapool (Tweede Walstraat 5) is een bekende broedplaats
Dominicanenstraat 6 in Nijmegen, gekraakt in 1979 door een grote rol in de vrouwenbeweging. Later ontstonden er in het gebouw ruimtes voor diverse activiteiten zoals een blijf-van-
mijn-lijfgroep, een muziekkelder en een vrouwenzeefdrukkerij.
In 1994 werd de Vereniging de Vrouwenschool opgericht en in 1997 werd het gebouw officieel eigendom van de vereniging.
in Nijmegen: een kunstenaars- en bewonerscollectief dat
Centraal wonen
een ruimte van ongeveer 40 vierkante meter op de begane
ontstond in de jaren zeventig. In deze vorm hebben
woont en werkt in een voormalig pakhuis. In het gebouw is er grond waar performances, workshops en tentoonstellingen plaatsvinden. Op de eerste verdieping bevinden zich
werkplekken. Op de bovenste verdiepingen zijn woonruimtes. In de jaren tachtig kraakte een kunstenaarscollectief een pand in Nijmegen (Het Westland), maar dat werd in 1987 ontruimd.
Het collectief zocht een nieuwe ruimte en vond het voormalige pakhuis. Het belang van het Westland als woongemeenschap
werd door de gemeente gezien en – mede omdat De Westland zich bij de ontruiming niet echt had verzet – was de gemeente coöperatief. Met steun van de WBVG werd het pand in 1988 aangekocht.
Centraal wonen – een vorm van collectief wonen –
bewoners een eigen huis, maar delen ze verschillende
gemeenschappelijke voorzieningen met elkaar zoals een ontmoetingsruimte of tuin. Deze woonvorm paste goed bij de emancipatie- en maatschappelijke bewegingen van de vroege jaren zeventig. De meeste projecten
werden echter pas gerealiseerd in de meer zakelijke jaren
tachtig. Centraal Wonen combineert elementen van beide
periodes: samen dingen doen waar mogelijk, maar zonder de onafhankelijkheid van het individu te schaden. Veel
centraal wonen wooncomplexen maken onderdeel uit van de Vereniging Gemeenschappelijk Wonen. In 2025 zijn er bij deze vereniging 68 centraal wonen-projecten bekend. Een actueel probleem bij centraal wonen-projecten
is het aanpassen van de woningen aan de moderne tijd en ze levensloop geschikt te maken. Kwetsbaar wordende ouderen moeten nu verhuizen omdat
woningaanpassingen vaak moeilijk te realiseren zijn. Wonen en werken in Extrapool, later een woningcorporatie
De Vrouwenschool, nu eigendom van een vereniging
67
Wooncollectieven hoofdstad Nijmegen
HOOFDSTUK 5 Woningcorporatie Talis heeft in Nijmegen verschillen
wooncomplexen in de vorm centraal wonen in beheer: 65 woningen aan de Kastanjehof, 48 woningen in
de Opaalstraat en in het Thomasklooster in de wijk Brakkenstein. Ook Woningcorporatie Woonwaarts
68
heeft twee centraal wonen-projecten gebouwd. In 2004 werd De Mozaiek opgeleverd en in 1994 is De Vonk
Centraal Wonen met eigenaarschap Mozaïek
Ecologisch bouwen binnen de sociale huursector IEWAN
gerealiseerd, een complex met 26 sociale huurwoningen voor ouderen in de Nijmeegse wijk Hazenkamp.
Jaren negentig tot nu
Na de jaren negentig kreeg de marktwerking onder het
neoliberale bewind ook in Nijmegen een dominante rol. Het
De Mozaiek
burgerinitiatief richtte zich vooral op vormen van huisvesting
zelfstandige appartementen op een voormalig kazerneterrein
zelfbeheer en wooncoöperaties traden meer op de voorgrond.
gerealiseerd door de gemeente, projectontwikkelaar Matser
In Nijmegen werd de gemeentelijke garantstelling voor
koop of te huur, en variëren van 42 m² tot en met 120 m²
en risicovol voor de gemeente bevonden. Woonverenigingen
samengevoegd tot een ruime, lichte gemeenschappelijke
collectieve woonvormen en het kraken werd in 2010
gebouwen is een gemeenschappelijk dakterras ingericht door
centraal en marktpartijen waren dominant. ‘Volkshuisvesting’
keuze voor de Mozaiek een keuze voor bewust samenwonen en
allesoverheersende begrip. Woongroepen bleven kleinschalige
Centraal Wonen Mozaiek bestaat uit twee gebouwen en 44 in Nijmegen. Het project werd in 2004 opgeleverd, en
waarbij marktmechanismen konden worden omzeild. Zelfbouw,
en woningcorporatie Woonwaarts. De woonruimtes zijn te
woonverenigingen afgeschaft, want dat werd te ingewikkeld
in grootte. Twee appartementen op de begane grond zijn
waren nauwelijks nog actief in het initiëren van nieuwe
ruimte met keuken, wasruimte en logeerkamer. Op één van de
verboden. De overheid stelde het eigenwoningbezit
de woningcorporatie. Volgens de bewonersvereniging is de
verdween naar de achtergrond en ‘woningmarkt’ werd het
actief deelnemen. Bewoners zorgen samen voor het onderhoud
experimenten in de niche.
gemengde ruimte, en voor het organiseren en deelnemen aan
Veel woonverenigingen die in de jaren zeventig en tachtig van
van de algemene voorzieningen zoals het dakterras en de activiteiten.
de vorige eeuw hun woning kochten, hadden in hun statuten
bepaalt dat zij na dertig jaar hun huizen opnieuw moesten laten taxeren en de hypotheken oversluiten. Dat zou voorkomen dat
69
Hoofdstuk 5
mensen – als de hypotheek eenmaal was afbetaald – gratis
In 2008 creëerde de economische crisis nieuwe kansen voor
Voor veel bewoners in die panden bleek, en blijkt, deze
ontstond wat ruimte voor creativiteit en burgerparticipatie.
konden wonen en/of het pand met veel winst konden verkopen. regeling een groot probleem. De garantstelling van de
gemeente, die in de jaren tachtig veel wooncollectieven
70
Wooncollectieven hoofdstad Nijmegen
op weg hielp, is afgeschaft. Veel woongroepen hebben de
de collectieve woonvorm. De woningmarkt stortte in en er Bewonersinitiatieven kregen meer gelegenheid om hun woonwensen te realiseren.
71
panden bovendien met bijzondere financieringsconstructies aangekocht, waarbij elke bewoner voor een deel mede-
eigenaar is. In statuten is vastgelegd dat bewoners de oud-
bewoners bij een herfinanciering moeten uitbetalen. En dát kan woongroepen in problemen brengen.
Verschillende woonverenigingen bundelden daarom hun
krachten in het Netwerk Nijmeegse Woonverenigingen. Zij
lobbyen bij de gemeente onder meer voor het oprichten van een fonds, dat kosten moet dekken die verenigingen bij het
afsluiten van nieuwe financiering moeten maken. Ook pleitten ze ervoor dat de gemeente haar invloed inzet bij banken.
Sommige woonverenigingen maakten succesvol een doorstart, met behulp van de Triodos-bank of de Duitse coöperatieve bank Gemeinshaftsbank für Leihen und Schenken.
Een andere oplossing werd gezocht bij woningcorporatie
Talis. Zij nam in een paar jaar tijd een twintigtal panden van woonverenigingen in Nijmegen over. De corporatie werkt samen met de WBVG. Na aankoop van Talis zet de WBVG
het beheer voort. In 2023 heeft WBVG ruim twintig van deze
woonverenigingen in verhuur. Naast Talis is ook Woonwaarts in
Nijmegen actief met aparte collectief wonen projecten, zoals De Grote Broek en de fusie met de kleinste woningcorporatie van
Nijmegen Huis en Hof. In 2024 zijn Woonwaarts en Huis en Hof
(31 woningen) gefuseerd waarbij bewonerszelfbeheer mogelijk is gemaakt in samenwerking met WBVG.
Strowijk Iewan
Strowijk Iewan
In Lent (Nijmegen Noord) vind je het grootste
strogebouw van Nederland. Deze ‘wijk’, die bestaat
uit een appartementengebouw met daarin 24 sociale
huurwoningen van verschillende grootte en een vrijstaand
ontmoetingscentrum, is uniek op het gebied van ecologisch
bouwen binnen de sociale huursector. Bewoners, vrijwilligers en professionele bouwvakkers werkten zij aan zij aan dit
complex van strobalen, leem en hout. Het afvalwater wordt er gezuiverd door een helofytenfilter, stroom wordt grotendeels
opgewekt met PV-panelen. Verwarming vindt plaats met behulp van een grote pellet-kachel en tapwater wordt verwarmd met warmtepompen.
Wooncollectieven hoofdstad Nijmegen
HOOFDSTUK 5 Iewan kwam tot stand toen de gemeente Nijmegen voor het
De bewoners nemen de woningcorporatie werk uit handen.
bewonersgroep van de strowijk werd begeleid door de WBVG,
huurders, het oplossen van huurachterstanden, de schoonmaak
project ‘Plant je Vlag’ 200 bouwkavels beschikbaar stelde. De die later ook via Talis (eigenaar) de verhuur op zich nam. De
nieuwe bewoners waren onderdeel van de plan-, realisatie- en
72
beheerfase. Er was financiële steun van de overheid en Talis en het ontwerp kwam van ORIO-architecten. In Nijmegen
volgde na de bouw van Strowijk Iewan, door Talis, WBVG en
Ze zijn zelf verantwoordelijk voor het zoeken van nieuwe
en het onderhoud van gemeenschappelijke ruimten en de
tuin. De bewoners hebben tegelijkertijd een grote mate van
zelfbeschikking over hun privéruimte en kunnen het wonen op eigen manier vormgeven.
bewonersgroepen andere duurzame woongemeenschappen.
Marktwerking in Nijmegen
dezelfde wijk het wooncollectief Villa Sterappel, in 2021 gevolgd
in een tijd waarin locaties schaars zijn en er een enorme
In 2016 werd Eikpunt gebouwd en een jaar later ontstond in door Ecodorp Zuiderveld.
Een tussenpersoon
Een wooncollectief realiseren, mét sociale huur, wordt door veel woningcorporaties niet actief gepromoot en gecommuniceerd. Woningcorporaties zijn immers gebaat bij uniformering. Het is
goedkoper om veel dezelfde huizen te bouwen, dan huizen die zijn toegespitst op de wensen van de bewoners.
Wooncollectieven die bedacht zijn door burgers, moeten bouwuitdaging is, toch vaak de mores van de markt volgen.
Zo ook in Nijmegen. Collectieve woonvormen worden door de gemeente uitgedaagd om zich in te schrijven bij ‘wedstrijden’ voor gronduitgiften. Dit betekent wel dat initiatiefnemers van
wooncollectieven hun maatschappelijke meerwaarde moeten
bewijzen om hun slaagkansen te vergroten. Zo vergroten ze hun kansen op succes. Voor bewonersinitiatieven met weining eigen financiele middelen is de kans van slagen klein.
In de regio Nijmegen blijkt een intermediair tussen de woning-
Dat collectieve woonvormen een positieve bijdrage leveren
Een ‘tussenpersoon’, als het ware. De WBVG neemt die taak in de
Nijmegen niet onopgemerkt gebleven. Marktpartijen en
corporaties en de bewonerscollectieven een goede oplossing.
regio op zich. Woningcorporatie Talis heeft de afgelopen jaren in samenwerking met WBVG drie nieuwe woongemeenschappen
gerealiseerd: Iewan (de strowijk), Eikpunt (meergeneratie wonen) en Villa Sterappel. Talis is juridisch eigenaar van deze panden,
de WBVG heeft het vruchtgebruik (zakelijk recht om gebruik te
maken van de panden) en is verantwoordelijk voor het beheer. De WBVG is zo een link tussen bewoners en woningcorporatie.
Een woningcorporatie als Talis krijgt door deze samenwerking de
zekerheid dat de verhuur en de staat van het pand in orde blijft.
aan de buurt, de stad en soms zelfs aan de regio is ook in
overheden omarmen bewonersinitiatieven alsof het sociale ondernemingen zijn, en er komen steeds meer hybride
concepten op de markt. In Nijmegen-Lent wordt de woontoren Living-Inn gebouwd, waar senioren en starters samen zullen
leven. Op de website van Living-Inn staat te lezen: “Als u woont in Living-Inn Nijmegen hebt u het goed voor elkaar én bent u
goed voor elkaar. Jong en oud kijken hier nog ‘ouderwets’ om naar elkaar. U woont in alle luxe en privacy.”
73
Wooncollectieven hoofdstad Nijmegen
HOOFDSTUK 5 In Nijmegen vallen wooncollectieven op die ontstaan
Is die crisis terug te zien aan een (grotere) behoefte aan
organisaties. Wooncollectieven zoeken altijd betaalbare
Uit een enquete (2019) onder 887 inwoners van Nijmegen
door verkoop van grond en gebouwen van (zorg)
grond. Zorginstellingen die decentraliseren, verkopen hun grote gebouwen en zoeken plaatsen in de wijken. Omdat
74
het maatschappelijke organisaties zijn, gebouwd met
maatschappelijk geld, kunnen zij in de verkoop van hun gebouwen rekening houden met betaalbaar wonen.
Zorgorganisaties weten bovendien dat de toekomstige
zorgvraag duidelijk leunt op vrijwilligers, door de vergrijzing en het feit dat ouderen langer thuis moeten wonen. Door
nieuwe buurten te ontwikkelen op oude zorgterreinen, wordt
er mix van zorgvragers en zorgdragers gecreëerd. Zo besloot de gemeente Berg en Dal in 2021 dat er op het voormalig
sanatoriumterrein Dekkerswald tussen Groesbeek en Nijmegen
collectieve woonvormen, net als vóór de jaren negentig?
(waarvan zo’n 85 procent ‘verhuisgeneigd’) bleek collectief wonen er populairder dan gedacht. Zo’n 70 procent van de groep woningzoekende gaf aan op zoek te zijn naar
een ‘traditionele’ woning: een zelfstandig appartement of eengezinswoning. Zo’n 30 tot 35 procent van de zoekers
bleek best bereid om enige woonruimte te delen (een tuin, bijvoorbeeld), als de woning daardoor betaalbaar bleef.
De hofjeswoning (een gezamenlijke binnenplaats- of tuin
met daaromheen woningen) sprak zelfs 61 procent van de
woningzoekenden aan. Zo schreef een respondent: “actief omkijken naar de buurtbewoners in tuin en hof, maar wel voldoende ruimte voor je eigen gezin.”
een groene en zorgzame buurt moest verrijzen. In 2022 werd
De gemeente Nijmegen probeert het opzetten van een
grondeigenaar) en woningcorporatie Oosterpoort. De ambitie
burgergroepen met interesse in een CPO-project zich
een overeenkomst getekend tussen de gemeente, ZZG (de
is dat er 30 procent sociale huur, 20 procent middeldure huur en 50 procent vrije sector huur en -koop wordt gebouwd.
Een blik op de toekomst
Wat het Nijmegen van vóór de jaren negentig (de
krakersbewegingen) en de periode erna (neoliberalisering
en de ‘woningmarkt’) verbindt, is het gebrek aan voldoende
betaalbare woningen. Overheid en markt zijn onmachtig in het
vinden van goede oplossingen. De burger reageert hierop met interessante alternatieven. Nijmegen kampt – net als de rest
van Nederland – met een wooncrisis. In 2040 wil de gemeente 16.000 woningen hebben gebouwd.
wooncollectief makkelijker te maken. Sinds 2022 kunnen registreren bij de gemeente en krijgen ze een ‘keuring’. Als de CPO een kavel bemachtigt, werkt het collectief pas een plan uit. Voorheen staken CPO’s veel tijd en energie in een plan,
om vervolgens met andere CPO’s te moeten wederijveren om een kavel. In het geval van een afwijzing was al het werk voor
niets. Ook wijst de gemeente sinds 2022 meer locaties aan voor collectieve projecten, zoals nieuwbouwlocaties in Dukenburg, Neerbosch-Oost en de Winkelsteeg of bij de verkoop van gemeentelijk vastgoed.
De laatste jaren zijn verschillende stedelijke samenwerkingsverbanden vanuit bestaande bewonersinitiatieven opgericht,
75
Hoofdstuk 5
om het wooncollectief te ondersteunen. Voorbeelden zijn het
van contact met gemeenten, het zoeken van financiering of
platform Nijmegen.
Ook wil het netwerk een Nationaal Kenniscentrum Collectief
Netwerk Nijmeegse Woonverenigingen (NNW) 18 en het CPO-
De Collectieve Huisvesters
76
Wooncollectieven hoofdstad Nijmegen
Wooncollectieven delen vaak ambities zoals betaalbaar wonen en het voorkomen van eenzaamheid. Deze ambities duidelijk
maken aan individuen en politieke partijen is lastig. Bovendien
subsidies en het matchen van vraag en aanbod.
Wonen opzetten, waar wooncollectieven in contact kunnen
komen met professionals, zodat zij sneller en beter tot realisatie kunnen komen en aanbieder van locaties meer zekerheid krijgen over de haalbaarheid van plannen.
moeten de collectieven concurreren met commerciële partijen voor grond.
In 2024 startten zeven woningcorporaties in de regio Nijmegen 19
met hulp van de Provincie Gelderland en Rabobank een
nieuwe netwerkorganisatie: De Collectieve Huisvesters. Bij deze coöperatie zonder winstoogmerk kan iedereen aansluiten:
bewonersinitiatieven, professionals, organisaties en overheden. Inmiddels bestaat het uit 50 vertegenwoordigers uit 38
organisaties, zoals woningcorporaties, financiers, ontwerpers, bouwers, en overheden.
De organisatie heeft een grote ambitie: collectief wonen
normaal en veelvoorkomend maken in steden, dorpen én op het platteland in heel Nederland. Dit wil het netwerk doen
door een platform op te zetten waar álle vormen van collectief wonen terecht kunnen. Het platform moet toegankelijk zijn voor alle betrokken partijen, ook commerciële. De
Collectieve Huisvesters wil hulp bieden bij het vormen van
een bewonersinitiatief, het vinden van een locatie, het leggen 18 NNW startte de petitie Steun de Nijmeegse woonverenigingen, (www.petities.nl) 19 Talis, Volkshuisvesting Arnhem, Baston, Waardwonen, Oosterpoort, de WBVG en Woonstichting Valburg
Visualisatie Collectieve Huisvesters
77
Hoofdstuk 6
79
Tot slot Collectieve woonvormen krijgen de afgelopen jaren steeds meer aandacht van beleidsmakers, onderzoekers en burgers die ‘anders’ willen wonen. We spreken van collectief wonen als mensen intentioneel bij elkaar willen wonen (en niet uit noodzaak), als bewoners een gedeelde visie hebben én als er gemeenschappelijke ruimtes en/of sociale activiteiten zijn. Dit alles vergt grote betrokkenheid van de bewoners van een wooncollectief en een vorm van collectieve besluitvorming, bijvoorbeeld door vergaderingen. Het is niet gek dat het wooncollectief nu – opnieuw – in de
belangstelling staat. In de jaren zeventig en tachtig kenden wooncollectieven in Nederland ook al een opleving. De
werkloosheid was groot en de woningnood hoog. Uit onvrede met die situatie ontstond een levendige kraakbeweging. Kraakpanden werden door de (lokale) overheid nog weleens gedoogd, en zij groeiden uit tot officiele wooncollectieven. Dit zie je heel goed
terug in ‘wooncollectievenhoofdstad’ Nijmegen. Uit het roemruchte kraakverleden kwamen allerlei collectieve woonprojecten Haag & Hof Houten
voort. Deze wooncollectieven met hun bijbehorende culturele-
Hoofdstuk 6
en/of activistische bewegingen én de nieuwe collectieve
Informatie over wooncollectieven is bovendien
een stempel gedrukt op de stad.
over wooncollectieven verzamelen, maar allen bedienen zij
woonprojecten die na de jaren negentig ontstonden, hebben
De huidige maatschappelijk situatie toont overeenkomsten met
80
Tot slot
gefragmenteerd. Er zijn verschillende platformen die informatie weer hun eigen niche (van CPO tot woongroep).
die uit de jaren tachtig. Door de wooncrisis is de woningnood
Wooncollectieven proberen om het onflexibele systeem
dat ouderen in Nederland steeds langer thuis moeten blijven
voor de financiering van hun plan uit naar de Duitse bank
hoog. Daarbij komen de klimaatcrisis, de vergrijzing en het feit wonen. Opnieuw wordt het wooncollectief aangewezen als oplossing voor deze problemen.
De voorbeelden in dit boek tonen aan dat het wooncollectief zeker in staat is een uitweg te bieden voor deze uitdagingen.
De iniatiefnemers van Ecodorp Boekel en Strowijk Iewan is het gelukt klimaatvriendelijk to bouwen én te wonen. In Austerlitz
heen te werken. Meerdere collectieven in dit boek weken GSL, omdat banken in Nederland collectieve woonvormen niet wilden financieren. In 2023 vond wooncoöperatie De
Meent in Amsterdam, de Rabobank bereid om als eerste bank een wooncoöperatie te financieren. In Nijmegen wist één
woonvereniging (Het Fundament) een doorstart te maken met financiering van de Triodos bank.
(Utrecht) realiseerden dorpsbewoners een zorgcoöperatie en
Wat helpt het wooncollectief vooruit?
dat maakt de buurt leefbaarder. In het Lentse wooncollectief
opgezet door een samenwerking van bewonersverenigingen
realiseerden ook zelf woningen; buren letten er op elkaar en
Eikpunt staat ‘meergeneratiewonen’ en samen ouder worden centraal.
Mensen die een wooncollectief van de grond proberen te krijgen, komen bij de uitvoering van hun plan voor
moeilijkheden te staan. Een wooncollectief krijgt in Nederland te maken met een systeem waar alles geënt is op individueel wonen. Dat stuit bij beleidsmakers en bij banken, maar bijvoorbeeld ook bij de belastingdienst, op onbegrip.
Dat betekent dat de slagingskans van een project afhangt van de gemeente waarmee de initiatiefnemers te maken hebben, soms zelfs van de ambtenaren die zij spreken. Het ontbreekt
kortom aan gestandaardiseerd beleid over wooncollectieven.
In de regio Arnhem en Nijmegen worden wooncollectieven
en woningcorporaties. De Woningbouwvereniging Gelderland (WBVG), gespecialiseerd in verhuur aan collectieven in
zelfbeheer, fungeert als tussenpersoon. De woningcorporatie is juridisch eigenaar van deze panden, de WBVG heeft het vruchtgebruik (zakelijk recht om gebruik te maken van de
panden) en is verantwoordelijk voor het beheer. Het levert
voor allerdrie de partijen voordelen op. Bewoners kunnen hun collectief naar hun smaak inrichten en de woningcorporatie
hoeft zich niet druk te maken om het beheer en het zoeken van
huurders. Een dergelijke oplossing, met een intermediair als de WBVG met kennis van zaken, werkt goed als wooncollectieven
ook sociale huur willen incorporeren (en dus bereikbaar willen zijn voor mensen met een kleinere portemonnee).
81
Hoofdstuk 6
Tot slot
De nieuwe netwerkorganisatie de Collectieve Huisvesters wil alle landelijke kennis voor- en door wooncollectieven onder
brengen in een (online) platform. Als dat slaagt, zal het voor een iniatiefgroep in ieder geval makkelijker worden om informatie
in te winnen over locaties, financiering en onderhandelen met
82
gemeenten.
83
Dat (lokale) overheden wooncollectieven steeds serieuzer
beginnen te nemen is te zien in de toename van het aantal subsidies vanuit gemeentes, het Rijk en de provincies voor
groepen burgers met een goed plan. Ook het voortdurend
onderzoek naar wooncollectieven (aan onder meer de TU Delft, en de HAN University of Applied Sciences), geeft hoop voor de toekomst. Nu is het zaak om die aandacht vast te blijven
houden. Méér onderzoek, meer bewonersgroepen met een
goed idee en meer begrip vanuit (lokale) overheden zijn nodig om het wooncollectief de plek te geven die het verdient.
Workshop HAN Collectief Wonen
Wonen is meer dan een dak boven je hoofd. In een tijd van woningnood, vergrijzing en groeiende eenzaamheid bieden collectieve woonvormen nieuwe kansen. Samen wonen – en bewust delen van ruimte, zorg en voorzieningen – kan leiden tot duurzame, betaalbare en verbonden gemeenschappen. Dit boek laat zien waarom en hoe collectief wonen een antwoord biedt op maatschappelijke uitdagingen. Met inspirerende voorbeelden, inzichten uit onderzoek én praktijkverhalen van mensen die het gewoon zijn gaan doen. Voor iedereen die gelooft dat samenleven ook samen wonen betekent. Frits Baghus Peter Camp Bernard Smits Yvonne Witter