Min. Fin. Significant, Impactanalyse BTW-verhoging logies, juni 2025
Tekst van het document
IMPACTANALYSE BTWVERHOGING LOGIES ONDERNEMERS EN GRENSEFFECTEN
KLANT KENMERK AUTEUR(S) DATUM
Ministerie van Financiën 4467 Victor Hoornweg, Jan Schootstra, Mon Klein Douwel, Joost van Gemeren en Michiel Blom 24 juni 2025
Inhoudsopgave
1
2
3
4
5
Management samenvatting
3
Inleiding
7
1.1
Aanleiding voor deze impactstudie
7
1.2
Achtergrond
7
1.3
Onderzoeksvraag
7
1.4
Scope van de analyse
8
1.5
Mixed methods aanpak
8
1.6
Leeswijzer
10
Toelichting btw-verhoging logies
11
2.1
Beschrijving van de regeling
11
2.2
Evaluatie verlaagd btw-tarief (2023, Dialogic en Significant APE)
11
2.3
Ontwikkeling sinds evaluatie
12
Literatuur impact btw-verhoging logies op prijs en vraag
14
3.1
Doorberekening in de prijs
14
3.2
Elasticiteit van de vraag naar logies
16
Resultaten prijselasticiteit logies uit econometrie en keuze-experiment
21
4.1
Econometrische analyse van impact btw-verhoging in 2019 op aantal overnachtingen 21
4.2
Keuze-experiment
25
Omzeteffect btw-verhoging logies
31
5.1
Omzetontwikkeling in logiessector
31
5.2
Literatuur over omzeteffect
32
5.3
Doorrekeningen omzet
34
5.4
Verwachtingen sector vanuit interviews
35
6
Conclusie en monitoring
37
A.
Bijlage keuze-experiment
38
Management samenvatting Per januari 2026 wordt het btw-tarief op logies verhoogd van het verlaagde btw-tarief (9%) naar het algemene tarief (21%). De btw-verhoging op logies is opgenomen in het Belastingplan 2025 en aangenomen in de Tweede en Eerste Kamer. De staatssecretaris van Financiën heeft tijdens de behandeling van het Belastingplan in de Eerste Kamer toegezegd een impactanalyse te laten uitvoeren, met bijzondere aandacht voor effecten voor ondernemers en grensregio’s. Het Ministerie van Financiën heeft Significant APE gevraagd om een analyse te maken van de impact van btw-verhoging op prijzen, het aantal overnachtingen en de omzet. Achtergrond en aanleiding Het verlaagde btw-tarief is voor verschillende diensten en producten in 1969 ingevoerd, met als algemeen doel om verlichting te bieden aan minder draagkrachtigen. Logies valt sinds die tijd onder het verlaagde btw-tarief, specifiek met als doel om de sector te ondersteunen en om (internationaal) toerisme te stimuleren. In 2023 heeft Significant APE samen met Dialogic een evaluatie uitgevoerd van het verlaagde btw-tarief in algemene zin.1 Uit deze evaluatie kwam naar voren dat het verlaagde btw-tarief voor logies waarschijnlijk doeltreffend is. Het ondersteunt (in enige mate) de toerismesector en stimuleert (in enige mate) het internationaal toerisme, maar de mate waarin bleek niet goed meetbaar.
Wel is het de vraag in hoeverre deze ondersteuning en stimulatie ook in de huidige tijd nog algemeen wenselijk zijn, aangezien er ook delen van Nederland zijn, zoals Amsterdam, die het toerisme juist proberen in te perken. De doelmatigheid van het verlaagde btw-tarief bleek in genoemde evaluatie voor logies niet te bepalen, maar in het algemeen is het verlaagde btw-tarief waarschijnlijk geen doelmatig instrument om de consumptie van bemoeigoederen (goederen die de overheid subsidieert om het gebruik ervan te stimuleren) te vergroten. Als wordt gekeken naar de fiscale drukverlichting bij hotels, motels, herbergen en dergelijke, dan blijkt het verlaagde btw-tarief vooral ten goede te komen aan hogere inkomensgroepen en buitenlandse toeristen. Nog geen 10% van het belastingvoordeel bereikt de 20% minst draagkrachtigen. Wat is het effect op de prijs van overnachtingen? In eerdere evaluaties en in een ambtelijke fichebundel over het verlaagde btw-tarief is de veronderstelling dat 75% van de btw-verhoging wordt doorberekend in de logiesprijzen, wat neerkomt op een prijsstijging van 8,25%.2 De werkelijke mate van doorberekening is onzeker en kan onder meer per segment en regio verschillen.
In de basis gaan wij er ook vanuit dat 75% van de btw-verhoging wordt doorberekend in de prijs, maar als we de impact op de omzet bespreken, dan tonen we ook wat er gebeurt als we van dit ‘basisscenario’ afwijken. In de evaluatie van Dialogic en Significant APE (2023) is een econometrische analyse gedaan van de kleine btw-verhoging in 2019 van 6% naar 9%. Hieruit kwam naar voren komt dat de btw-verhoging waarschijnlijk met (tenminste) 100% is doorberekend in de prijs. De doorberekening van de btw is 1 Dialogic en Significant APE (2023): Evaluatie van het verlaagde btw-tarief:
www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2023/04/03/definitieve-evaluatierapport-verlaagde-btw-tarief. 2 Rijksoverheid (2023): Ambtelijke fichebundel naar aanleiding van de evaluatie van het verlaagde btw-
tarief: https://open.overheid.nl/documenten/e1efde8e-7285-4158-aec3-c63a9c86e2f8/file.
3
contextafhankelijk en hangt nauw samen met de mate waarin de vraag naar logies reageert op prijsstijgingen. Een btw-verhoging wordt doorgaans minder snel doorberekend in de prijs naarmate toeristen sterker reageren op een prijsverandering. Chetty (2012) beargumenteert dat kleine prijsveranderingen weinig tot geen gedragsveranderingen veroorzaken, terwijl grote prijsveranderingen eerder opgemerkt worden en daardoor wel tot aanpassingen in het gedrag leiden. Ten aanzien van de grote btw-verhoging van 9% naar 21% achten wij het mede daarom redelijk om in het basisscenario uit te gaan van een doorberekening van 75%. Wat is het effect op de vraag naar Nederlandse overnachtingen (prijselasticiteit)? In ons basisscenario veronderstellen wij dat de elasticiteit op de vraag naar toeristische overnachtingen -0,75 bedraagt. Dit betekent dat de vraag met 0,75% daalt als de prijs met 1% stijgt. Hieruit volgt dat de verwachte vraagdaling gelijk staat aan 6,2% (= 8,25% prijsstijging * -0,75 elasticiteit). De elasticiteit van -0,75 is gebaseerd op de evaluatie van Dialogic en Significant APE (2023) en wordt gebruikt in de ambtelijke fichebundel (2024) en in een onderzoek van Decisio en SELTH (2025), uitgevoerd in opdracht van Koninklijke Horeca Nederland.3 In onze impactanalyse hebben we de impact van de btw-verhoging op de vraag nader onderzocht.
Deze analyse geeft vooral een beter beeld over de omstandigheden waarin de prijselasticiteit van het basisscenario kan afwijken. Uit onze econometrische analyse kunnen we voorzichtig concluderen dat de kleine btw-verhoging van 6% naar 9% in 2019 verband houdt met een kortstondige daling in het aantal overnachtingen in Nederland. In Nederland als geheel was er in de eerste twee maanden van 2019 alleen een significante daling in het aantal overnachtingen te zien onder mensen die in Nederland wonen (en dus niet bij toeristen die in het buitenland wonen). In de periode daarna week het werkelijke aantal overnachtingen (met btw-verhoging) niet af van een schatting van het aantal overnachtingen zonder btw-verhoging. Een grote btw-verhoging heeft, zoals gezegd, waarschijnlijk een groter effect op het aantal overnachtingen dan een kleine btwverhoging (Chetty, 2012). Studies die op basis van gedrag in het verleden terugkijken op het effect van btw-wijzigingen meten typisch een kleiner effect dan studies die zich baseren op intenties van toekomstig gedrag. Deze nuance wordt ook gemaakt in de rapportage van Ipsos I&O (2024), die in opdracht van branchevereniging HISWARECRON, een enquête heeft uitgezet onder een representatieve steekproef over de btw-verhoging van 9% naar 21%.
In hun enquête hebben ze direct de vraag gesteld wat het effect op het vakantiegedrag van de respondent zou zijn als de kabinetsplannen van de btw-verhoging op logies worden doorgevoerd. Van de respondenten die sinds 2021 in Nederland op vakantie zijn gegaan (n = 714), zegt 40% dat zij na de btw-verhoging minder vaak in Nederland op vakantie zouden gaan; en 12% geeft aan helemaal niet meer in Nederland op vakantie te willen gaan. Het voordeel van deze enquête is dat respondenten de prijsstijging van een overnachting niet toeschrijven aan een verbetering in kwaliteit; het nadeel is dat respondenten geneigd kunnen zijn om via de enquête hun voorkeur ten aanzien van de btw-verhoging kenbaar te maken. In een enquête die wij voor deze impactanalyse hebben uitgevoerd, hebben we een keuze-experiment uitgevoerd onder 1.254 Nederlandse respondenten, 504 Duitse respondenten (uit deelstaten die grenzen aan Nederland) en 250 Vlaamse respondenten van het SurveyMonkey panel. Respondenten konden kiezen tussen twee Nederlandse opties, twee buitenlandse opties, of geen van de genoemde opties – en later in het experiment hebben we de prijzen van de Nederlandse opties verhoogd. Hierbij varieerden we het vakantietype, het segment en de locatie (wel/geen grensregio).
Van de groep respondenten die eerst 3 Decisio en CELTH (2025): https://assets.khn.nl/uploads/20250327-Eindrapport-Impact-BTW-verhoging-
hotelsector.pdf.
4
voor een Nederlandse overnachting heeft gekozen, kiest 26% tot 30% na een prijsverhoging van 11% voor een overnachting in het buitenland en kiest 5% om geen van de mogelijke overnachtingen te boeken. Zoals gezegd zal het werkelijke gedrag naar verwachting minder sterk uitvallen. Waarschijnlijk geeft onze econometrische analyse dus een onderschatting en ons keuze-experiment een overschatting van het gemiddelde effect van de btw-verhoging op de vraag naar overnachtingen. Los van het gemiddelde effect op de vraag, zijn beide studies vooral waardevol om te onderzoeken of er verschillen zijn in het vraageffect tussen verschillende groepen of typen overnachtingen. In het onderzoek van Decisio en SELTH (2025) wordt verondersteld dat de prijsgevoeligheid van toeristische overnachtingen groter is in een budgethotel in een grensregio dan in een luxehotel met een restaurant in de Randstad. Het uitgangspunt dat toeristen sterker reageren op prijsveranderingen bij budgetovernachtingen aan de grens wordt in grote mate ondersteund door de uitkomsten van onze analyses. Ten aanzien van grenseffecten zijn de resultaten wat minder eenduidig, zoals ook blijkt uit de internationale literatuur. Uit onze econometrische analyse komt naar voren dat de daling in 2019 in het aantal overnachtingen, na de btw-verhoging van 6% naar 9%, vooral plaatsvond in de zuidelijke grensprovincies.
Voor de meeste provincies hebben we geen significante daling gevonden in het aantal overnachtingen in de eerste maanden van 2019. Uitzondering daarop zijn het aantal overnachtingen in Limburg en Noord-Brabant van de groep toeristen uit binnen- én buitenland. In Limburg daalde volgens onze schatting het aantal overnachtingen van januari 2019 tot en met januari 2020 gemiddeld met 10%, in Noord-Brabant met 6,6%. Dit suggereert een prijselasticiteit van respectievelijk -3,5 en -2,3. In ons keuzeexperiment komt het grenseffect slechts zeer beperkt naar voren bij vakantieparken, en bij hotels helemaal niet. Het keuze-experiment laat wel duidelijk zien dat het budgetsegment prijsgevoeliger is dan het luxesegment. Bij het budgetsegment kiest 37% tot 40% na een prijsstijging niet meer voor een overnachting in Nederland en bij het luxesegment is dat 21% tot 28%. Wat is het effect op de omzet van ondernemers? In ons basisscenario is de verwachte omzetdaling van toeristische overnachtingen 8,5% als gevolg van de btw-verhoging van 9% naar 21%. We zijn hierbij dus uitgegaan van een prijsdoorberekening van 75% en een elasticiteit op de vraag naar toeristische overnachtingen van -0,75. Voor zakelijke gasten is de omzetdaling 1,2%.
Hierbij veronderstellen we dat de prijselasticiteit -0,6 is en dat zakelijke gasten reageren op de prijs exclusief btw, omdat zij de btw kunnen terugvorderen.4 Decisio en CELTH maken in het basisscenario dezelfde aannames en beargumenteren daarnaast dat de impact van de btw-verhoging van 9% naar 21% op een luxehotel met restaurant in de Randstad kleiner is dan voor een budgethotel in een grensregio. Onze analyse in de vorige paragraaf laat zien dat dit waarschijnlijk terecht is: de vraag is waarschijnlijk elastischer bij een budgetovernachting aan de grens. Decisio en CELTH veronderstellen daarnaast dat het budgethotel relatief weinig zakelijke gasten aantrekt (17%) ten opzichte van het luxehotel (32%). Het gevolg is dat de daling in omzet en winstmarge aanzienlijk groter is bij een budgethotel aan de grens dan bij een luxehotel in de Randstad. Waar Decisio en CELTH zich enkel op hotels richten, kunnen we opmerken dat vakantieparken minder zakelijke 4 De prijselasticiteit van -0,6 bij ondernemers is gebaseerd op ramingen van ondernemers zelf in een
onderzoek van NYFER (2015) in opdracht van Gastvrij Nederland: https://assets.khn.nl/uploads/media/Belangenbehartiging/Downloads/NYFER-rapport-Gastvrijheid-en-deBTW-mrt-2015.pdf.pdf.
5
overnachtingen hebben, waardoor het effect op de omzet voor de vakantieparken naar verwachting groter zal zijn. Ten aanzien van short-stay kunnen wij geen uitspraken doen over de mogelijke impact van de btw-verhoging op de prijs, omdat hier geen relevante data of literatuur over gevonden is. Om de totale impact op de hotelomzet te berekenen, nemen Decisio en CELTH ook mogelijke gevolgen mee voor de omzet die hotels uit restaurants halen. Hierbij wordt aangenomen, op basis van de “Hotel Statistics Analysis” van Horwath HTL, dat hotels gemiddeld 56% van hun omzet uit kamerinkomsten halen. Daarnaast wordt aangenomen dat van de overige inkomsten uit onder meer restaurant en zaalverhuur, circa de helft afkomstig is van overnachtende gasten. Op basis van omzetcijfers uit 2023 concluderen de onderzoekers dat de totale omzet van de hotelsector in hun basisscenario met circa € 342 miljoen zal dalen als gevolg van de btw-verhoging van 9% naar 21%. Wij delen verschillende aannames in hun basisscenario (e.g. prijselasticiteit en mate van doorberekening), maar merken op dat de aannames over de omzetgevolgen op de overige inkomsten van hotels onzekerheid toevoegen aan de schattingen. Uit onze interviews met de branche komt naar voren dat zij verwachten dat het vooral voor de kleine logiesverstrekkers moeilijk kan worden om voldoende winstgevend te blijven bij de btw-verhoging.
Zij hebben minder schaalvoordeel waarmee zij efficiënt hun kosten kunnen verminderen. De branchevertegenwoordigers verwachten dat de kleinere aanbieders daardoor overgenomen gaan worden door grotere aanbieders. Zij waarschuwen ook dat de investeringen van logiesverstrekkers in kwaliteit en duurzaamheid zullen verminderen als gevolg van de btw-verhoging. De branche is tegen de btw-verhoging op logies, maar stelt desgevraagd wel enkele mitigerende maatregelen voor. Denk hierbij aan het begrenzen van de gemeentelijke toeristenbelasting of aan het verder subsidiëren van duurzaamheidsinvesteringen. Al met al is het verlaagde btw-tarief op logies voor de sector waarschijnlijk niet doelmatig, maar zal de verhoging van het btw-tarief voor de sector waarschijnlijk een wezenlijke impact hebben. Het is de verwachting dat de btw-verhoging voor een groot deel doorberekend zal worden in de prijs en dat de vraag naar toeristische overnachtingen zal dalen, waardoor ook de omzet daalt. De econometrische analyse en het keuze-experiment die in deze impactanalyse zijn uitgevoerd, onderstrepen dat de impact op de omzetdaling afhangt van het segment, de regio en het type vakantie.
6
1 Inleiding 1.1
Aanleiding voor deze impactstudie In het Belastingplan 2025 is een verhoging van het btw-tarief op logies van 9% naar 21% voorgesteld. Deze wetgeving is reeds door zowel de Tweede als de Eerste Kamer aangenomen. De staatssecretaris van Financiën heeft tijdens de behandeling van het Belastingplan in de Eerste Kamer toegezegd een impactanalyse te laten uitvoeren. De impactanalyse heeft als doel de verwachte effecten van de btwverhoging, inclusief de mogelijke gevolgen voor grensregio’s, in kaart te brengen.
1.2
Achtergrond Tot en met 2025 geldt voor logiesverstrekking een verlaagd btw-tarief van 9%. Uitzonderingen gelden voor vooruitbetalingen en vouchers die in 2025 zijn ontvangen of verkocht voor logies vanaf 2026. Dit verlaagde btw-tarief werd bij de invoering van de omzetbelasting in 1968 ingesteld, deels om de sector te ondersteunen vanwege de veronderstelde nadelige concurrentiepositie door het Nederlandse klimaat. In 2023 werd dit tarief geëvalueerd door Dialogic en Significant, waarbij bleek dat de maatregel waarschijnlijk wel effectief is, maar mogelijk niet efficiënt. Naar aanleiding van deze evaluatie werden de verwachte effecten van een btw-verhoging op logies beschreven in een ambtelijke fichebundel bij de kabinetsreactie op de evaluatie.5 Vervolgens is het afschaffen van het verlaagde btw-tarief voor logies opgenomen in het Hoofdlijnenakkoord en later in het Belastingplan 2025. Tijdens de parlementaire behandeling van dit belastingplan werd herhaaldelijk gevraagd om een impactanalyse van de btw-verhoging op logies. Daarom is tijdens de behandeling in de Eerste Kamer beloofd om de resultaten van een impactanalyse voor het zomerreces met de Kamers te delen.
Logiesverstrekking wordt in post b.11 van Tabel I van de Wet op de Omzetbelasting 1968 gedefinieerd als “het verstrekken van logies binnen het kader van het hotel-, pension- en vakantiebestedingsbedrijf aan personen die daar slechts voor een korte periode verblijf houden”. Het dient te gaan om het ter beschikking stellen van verblijfruimten die zijn toegerust om daarin kort te verblijven, zonder dat de tijdelijke bewoner belast is met de zorg voor de inventaris.6 Het gaat hierbij ook om:
1.3
a.
Seizoensverhuur van gemeubileerde kamers en woningen;
b.
Verhuur van gemeubileerde woningen of appartementen aan short-stay-organisaties;
c.
Verhuur van gastenkamers door ziekenhuizen;
d.
Opvang van asielzoekers en dak- en thuislozen;
e.
Logiesverstrekking tijdens een zeiltocht aan boord van een gehuurd zeilschip met bemanning;
f.
Verhuur van ingerichte tenten en caravan.
Onderzoeksvraag Het Ministerie van Financiën heeft Significant APE gevraagd om de ex-ante impactanalyse uit te voeren naar de btw-verhoging op logies. Hierbij is specifiek gevraagd naar de volgende aspecten: 1.
Wat is het effect op de prijs van overnachtingen? a.
Verschilt dit effect naar het type overnachtingen?
5 Rijksoverheid (2023): Ambtelijke fichebundel naar aanleiding van de evaluatie van het verlaagde btw-
tarief: https://open.overheid.nl/documenten/e1efde8e-7285-4158-aec3-c63a9c86e2f8/file. 6 HR 26-01-2007, ECLI:NL:HR:2007:AW2214.
7
2.
Wat is het effect op de vraag naar Nederlandse overnachtingen (prijselasticiteit)? a.
In welke mate is het btw-tarief op overnachtingen bepalend voor de keuze van consumenten om in Nederland te overnachten ten opzichte van het buitenland?
3.
Wat is het effect op de omzet van ondernemers in de hotel- en pensionsector? a.
Hoe verschilt dit per provincie/wel of geen grensgebied?
b.
Treden er grenseffecten op zoals extra omzetverlies voor ondernemers in grensgebieden? Zo ja, wat is de omvang van de grenseffecten? Verschillen deze in relatie tot afstand tot een landsgrens en zo ja, wat zijn die verschillen?
1.4
4.
Wat is de impact van de btw-verhoging op de markt voor kortdurende verhuur (short-stay)?
5.
Hoe kan de monitoring van deze maatregel effectief tot stand komen? a.
Welke gegevens zijn hiervoor nodig en/of beschikbaar?
b.
Welke methoden kunnen hiervoor gebruikt worden?
Scope van de analyse De analyse beperkt zich tot de directe effecten van de voorgenomen verhoging van het btw-tarief op logies. Dit betreft de gevolgen voor prijzen, vraag, omzet en eventuele grenseffecten binnen de Nederlandse logiessector (waaronder hotels, pensions en andere overnachtingsaccommodaties). Daarnaast beschrijven we de mogelijkheden voor effectieve monitoring van de maatregel en onderzoeken we of er relevante informatie te vinden is over de gevolgen voor kortdurende verhuur (short-stay). Eventuele indirecte of tweede-orde effecten op aanpalende sectoren die niet onder de logiesverstrekking vallen - zoals de horeca - worden buiten beschouwing gelaten. Daarnaast is dit rapport geen beleidsevaluatie. Die evaluatie van het verlaagde btw-tarief is reeds uitgevoerd door Dialogic en Significant APE (2023).7 Voor het schetsen van de context van de impactanalyse bespreken we de uitkomsten van deze beleidsevaluatie en wat daar in het vervolg mee is gedaan.
1.5
Mixed methods aanpak We hebben verschillende methoden ingezet om de onderzoeksvragen te beantwoorden. De uitkomsten uit verschillende methoden kunnen elkaar nuanceren of versterken. Hier geven we een korte toelichting op de methoden. De econometrie en het keuze-experiment worden verder in de tekst toegelicht.
1.5.1
Interviews Om een goed beeld te krijgen van de impact van de geplande btw-verhoging op logies hebben we interviews uitgevoerd. We hebben een expert gesproken op het gebied van fiscale economie (dr. Gerritsen, associate professor aan de Erasmus Univerisiteit Rotterdam). Ook hebben we via de VNG een groepsinterview gedaan met medewerkers van grensgemeenten. Daarnaast hebben we interviews gevoerd met een expert van ABN AMRO en met vertegenwoordigers van Koninklijke Horeca Nederland, HISWA-RECRON en Booking.com. Vooraf hebben we een interviewprotocol opgestuurd. Hoofdonderwerpen tijdens de interviews waren de algemene visie op de btw-verhoging en de verwachte impact op de prijzen (mate van doorberekening), het aantal overnachtingen, de omzet en winstgevendheid en de impact op de korte en lange termijn. We hebben daarbij gevraagd om zoveel mogelijk data- en informatiebronnen aan te leveren.
7 Dialogic en Significant APE (2023), Evaluatie van het verlaagde btw-tarief:
www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2023/04/03/definitieve-evaluatierapport-verlaagde-btw-tarief.
8
Verder hebben we binnen de begeleidingsgroep van het onderzoek gesprekken gevoerd met medewerkers van het Ministerie van Financiën (Algemene Fiscale Politiek), het Ministerie van Economische Zaken (Toerisme & Recreatie) en met De Belastingdienst. 1.5.2
Deskstudie Aan de hand van publiek beschikbare documenten geven we een overzicht van recente ontwikkelingen die hebben geleid tot de btw-verhoging op logies. Daarnaast bespreken we (wetenschappelijke) literatuur over de impact van btw-verhogingen op prijs, vraag en omzet.
1.5.3
Econometrie We gebruiken een econometrische analyse om het effect te meten van de verhoging in het verlaagde btwtarief van 6% naar 9% op het aantal overnachtingen. Om eventuele grenseffecten te onderscheiden voeren we de analyse niet alleen voor Nederland als geheel uit, maar ook voor de verschillende provincies afzonderlijk. Daarnaast maken we onderscheid tussen toeristen die in Nederland of in het buitenland woonachtig zijn. De verhoging van 6% naar 9% is qua omvang niet direct te vergelijken met de verhoging van 9% naar 21%, maar de uitkomsten bieden wel een indicatie van mogelijke effecten. De methode die we hier hebben toegepast op publiek beschikbare CBS-data kan ook gebruikt worden voor de monitoring van de maatregel.
1.5.4
Keuze-experiment Naast de econometrische analyse voeren we een keuze-experiment uit waarbij we het effect van de aanstaande btw-verhoging zo realistische mogelijk proberen te meten. Het keuze-experiment bestaat uit een enquête waarin respondenten gevraagd worden om te kiezen tussen vijf opties om een overnachting te boeken. De respondent kan bijvoorbeeld kiezen tussen: a.
Overnachting van 2 dagen tegen bepaalde prijs in Nederlandse stad in midden segment hotelkamer;
b.
Overnachting van 2 dagen tegen bepaalde prijs in Nederlandse stad in luxe segment hotelkamer;
c.
Overnachting van 2 dagen tegen bepaalde prijs in buitenlandse stad in midden segment hotelkamer;
d.
Overnachting van 2 dagen tegen bepaalde prijs in buitenlandse stad in luxe segment hotelkamer;
e.
Geen van de genoemde opties.
Als de respondent voor een Nederlandse optie kiest, dan leggen we later in het experiment dezelfde opties voor, maar dan tegen hogere prijzen voor de Nederlandse opties. Bij de hogere prijs is 21% btw toegepast in plaats van 9%. Indien de respondent aanvankelijk niet voor de Nederlandse optie kiest, dan verlagen we de prijs van de Nederlandse opties. Zo kunnen we meten in hoeverre consumenten hun overnachtingskeuze wijzigen als gevolg van prijsveranderingen (prijselasticiteit). In de keuzes die we respondenten voorleggen variëren we tussen grensregio’s (wel of niet), segmenten (budget/midden of midden/luxe) en tussen type overnachting (hotel of vakantiepark). De enquête is gehouden onder het SurveyMonkey-panel, met in totaal 1250 Nederlandse, 250 Vlaamse en 500 Duitse respondenten. De Duitse respondenten komen uit deelstaten die grenzen aan Nederland: Noordrijn-Westfalen of Nedersaksen. In de enquête wordt geen gedrag gemeten, maar gedragsintenties. Het is bekend dat mensen hun gedragsreacties overschatten. De resultaten van het keuze-experiment zijn dan ook vooral interessant om verschillen tussen intenties te meten, afhankelijk van bijvoorbeeld grensregio (ja/nee), inkomen (laag/hoog), segment (budget/standaard/luxe), et cetera.
9
1.6
Leeswijzer In hoofdstuk 2 geven we een nadere toelichting op de aanstaande btw-verhoging op logies en beschrijven we welke ontwikkelingen zich hebben plaatsgevonden sinds de evaluatie van het verlaagde btw-tarief door Dialogic en Significant APE (2023). Hoofdstuk 3 bespreekt de literatuur over de impact van een btwverhoging op de prijzen en het aantal overnachtingen. De resultaten van de econometrische analyse en het keuze-experiment worden gepresenteerd in hoofdstuk 4. In hoofdstuk 5 wordt de impact van de btwverhoging op de omzet behandeld. In hoofdstuk 6 staat de conclusie en wordt de toekomstige monitoring besproken.
10
2 Toelichting btw-verhoging logies 2.1
Beschrijving van de regeling In Nederland is sprake van een gedifferentieerd btw-tarief. Het uitgangspunt is dat alle goederen en diensten onder het algemene tarief van 21% vallen. Het verlaagde btw-tarief van 9% vormt daarop de uitzondering. Daarnaast zijn er ook goederen en diensten die onder een 0%-tarief vallen of die zijn vrijgesteld van btw. Het verlaagde btw-tarief is in 1969 in werking getreden met als hoofddoel om verlichting te bieden aan minder draagkrachtigen. Sinds de invoering van de Wet op de omzetbelasting valt logies onder het verlaagde btw-tarief van destijds 4%, met als doel de sector te ondersteunen en het stimuleren van (internationaal) toerisme.8 Het verlaagde btw-tarief is enkele keren verhoogd. De laatste verhoging was in 2019 van 6% naar 9%. Op 1 januari 2026 wordt het verlaagde btw-tarief op logies verhoogd, waardoor die productgroep onder het algemene btw-tarief van 21% gaat vallen.
2.2
Evaluatie verlaagd btw-tarief (2023, Dialogic en Significant APE) In 2023 publiceerden onderzoeksbureaus Dialogic en Significant APE in opdracht van het Ministerie van Financiën een evaluatie van het verlaagde btw-tarief.9 Hier werd gekeken naar alle productgroepen die onder het verlaagde btw-tarief vallen, waaronder logies. Uit de evaluatie van Dialogic en Significant APE blijkt dat het verlaagde btw-tarief waarschijnlijk doeltreffend was. Het ondersteunt (in enige mate) de toerismesector en stimuleert (in enige mate) het internationaal toerisme, maar de mate waarin bleek niet goed meetbaar. Wel is het de vraag in hoeverre deze ondersteuning en stimulatie ook in de huidige tijd nog algemeen wenselijk is, gezien er ook delen van Nederland zijn, zoals Amsterdam, die het toerisme juist proberen in te perken. De doelmatigheid van het verlaagde btw-tarief bleek voor logies niet te bepalen, maar in het algemeen is het verlaagde btw-tarief waarschijnlijk geen doelmatig instrument om de consumptie van bemoeigoederen te vergroten. Als wordt gekeken naar de fiscale drukverlichting bij hotels, motels, herbergen en dergelijke, dan blijkt het verlaagde btw-tarief vooral ten goede te komen aan hogere inkomensgroepen en buitenlandse toeristen. Nog geen 10% van het belastingvoordeel bereikt de 20% minst draagkrachtigen.
Voorafgaand aan het rapport van Dialogic en Significant APE (2023) zijn er overigens ook rapporten vanuit het CPB gepubliceerd waarin werd betoogd dat het verlaagde btw-tarief in het algemeen ondoelmatig is. Een voorbeeld hiervan is het CPB-rapport van Bettendorf en Cnosse (2014) over de “Bouwstenen van een moderne btw”.10
8 Staatsblad (1968), Wet op de omzetbelasting 1968: www.zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-1968-
329.pdf. 9 Dialogic en Significant APE (2023): Evaluatie van het verlaagde btw-tarief:
www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2023/04/03/definitieve-evaluatierapport-verlaagde-btw-tarief. 10 Centraal Planbureau (2014), Bouwstenen voor een moderne btw:
https://www.cpb.nl/sites/default/files/publicaties/download/cpb-policy-brief-2014-02-bouwstenen-voor-eenmoderne-btw.pdf.
11
2.3 2.3.1
Ontwikkeling sinds evaluatie Reactie op evaluatie (2023) Naar aanleiding van de evaluatie van Dialogic en Significant APE is er een ambtelijke inventarisatie naar de doelmatigheid van het verlaagde btw-tarief gedaan.11 In dit fichebundel werden de bevindingen uit de evaluatie overgenomen. Alternatieven, zoals directe subsidies of inkomensondersteuning, zouden volgens deze inventarisatie gerichter en doelmatiger zijn wat betreft lastenverlichting voor lagere inkomensgroepen. Op basis hiervan gaf het kabinet-Rutte IV aan dat het verlaagde btw-tarief onvoldoende maatschappelijke baten oplevert en beleidsmatig niet goed verdedigbaar is.12 Het demissionaire kabinet besloot om aanvankelijk om voorlopig geen wijzigingen door te voeren vanwege de brede impact voor consumenten en sectoren.
2.3.2
Kabinetsformatie (eerste helft 2024) Op 1 februari 2024 presenteerde het Ministerie van Financiën een breder hervormingspakket voor het belastingstelsel: Belastingen in maatschappelijk perspectief.13 In deze ambtelijke fichebundel werd voorgesteld om het verlaagde btw-tarief op logies af te schaffen ten gunste van eenvoud en doelmatigheid. De jaarlijkse opbrengst werd geraamd op € 1,4 miljard. Redenen voor afschaffing zijn onder meer dat het beleidsdoel onvoldoende duidelijk is, dat de maatregel ongericht is, en dat de uitvoeringslasten relatief hoog zijn ten opzichte van het effect. Op 17 april 2024 stelde het Ministerie van Financiën op verzoek van de informateurs een specificatie op van de categorieën binnen logies en de mogelijkheid om het btw-tarief per categorie te differentiëren.14 Uit deze analyse bleek dat het mogelijk was om tariefdifferentiatie op hoofdniveau toe te passen: kampeerterreinen, hotels/pensions en overige logies. De potentiële opbrengsten per categorie werden ingeschat op respectievelijk € 177 miljoen, € 910 miljoen en € 302 miljoen per jaar. Het ministerie concludeerde dat fijnere tariefdifferentiatie lastig is uit te voeren vanwege het grijze gebied van grensgevallen zoals chalets en huisjes.
Op 15 mei 2024 maakten de formerende partijen in het hoofdlijnenakkoord bekend dat het verlaagde btw-tarief voor logies wordt verhoogd naar 21%, met uitzondering van het geven van gelegenheid tot kamperen.15 Door nieuwe gegevens werden de ramingen van de opbrengsten naar beneden bijgesteld tot € 1,212 miljard per jaar vanaf 2026. In oktober 2024 volgde een nieuwe bijstelling naar €1,110 miljard per jaar, met een kritische reactie op de ramingen van ABN Amro.16 11 Rijksoverheid (2023), Ambtelijke fichebundel naar aanleiding van de evaluatie van het verlaagde btw-
tarief: https://open.overheid.nl/documenten/e1efde8e-7285-4158-aec3-c63a9c86e2f8/file. 12 Ministerie van Financiën (2023), Kamerbrief met kabinetsreactie op de evaluatie van het verlaagde btw-
tarief: www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2023/09/19/kamerbrief-met-kabinetsreactie-op-deevaluatie-van-het-verlaagde-btw-tarief. 13 Ministerie van Financiën (2024), Belastingen in maatschappelijk perspectief - Bouwstenen voor een
beter belastingstelsel: www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2024/02/01/belastingen-inmaatschappelijk-perspectief-bouwstenen-voor-een-beter-belastingstelsel. 14 Ministerie van Financiën (2024), Reactie op informatieverzoek btw op logies:
www.kabinetsformatie2023.nl/documenten/brieven/2024/07/02/informatieverzoek-btw-op-logies. 15 Kabinetsformatie 2023 (2024), Budgettaire bijlage hoofdlijnenakkoord:
www.kabinetsformatie2023.nl/documenten/publicaties/2024/05/16/budgettaire-bijlage-hoofdlijnenakkoord. 16 F.L. Idsinga, staatssecretaris van Financiën (2024), Antwoord op vragen van het lid Sneller over de btw-
verhoging op logies: https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/kamervragen/detail?id=2024Z14141&did=2024D38417.
12
2.3.3
Parlementaire besluitvorming en Prinsjesdag (tweede helft 2024) In de loop van 2024 uitten Kamerleden zorgen over de sociale en economische gevolgen van de maatregel. In antwoorden op Kamervragen (10 september en 14 oktober 2024) erkende staatssecretaris Idsinga dat de maatregel mogelijk prijsverhogend werkt en negatieve effecten kan hebben op binnenlands toerisme, vooral voor lagere inkomens en ondernemers in grensregio’s.17,18 Tegelijk stelde de staatssecretaris dat het huidige verlaagde btw-tarief geen effectief middel is om inkomensongelijkheid tegen te gaan. Er is destijds bewust gekozen om géén aparte impactanalyse uit te voeren omdat het moeilijk is om ex ante de impact te bepalen. De effecten zullen namelijk worden gemonitord na invoering. Op Prinsjesdag 2024 is het Belastingplan 2025 aangeboden aan de Tweede Kamer, waar de btwverhoging op logies deel van uitmaakt. Hier zijn ook verschillende toetsen en adviezen over het plan bijgevoegd. Het CPB beoordeelt de raming dat de maatregel jaarlijks circa € 1,1 miljard moet opleveren als redelijk en neutraal.19 De berekening gaat uit van een beperkt gedragseffect van toeristen in grensregio’s. Volgens het CPB is dat de grootste onzekerheid in de raming.
De Belastingdienst acht de maatregel uitvoerbaar en voorziet slechts beperkte risico’s op procesverstoringen, ondanks mogelijke nieuwe afbakeningskwesties tussen kamperen en logies.20 De Raad van State is kritisch: de gevolgen voor werkgelegenheid, concurrentie en publieke voorzieningen worden onvoldoende belicht. 21 Ook wordt niet uitgelegd waarom vergelijkbare vormen van logies verschillend worden behandeld. De Raad vindt de keuzes willekeurig en adviseert om de motieven beter te onderbouwen of eerst een integrale visie op het verlaagde btw-tarief te ontwikkelen. De Tweede Kamer stemde op 7 november 2024 in met het Belastingplan 2025, waar de verhoging van het btw-tarief op logies van 9% naar 21% deel van uitmaakt.22 De Eerste Kamer keurde dit plan goed op 10 december 2024.23 Tijdens de bijbehorende plenaire vergadering zegde staatssecretaris Van Oostenbruggen toe een impactanalyse te laten uitvoeren.24
17 F.L. Idsinga, staatssecretaris van Financiën (2024), Antwoord op vragen van de leden Vijlbrief,
Paternotte, Rooderkerk, Paulusma en Sneller over de btw-verhogingen op boeken, cultuur, sport en logies: https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/kamervragen/detail?id=2024Z12010&did=2024D32368. 18 F.L. Idsinga, staatssecretaris van Financiën (2024), Antwoord op vragen van het lid Sneller over de btw-
verhoging op logies: https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/kamervragen/detail?id=2024Z14141&did=2024D38417. 19 Centraal Planbureau (2024), Certificering budgettaire ramingen Belastingplan 2025 en overige
wetsvoorstellen: www.cpb.nl/sites/default/files/omnidownload/CPB-Publicatie-Certificering-budgettaireramingen-belastingplan-2025-en-overige-wetsvoorstellen.pdf. 20 Belastingdienst, Toeslagen en Douane (2024), Uitvoeringstoetsen Belastingplan 2025:
www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/rapporten/2024/09/17/uitvoeringstoetsenbelastingdienst-wetsvoorstel-belastingplan-2025/bp25-uitvoeringstoetsen.pdf. 21 Raad van State (2024), Advies Belastingplan 2025:
https://www.raadvanstate.nl/adviezen/@145587/w06-24-00239-iii/. 22 Tweede Kamer der Staten-Generaal (2024), Stemming Belastingplan 2025:
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/stemmingsuitslagen/detail?id=2024P17917&did=2024P17917. 23 Eerste Kamer der Staten-Generaal (2024), Stemming Belastingplan 2025:
www.eerstekamer.nl/wetsvoorstel/36602_belastingplan_2025. 24 Eerste Kamer der Staten-Generaal (2024), Toezegging T03974: In de zomer 2025 toezenden van een
impactanalyse btw-maatregel logies inclusief grenseffecten (36.602): www.eerstekamer.nl/toezegging/in_de_zomer_2025_toezenden_van_een.
13
3 Literatuur impact btw-verhoging logies op prijs en vraag Het effect van de btw-verhoging op het aantal toeristische overnachtingen wordt hoofdzakelijk bepaald door twee aan elkaar gerelateerde zaken: (1) in hoeverre wordt de btw-verhoging doorberekend in de prijs en (2) in hoeverre boeken toeristen minder overnachtingen als de prijs stijgt (‘elasticiteit’ van de vraag). Een prijselasticiteit van, bijvoorbeeld, -0,75 betekent dat de vraag naar logies met 0,75% daalt als de prijs van logies met 1% stijgt. In dit hoofdstuk bespreken we relevante literatuur over de mate van doorberekening en de elasticiteit van de vraag. 3.1
Doorberekening in de prijs Dialogic en Significant (2023) hebben berekend in hoeverre de btw-verhoging in 2019 van 6% naar 9% is doorberekend in de prijs van restaurants en hotels. De resultaten van dit onderzoek maakten het aannemelijk dat de (relatief kleine) btw-verhoging geheel werd doorberekend in de prijs. Technisch verwoord: de hypothese van volledige prijsdoorberekening werd niet verworpen. Het 95%betrouwbaarheidsinterval van de mate van doorberekening ligt tussen de 57% en 194% en de puntschatting ligt op 127%. In de analyse zijn de prijsontwikkelingen in Nederland vanaf de btw-verhoging vergeleken met een inschatting van de prijsontwikkeling van een controlegroep waarbij de btw-verhoging niet is toegepast. Deze controlegroep is berekend door een gewogen gemiddelde te nemen van de prijsontwikkelingen in andere Europese landen (‘synthetische controlegroep’). De landen zijn op zo’n manier gewogen dat de prijsontwikkeling van de controlegroep voorafgaand aan de btw-verhoging optimaal overeenkwam met de prijsontwikkeling in Nederland. De onderstaande tabel toont de mate van doorberekening van btw-verlagingen die in verschillende studies is becijferd ten aanzien van verschillende productgroepen en landen. Hieruit komt geen eenduidig beeld naar voren over de mate van doorberekening van een btw-verlaging.
In veel gevallen is een btw-verlaging geassocieerd met een onvolledige doorberekening, in andere gevallen met (meer dan) volledige doorberekening en in weer andere met geen enkele doorberekening. Onderzoek
Productgroep
Land / Jaar
Btw-verlaging
Gaarder (2016)
Voedsel
Bernal (2018) Nipers et al. (2019) Ván, Olah (2018) Kosonen (2015)
Voedsel Groenten en fruit Voedsel (vlees)
Noorwegen, 2001 Polen, 2011 Letland, 2018
Van 24% naar 12% Van 7% naar 5% Van 21% naar 5% Van 27% naar 5%
Jongen et al. (2018) Trannoy (2011)
Kappers Restaurants
Hongarije, 2016-2017 Finland, 20022009 Nederland, 2000 Frankrijk, 2009
Harju, Kosonen (2014) Harju, Kosonen (2014)
Restaurants
Finland, 2011
Restaurants
Zweden, 2012
Kappers
Van 22% naar 8%
Doorgifte verlaging naar consumenten Volledige doorberekening of lichte overcompensatie Geen doorberekening Onvolledige doorberekening (88%) op de korte termijn Bijna volledige doorberekening Onvolledige doorberekening
Van 17,5% naar 6% Van 19,6% naar 5,5% Van 22% naar 13% Van 25% naar 12%
Onvolledige doorberekening (88%) Onvolledige doorberekening (0,28% tot 45%) Onvolledige doorberekening (25%) Onvolledige doorberekening (25%)
14
Onderzoek
Productgroep
Land / Jaar
Btw-verlaging
Ván, Olah (2018) Benzarti et al. (2019) Carbonnier (2007) Carbonnier (2007)
Restaurants
Hongarije, 2017 Frankrijk, 2009
Van 27% naar 18% Van 19,6% naar 5,5% Van 20,6% naar 5,5% Van 33,3% naar 18,6%
Restaurants Reparatie aan huizen Verkoop nieuwe auto’s
Frankrijk, 1999 Frankrijk, 1999
Doorgifte verlaging naar consumenten Geen doorberekening Onvolledige doorberekening (9,7%) Onvolledige doorberekening (77%) Onvolledige doorberekening (52%)
Tabel 1. Overzicht Studies over doorberekening van btw-verlaging. Tabel uit Dialogic en Significant APE (2023), gebaseerd op EPRS (2021) Eén van de meer bekende studies is die van Kosonen (2015), waarbij de prijsontwikkelingen van kappersdiensten na de Finse btw-verhoging in 2015 is vergeleken met de prijsontwikkeling van productgroepen zoals beautysalons waar de btw-verhoging geen impact op had (controlegroep). De CPBonderzoekers Jongen et al. (2018) hebben dit onderzoek herhaald in de Nederlandse context. Significant APE heeft hun (diff-in-diff) analyse gerepliceerd. De bovenstaande tabel verwijst naar btw-verlagingen. Benzarti, Carloni, Harju, & Kosonen, (2020) beargumenteren dat prijzen sterker reageren wanneer het btw-tarief wordt verhoogd in plaats van verlaagd.25 Dit geldt in het bijzonder voor ondernemingen met een lage winstmarge. Het IMF (2015) vindt echter geen significant verschil in doorberekening bij btw-verhogingen of verlagingen.26 Uit hun analyse komt wel naar voren dat de doorberekening 100% is bij wijzigingen in het standaard btw-tarief en rond de 30% bij wijzigingen in het verlaagde tarief. Ook rapporteren zij dat de prijzen al voorafgaand aan de btwverhoging worden verhoogd (anticipatie-effect).
Vrij recentelijk is er in Spanje een onderzoek gedaan naar een btw-verhoging op voeding, waarbij een hoge mate van doorberekening naar voren kwam (De Amores Hernandez, Barrios, & Speitmann, 2023). In de ambtelijke fichebundel gaat de Rijksoverheid ervan uit dat de btw-verhoging van 9% naar 21% voor 75% wordt doorberekend in de prijs.27 Er staat: “Uitgaande van een prijselasticiteit van -0,75, betekent een prijsstijging van 9% dat de vraag naar logies met 6,75% zou afnemen.” De verwachte vraagdaling zou niet 6,75% moeten zijn maar 6,19% (= 8,25% prijsstijging * -0,75 elasticiteit), maar dit heeft geen impact op de conclusies. De mate van doorberekening van een btw-verhoging kan afhangen van de regio. Onderzoekers van Maastricht University (ITEM) verwachten bijvoorbeeld dat de mate van doorberekening van de btwverhoging aan de grens lager zal dan in centraal gelegen regio’s, omdat er aan de andere kant van de grens geen prijsverhoging plaatsvindt.28
25 Benzarti, Y., Carloni, D., Harju, J., & Kosonen, T. (2020). What goes up may not come down:
Asymmetric incidence of value-added taxes. Journal of Political Economy, 128(12), 4438– 4474. https://doi.org/10.1086/711108. 26 IMF, Benedek et al (2015): https://www.imf.org/external/pubs/ft/wp/2015/wp15214.pdf. Berandino et al
(2024) vinden ook geen verschillen in impact prijzen bij btw verhoging of verlaging: https://www.ricardoduquegabriel.com/files/BGQS_2024.pdf. 27 Rijksoverheid (2023): Ambtelijke fichebundel naar aanleiding van de evaluatie van het verlaagde btw-
tarief: https://open.overheid.nl/documenten/e1efde8e-7285-4158-aec3-c63a9c86e2f8/file 28 Maastricht University / ITEM (2018): https://www.maastrichtuniversity.nl/sites/default/files/2024-
07/item_verkenning_van_grenseffecten_van_verhoging_lage_btw-tarief_2018-06-22_0.pdf.
15
Gezien de bevindingen in Dialogic en Significant (2023) gaan we ervanuit dat de btw-verhoging van 6% naar 9% volledig is doorberekend in de prijs. Ten aanzien van de btw-verhoging van 9% naar 21% presenteren we verschillende scenario’s over de mate van doorberekeningen in de prijs. Het kan per regio of segment afhangen in hoeverre een grote btw-verhoging wordt doorberekend. Dit hangt nauw samen met de prijselasticiteit van de vraag naar logies. 3.2
Elasticiteit van de vraag naar logies De ambtelijke fichebundel gaat uit van een elasticiteit van -0,75. Dit betekent dat als de prijs van logies met 1% stijgt, de vraag naar logies met 0,75% daalt. Uit de economische theorie weten we dat de prijselasticiteit van de vraag bepaalt hoe consumenten reageren op een prijsverandering. Elasticiteiten houden verband met onder meer: a.
In hoeverre een toename van de btw leidt tot hogere verblijfsprijzen;
b.
In hoeverre een toename van de btw leidt tot lagere verblijfsaantallen;
c.
Welke partij (de toerist of de logiesverstrekker) welk deel van de hogere belasting draagt (‘tax incidence’);
d.
Wat de effecten zijn op de omzet (vóór btw) van logiesverstrekkers; en
e.
Wat de belastingopbrengst is bij een verhoging van de btw.
Een gestileerde weergave van dit verband staat in tabel 1, die is gebaseerd op onderzoek van Significant APE naar de effecten van veranderingen in de hoogte van de toeristenbelasting in Amsterdam (2023).
Vraagtype
Doorberekening prijs
Verblijfsaantallen
Netto-omzet logiesverstrekker
Inelastisch
Volledig doorberekend aan toeristen
Beperkte daling
Gelijk
Gemiddeld elastisch
Gedeeltelijk doorberekend, deels geabsorbeerd
Dalen
Daalt
Elastisch
Volledig geabsorbeerd (niet doorberekend)
Sterke daling
Daalt aanzienlijk
Tabel 2. Gestileerde relaties tussen prijselasticiteit en mate van doorberekening, vraageffecten, nettoomzet en btw-inkomsten Rijk Deze gestileerde weergave biedt een theoretisch denkkader, maar de realiteit is complex, zo blijkt uit de literatuur (bijvoorbeeld Rosenberger en Stanley 2010, Peng et al. 2015, Chief Economist Directorate van Schotland 2020). De btw is maar één onderdeel van de aantrekkelijkheid van de Nederlandse logiessector. We weten uit de literatuur dat de impact van de btw-verhoging bijvoorbeeld in context moet worden gezien van andere actualiteiten, zoals de algemene economische ontwikkeling (toerisme is in bepaalde mate een luxegoed) en (voor internationale toeristen) de groei van het internationale toerismeverkeer, geopolitieke ontwikkelingen en een beperkte luchthavencapaciteit. Bovendien stijgen verblijfsprijzen in Nederland ook door andere oorzaken zoals seizoenseffecten, schaarste aan personeel, energiekosten en stijgende toeristenbelasting in steden. Ondernemers kunnen daardoor te maken hebben met dalende marges, waardoor zij mogelijk genoodzaakt zijn te kiezen voor een prijsstijging, zelfs als de vraag elastisch is. De elasticiteiten verschillen bovendien per segment: de verwachting is dat hoe rijker de toerist is of hoe hoger het toerismesegment, hoe minder de btw een rol speelt.
Evenzo is de internationale toerist mogelijk minder prijsgevoelig dan de binnenlandse toerist.
16
In de rest van deze paragraaf bespreken we in meer detail hoe de prijselasticiteit volgens de huidige literatuur beïnvloed wordt door de lokale context (binnenland of grensregio bijvoorbeeld), de grootte van de btw-verandering, het segment en het type vakantie. 3.2.1
Lokale context en grenseffecten Zoals gezegd is de lokale context zeer bepalend voor de prijselasticiteit. In een regio als Amsterdam zijn dusdanig unieke attracties te vinden, dat de toerist een btw-verhoging eerder voor lief neemt. In 2023 heeft Significant APE een enquête uitgevoerd om het verwachte effect te schatten van de hoogte van de toeristenbelasting op het aantal overnachtingen in de gemeente Amsterdam.29 Respondenten werden hierbij gevraagd of ze een hotelovernachting in of rond Amsterdam hadden, waarbij de prijs en het kwaliteitssegment gevarieerd werd. Uit het onderzoek kwam naar voren dat de geschatte elasticiteiten voor de overnachtingen binnen de gemeente Amsterdam tussen de -2,0 en -2,2 liggen. Dit betekent dat het aantal overnachtingen gemiddeld met 2,0 tot 2,2% daalt als de prijs (inclusief toeristenbelasting) met 1% stijgt. Een deel van de respondenten zou echter nog wel in de regio een overnachting boeken. De daling in het totaal aantal bezoekers in de regio Amsterdam is tussen de 0,7% en de 1,1% als de prijs in de stad Amsterdam met 1% stijgt. In paragraaf 4.2 bespreken we de uitkomsten van een vergelijkbare enquête, waarbij de vraagverandering als gevolg van de btw-verhoging (voor heel Nederland) wordt gemeten.
Op basis van de enquête uit Amsterdam zou verwacht kunnen worden dat de prijselasticiteit van dit experiment hoger zou kunnen uitvallen dan tussen de -2,0 en -2,2, omdat Amsterdam specifieke toeristische kenmerken heeft die minder goed inwisselbaar zijn. Aan de andere kant wordt Amsterdam vaak internationaal vergeleken met andere steden, terwijl die internationale vergelijking in andere delen van het binnenland minder is. Toeristen in grensregio’s hebben alternatieven in de regio om hoge prijzen (mede als gevolg van een btwverhoging) te vermijden. De btw op logies is in België (6%) en Duitsland (7%) aanzienlijk lager dan in Nederland (21%) en dat heeft gevolgen voor het prijsniveau. De hypothese van onder meer ABN AMRO is dat hoteliers in de grensregio hierdoor meer last hebben van een btw-verhoging dan elders.30 Hoe sterk de vraag reageert op prijsverschillen aan de grens is afhankelijk van de regio en het product. Allereerst merken we op dat producten en diensten verschillend van aard zijn, omdat goederen in bulk gekocht kunnen worden, wat het nog aantrekkelijker maakt om bij prijsverschillen over de grens te winkelen. Asplund et al (2007) rapporteren een duidelijk grenseffect in de relatie tussen Zweedse alcoholconsumptie en prijsveranderingen in Denemarken, waar de kosten van alcoholische producten lager zijn.
Als de alcoholprijzen in Denemarken met 1% stijgen, dan stijgt de consumptie van Zweedse alcohol met 0,35% bij de grens, met 0,16% 200 km landinwaarts, en 0,08% 400 km landinwaarts. Dichter bij de grens is het effect van prijswijzigingen uit het buurland dus groter. Een literatuurstudie van Leal et al (2010) stelt dat belastingverschillen tussen naburige jurisdicties consumenten ertoe aanzetten om aankopen te doen in gebieden met lagere belastingen, mits de besparingen opwegen tegen de reiskosten. Dit gedrag is waargenomen bij producten zoals alcohol, tabak, brandstof en loterijen. Banfi et al (2005) richten zich uitsluitend op grensregio’s in hun studie over brandstofprijzen. Zij schatten dat een daling van 10% in de Zwitserse benzineprijs leidde tot een toename van de vraag in de grensgebieden met ongeveer 17,5%. Bovendien bleek dat brandstoftoerisme verantwoordelijk was voor ongeveer 9% van de totale benzineverkopen in de drie onderzochte regio's gedurende de analyseperiode. 29 Significant APE (2023):
https://openresearch.amsterdam/image/2023/6/19/effect_toeristenbelasting_overnachtingen.pdf. 30 ABN AMRO, Overheid raakt toerisme met btw-verhoging en rekent zich rijk:
https://www.abnamro.nl/nl/zakelijk/insights/sectoren-en-trends/leisure/overheid-raakt-toerisme-met-btwverhoging-en-rekent-zichzelf-rijk.html.
17
In de Nederlandse context vinden Jansen en Jonker (2016) van de DNB slechts weinig bewijs dat prijsverschillen tussen Nederland en buurlanden leidden tot significant brandstoftoerisme. 31 Een opvallende uitzondering was de accijnsverhoging op diesel en LPG in januari 2014. Consumenten binnen 10 km van de Duitse grens verminderden tijdelijk hun tankgedrag in Nederland, wat suggereert dat de zichtbaarheid (salience) van prijsveranderingen een rol speelt.32 Het effect van de accijnsverhoging was echter van korte duur; binnen een kwartaal keerde het tankgedrag terug naar het oude niveau. Mogelijke verklaringen voor het beperkte brandstoftoerisme zijn de populariteit van spaarprogramma's bij Nederlandse tankstations en het relatief lage aantal grenspendelaars. 3.2.2
Grootte van de btw-verandering De elasticiteit is naar verwachting niet even groot bij een kleine btw-verandering als bij een grote btwverandering. Een veelgeciteerd stuk op dit gebied is de studie van Chetty (2012), waarin wordt beargumenteerd dat kleine prijsveranderingen weinig tot geen gedragsveranderingen veroorzaken, terwijl grote prijsveranderingen eerder opgemerkt worden en daardoor wel tot aanpassingen in het gedrag leiden. De btw-verhoging op logies in 2016 van 9% naar 21% is groot. Ipsos I&O heeft specifiek over het effect van deze btw-verhoging op logies een enquête uitgezet, in opdracht van HISWA-RECRON, een ondernemersvereniging van vakantieparken en watersportbedrijven. Gezien de relevantie van deze studie besteden we hier meer aandacht aan. De volgende bevindingen richten zich op 714 Nederlandse respondenten die sinds 2021 in Nederland op vakantie zijn gegaan: a.
12% van de respondenten verwacht dat zij na de btw-verhoging niet meer in eigen land op vakantie zouden gaan;
b.
40% verwacht dat zij minder vaak in eigen land op vakantie zouden gaan;
c.
39% van de respondenten zegt dat de btw-verhoging geen invloed heeft op hun keuze om in Nederland op vakantie te gaan;
d.
10% weet het niet;
e.
Vooral hoge inkomens reageren minder sterk op de btw-verhoging.
De vraag over de btw-verhoging is in de Ipsos I&O enquête op de volgende manier gesteld: In het regeerakkoord op hoofdlijnen staat dat het nieuwe kabinet Schoof I de btw voor logies wil verhogen van 9% naar 21%. De btw-verhoging geldt dus onder andere voor hotelovernachtingen, overnachtingen in huisjes, opgezette tenten en stacaravans op vakantieparken en campings. Kampeerterreinen, voor bijvoorbeeld caravans of tenten, zijn uitgezonderd van de btw-verhoging. Daarvoor blijft de btw 9%. Als de kosten van logies* in Nederland door de btw-verhoging met 12% stijgen, hoe zou dat uw beslissing beïnvloeden om in eigen land op vakantie te gaan? (We bedoelen hier met vakantie ook kortere reizen mee zoals een weekendje weg of stedentrips; zakenreizen tellen niet mee) -
Ik zou niet (meer) in eigen land op vakantie gaan
-
Ik zou minder vaak in eigen land op vakantie gaan
-
Het zou geen invloed hebben op mijn beslissing op het wel of niet op vakantie gaan in eigen land
-
Weet niet / geen mening
31 DNB, Jansen en Jonker (2016): https://www.dnb.nl/media/ry5gdjqj/working-paper-519.pdf. 32 Baker, Johnson & Kueng (2017) rapporteren dat consumenten sterker reageren op tariefwijzigingen
wanneer die in de media breed worden uitgemeten.
18
Het voordeel van op deze manier de vraag stellen is dat het helder is dat de prijzen verhoogd worden als gevolg van de btw-verhoging, en dat de prijsverhoging dus niet het gevolg is van een verbetering in kwaliteit. Het nadeel is dat sommige respondenten wellicht hun politieke voorkeur ten aanzien van voorgesteld btw-beleid laten doorschemeren, waardoor de enquête meer het karakter van een referendum kan krijgen. Overigens stijgen de kosten door de btw-verhoging niet met 12%, zoals in de Ipsos I&O enquête staat, maar met 11% (= (1,21 – 1,09) / 1,09) * 100%). In de rapportage maakt Ipsos I&O nog een belangrijke toevoeging die algemeen geldt voor dit soort enquêtes (ook voor de onze in het volgende hoofdstuk): “Uit onze ervaring met opinieonderzoek weten we dat respondenten toekomstig gedrag kunnen overschatten. Hierom is het mogelijk dat het effect van de btw-verhoging in de praktijk anders uitpakt. De resultaten op deze vragen zijn derhalve indicatief en geen absolute zekerheid.” 3.2.3
Type overnachting, zakelijke en toeristische overnachtingen, en segment De prijselasticiteit verschilt mogelijk tussen verschillende typen overnachtingen. Onderzoeksbureau NYFER (2015) schat, in opdracht van Gastvrij Nederland, dat de prijselasticiteit voor hotels varieert tussen -0,5 en -0,7 voor zakelijke gasten en tussen -0,6 en -0,8 voor recreatieve gasten.33 Voor campings, vakantieparken en watersportbedrijven is de elasticiteit zelfs nog hoger, namelijk -1,2. Dit houdt in dat een prijsstijging van 1% leidt tot een daling in de vraag van 0,5% tot 1,2%, afhankelijk van het type logies. De prijselasticiteiten zijn gebaseerd op ramingen onder (belanghebbende) ondernemers (hotels zakelijk) en literatuur (campings, vakantieparen en watersportbedrijven). Het is onduidelijke waar de prijselasticiteiten van hotels leisure op gebaseerd zijn; in de bijbehorende tabel staat geen bron aangegeven. Decisio en CELTH (2025) bouwen voort op het NYFER-onderzoek om te laten zien dat de impact van de btw-verhoging op de vraag verschilt tussen zakelijke en toeristische overnachtingen. Dit onderzoek is verricht in opdracht van branchevereniging Koninklijke Horeca Nederland. 34 Het onderzoek gaat uit van een basisscenario waarin aannames uit de eerdergenoemde fichebundel van het Rijk worden overgenomen.
Hierin wordt verondersteld dat 75% van de btw-verhoging wordt doorberekend in de prijs en dat de prijselasticiteit van toeristische overnachtingen gelijkstaat aan -0,75. Gegeven deze aannames komen zij tot de verwachting dat het aantal toeristische overnachtingen met 6,2% zal dalen. Ten aanzien van zakelijke overnachtingen gaan de onderzoekers uit van een prijselasticiteit van -0,6. Dit getal is gebaseerd op het bovenstaande rapport van NYFER. Het aantal zakelijke overnachtingen stijgt onder bovenstaande aannames met 1,5%. Zakelijke gasten kunnen de btw namelijk terugvorderen en gaan daarom uit van de netto kosten. Deze netto kosten dalen als logies de btw-verhoging niet volledig doorberekenen in de prijs, waardoor de vraag naar zakelijke overnachtingen dus licht stijg. De gevonden vraagdalingen volgen correct uit de genoemde aannames, zoals we in paragraaf 5.3 laten zien. Hetzelfde onderzoek van Decisio en CELTH (2025), in opdracht van branchevereniging Koninklijke Horeca Nederland, stelt dat de btw-verhoging verschillende segmenten logies ongelijk treft. Het onderzoek vergelijkt twee segmenten. Het eerste segment is een budgethotel in een grensregio en het tweede type is een luxe hotel met restaurant in de Randstad. De onderzoekers gaan ervan uit dat het budgethotel relatief weinig zakelijke gasten heeft (17%) en dat de prijselasticiteit relatief groot is (-1).
De aanname is dat het luxe hotel in de Randstad juist veel zakelijke gasten aantrekt (32%) en dat de prijselasticiteit hier kleiner is (-0,5). Onder deze aannames wordt het budgethotel een stuk harder geraakt dan het luxe hotel. 33 NYFER (2015): https://assets.khn.nl/uploads/media/Belangenbehartiging/Downloads/NYFER-rapport-
Gastvrijheid-en-de-BTW-mrt-2015.pdf.pdf. 34 Decisio en CELTH (2025): https://assets.khn.nl/uploads/20250327-Eindrapport-Impact-BTW-verhoging-
hotelsector.pdf.
19
In het volgende hoofdstuk gaan we empirisch onderzoeken in hoeverre de impact van de btw-verhoging verschilt tussen regio’s (wel-/niet-grens), type overnachting (vakantiepark of hotel) en segment (budget, standaard of luxe).
20
4 Resultaten prijselasticiteit logies uit econometrie en keuzeexperiment In dit hoofdstuk presenteren we de resultaten over de prijselasticiteit van logies in Nederland, op basis van twee methoden. We starten met een econometrische analyse op basis van historische data, waarmee we het effect van de btw-verhoging van 6% naar 9% in 2019 op de vraag schatten voor de logiessector in Nederland en voor alle provincies apart. Door op provincieniveau te analyseren, kunnen we regionale verschillen beter in beeld brengen en specifiek onderzoeken of er aanwijzingen zijn voor grenseffecten. Vervolgens bespreken we de uitkomsten van het keuze-experiment, waarin respondenten onder verschillende prijsscenario’s keuzes maakten tussen binnenlandse en buitenlandse overnachtingen. Deze analyse geeft inzicht in de gevoeligheid van toeristen voor prijsveranderingen, en in mogelijke verschillen tussen doelgroepen, regio’s en segmenten. 4.1
Econometrische analyse van impact btw-verhoging in 2019 op aantal overnachtingen In 2019 is de btw op logies verhoogd van 6% naar 9%. We hebben een econometrische techniek toegepast om het effect van deze btw-verhoging op het aantal overnachtingen te meten. Als data gebruiken we het aantal overnachtingen op basis van maandelijkse observaties tussen januari 2012 en februari 2020.35 We hebben de analyse niet alleen voor heel Nederland uitgevoerd, maar ook per provincie. Bovendien hebben we onderscheid gemaakt tussen het woonland van de toerist: Nederland, buitenland of totaal landen. Het is goed om vooraf te benoemen dat de resultaten met voorzichtigheid geïnterpreteerd moeten worden. Ten eerste kunnen de dalingen in het aantal overnachtingen ook het gevolg zijn van andere oorzaken dan de relatief kleine btw-verhoging van 6% naar 9%. Ten tweede is de geschatte vraagdaling vanaf 2019 slechts gebaseerd op 13 observaties (van januari 2019 tot en met januari 2020), omdat we wegens corona latere observaties niet konden meenemen in de analyse. De toegepaste econometrische techniek heet interrupted time series (its) analyse. Hierbij schatten we allereerst een geoptimaliseerd tijdreeksmodel over de gehele tijdreeks.36 Aan het tijdreeksmodel voegen we twee variabelen toe die de mogelijke impact van de btw-verhoging in 2019 in kaart brengen.
De eerste variabele meet of er vanaf de start van de btw-verhoging in 2019 direct een verschuiving is geweest in het aantal overnachtingen (‘directe effect’) en de tweede variabele meet of de trend in het aantal overnachtingen na 2019 is gestegen of gedaald. We volgen hierbij de procedure van Schaffer, Dobbins &