CConstaterende datMaashorst
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlagen ter informatie 1.9 - Archeologisch onderzoek

Raadsvergadering 19 september 2024, gemeente MaashorstBij agendapunt: Raadsvoorstel | Vaststelling bestemmingsplan Akkerwinde III13.019 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

RAPPORT Archeologisch bureau- en verkennend veldonderzoek door middel van boringen Akkerwinde te Schaijk (gemeente Landerd)

AM20538

RAPPORT Archeologisch bureau- en verkennend veldonderzoek door middel van boringen Akkerwinde te Schaijk (gemeente Landerd) Aeres Milieu Projectnummer Status rapport ISSN Nummer Datum

: AM20538 : Concept (versie 2) : 2214-5656 : 10 november 2021

Opdrachtgever

: Accent Adviseurs Luchthavenweg 13E 5657 EA Eindhoven

Opsteller rapport Paraaf

: L. Kruithof MSc. | drs. D. Hagens | drs. ing. N.J.W. van der Feest :

Redactie Paraaf

: drs. ing. N.J.W. van der Feest :

Vrijgave Paraaf

: drs. ing. N.J.W. van der Feest :

Aeres Milieu B.V. Noordhoven 4 6042 NW ROERMOND (t) 0475 – 320 000 e-mail: info@aeres-milieu.nl www.aeres-milieu.nl

4002 + 4003

Disclaimer Het onderzoek is op zorgvuldige wijze uitgevoerd volgens de algemeen gebruikelijke inzichten en methoden (opzet conform de geldende richtlijnen en protocollen). Aeres Milieu accepteert op voorhand geen aansprakelijkheid voor maatregelen of mogelijke beslissingen die de opdrachtgever naar aanleiding van het door Aeres Milieu uitgevoerde onderzoek neemt. Tevens wordt opgemerkt dat Aeres Milieu voor het verkrijgen van de voor het bureau onderzoek noodzakelijke informatie (mede) afhankelijk is van externe bronnen. Voor Aeres Milieu is niet te verifiëren of deze bronnen altijd volledig en zonder fouten zijn. Hierdoor kan Aeres Milieu niet instaan voor de juistheid en volledigheid van de verzamelde historische informatie.

Pagina | 2

AM20538

INHOUDSOPGAVE SAMENVATTING .................................................................................................................................................................................................................. 4 ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ...................................................................................................................................................................................... 6 1. INLEIDING ........................................................................................................................................................................................................................ 7 2. 2.1 2.2

WERKWIJZE ........................................................................................................................................................................................................ 10 Inleiding ......................................................................................................................................................................................................... 10 Verkennend veldonderzoek door middel van boringen ............................................................................................................... 10

3.1 3.2 3.3 3.4 3.5

BUREAU-ONDERZOEK ................................................................................................................................................................................... 12 landschappelijke situatie - geomorfologie ....................................................................................................................................... 12 Landschappelijke situatie - bodem...................................................................................................................................................... 13 Bewoningsgeschiedenis – historisch overzicht .............................................................................................................................. 14 Bewoningsgeschiedenis – archeologische waarden .................................................................................................................... 16 Bewoningsgeschiedenis – historisch kaartmateriaal ................................................................................................................... 17

3.

4.

VERWACHTINGSMODEL ................................................................................................................................................................................ 20

5. 5.1 5.2 5.3 5.4

VELDWERKZAAMHEDEN ............................................................................................................................................................................... 23 Algemeen ...................................................................................................................................................................................................... 23 Fysisch geografische beschrijving van de bodemopbouw .......................................................................................................... 24 Interpretatie ................................................................................................................................................................................................. 26 Archeologische indicatoren .................................................................................................................................................................... 26

6. CONCLUSIE ................................................................................................................................................................................................................... 27 6.1 Algemeen ...................................................................................................................................................................................................... 27 6.2 Beantwoording onderzoeksvragen ...................................................................................................................................................... 28 7.

AANBEVELINGEN ............................................................................................................................................................................................. 29

Bijlagen: 1 2 3 4 5 6 7 8 9

Topografische ligging onderzoeksgebied Boorpuntenkaart Archeologische gegevens cf. Archis 3 Archeologische Beleidskaart gemeente Landerd Overzicht geomorfologische kaart Overzicht bodemkaart Reliëfkaart Boorkernbeschrijvingen Advieskaart

Pagina | 3

AM20538

SAMENVATTING Op 5 en 6 januari 2021 is door Aeres Milieu een archeologisch bureau- en verkennend booronderzoek uitgevoerd aan de Akkerwinde aan de Pastoor van Winkelstraat te Schaijk (gemeente Landerd). De aanleiding voor het laten uitvoeren van dit bodemonderzoek is de voorgenomen (her)ontwikkeling van de locatie ten behoeve van woningbouw. De diepte van de toekomstige verstoring is ten tijde van dit onderzoek is niet bekend, maar uitgaande van een standaard funderingsdiepte zal dit naar verwachting tot tenminste 0,8-1,0 meter beneden maaiveld reiken. De onderzoekslocatie ligt volgens de Archeologische Beleidskaart van de gemeente Landerd (2012) grotendeels in een zone met Beleidscategorie 4: gebieden met een hoge archeologische verwachting. Het noordwestelijke deel ligt deels in Beleidscategorie 5: gebieden met een middelhoge archeologische verwachting, deels in Beleidscategorie 6: gebieden met een lage archeologische verwachting en deels in Beleidscategorie 7: gebieden zonder archeologische verwachting. Voor de zones gelegen in de beleidscategorie 4 en 5 dient een archeologisch booronderzoek te worden uitgevoerd. De omgeving van het plangebied ligt op de overgang van de Peelhorst naar het rivierengebied. De jager-verzamelaars vestigde zich veelal op de overgang van nat naar droog (gradiëntzone).

Gezien de grote afstand, circa 700 meter ten oosten van het plangebied, tot een natte dalvormige laagte is er binnen het plangebied geen sprake van een gradiëntzone. Om deze redenen wordt een lage verwachting toegekend voor vindplaatsen uit het midden- en laat-paleolithicum tot en met het mesolithicum. De relatief hoge ligging van het plangebied zal voor latere landbouwende samenlevingen een aantrekkelijke vestigingslocatie zijn geweest. Er zijn in de (wijde) omgeving, voornamelijk ten oosten van het plangebied, enkele vondsten en nederzettingsresten bekend uit deze periode neolithicum tot vroege middeleeuwen. Op basis van deze gegevens geldt voor het plangebied een middelhoge verwachting voor zowel vindplaatsen uit de periode neolithicum tot en met vroege middeleeuwen. Het plangebied ligt aan de historische uitvalsweg Pastoor van Winkelstraat. Uit historische kaarten blijkt dat sinds tenminste het begin van de 19e eeuw meerdere bebouwing aanwezig is aan deze straat. Ook nagenoeg grenzend aan het plangebied is enige bebouwing aanwezig. Het plangebied zelf is onbebouwd gebleven en maakte deel uit van het bouwlandveld Aan de Waale Steeg. Mogelijk was binnen het noordelijke deel van het plangebied, direct aan de Pastoor van Winkelstraat, bebouwing aanwezig in de periode vóór circa 1800.

Om die reden geldt voor het noordelijke deel van het plangebied een hoge archeologische verwachting en voor het centrale en zuidelijke deel een lage archeologische verwachting voor de periode volle middeleeuwen tot en met de nieuwe tijd. Wegens de verwachte aanwezigheid van enkeerd- en laardpodzolgrond en daarmee een plaggendek zijn archeologische resten beschermd tegen latere invloeden. Wat betreft eventueel aanwezige organische resten is het afhankelijk hoe diep het grondwater zit. Bij hoge enkeerd- en laarpodzolgronden zijn de omstandigheden voor het aantreffen van organische resten minder goed: door de lage grondwaterstand (GWT V en VII) kunnen organische resten vaak enkel in dieper, waterhoudende sporen zoals waterputten bewaard blijven. Op basis van het uitgevoerde verkennend veldonderzoek door middel van boringen kan worden gesteld dat de bodemopbouw binnen het grootste deel van het plangebied bestaat uit (deels) intacte humuspodzolgrond. Hierdoor is de kans groot dat archeologische resten in de ondergrond kunnen worden aangetroffen. De in het vooronderzoek opgestelde archeologische verwachting (middelhoog voor laat-paleolithicum – vroege middeleeuwen) blijft dan ook gehandhaafd. Pagina | 4

AM20538

De bodemopbouw ter plaatse van Type II boringen bestaat uit een AC-profiel. Er zijn geen sporen aangetroffen van een oorspronkelijke podzolbodem. Dit is mogelijk het gevolg van een egalisatie voorafgaand aan de ontginning van het gebied of opname in het bovenliggend dek door ploegen van de akker. De overgangen naar de natuurlijke ondergrond is veelal scherp. Op basis van deze gegevens is de archeologische verwachting ter plaatse van Type II-boringen voor het aantreffen van archeologische resten voor de perioden (laat-paleolithicum – nieuwe tijd) laag. De verwachting voor de periode laatpaleolithicum – mesolithicum tijd was al laag. Ter plaatse van Type II boringen wordt geen archeologisch vervolgonderzoek noodzakelijk geacht, zie groene kleur op de advieskaart in Figuur 10 en in Bijlage 9. De graafwerkzaamheden bij de voorgenomen planontwikkeling kunnen ter plaatse van Type I boringen een negatieve impact hebben op het verwachte aanwezige archeologische niveau. Op basis van de bodemkundige gesteldheid kunnen onder de humus houdende bovengrond (0-35 centimeter beneden maaiveld) archeologische resten aanwezig zijn. Deze boringen zijn in gele kleur aangegeven op Figuur 10 en in Bijlage 9. Wanneer in dit deel van het plangebied graafwerkzaamheden gaan plaatsvinden, dan kunnen eventueel aanwezige archeologische resten verloren gaat.

Op basis hiervan wordt voor dit deel van het plangebied een vervolgonderzoek geadviseerd. Dit vervolgonderzoek vindt bij voorkeur in de vorm van een proefsleuvenonderzoek plaats. Hiervoor dient voorafgaand een Programma van Eisen (PvE) ter toetsing te worden voorgelegd te worden aan de bevoegde overheid (gemeente Landerd). Aanvullend advies gemeente Landerd1 Conform het advies van Aeres Milieu wordt geadviseerd nader vooronderzoek te verrichten middels proefsleuven. Aangeraden wordt om in het kader van het proefsleuvenonderzoek de groene zones bij boorpunten 6, 11, 23-24-25 en 34 middels minstens één kraanbak brede sleuven te toetsen. Zie de gearceerde delen op de advieskaart in Figuur 10 en in Bijlage 9. De resultaten van dit onderzoek dient getoetst te worden door de bevoegde overheid (gemeente Landerd), dat op basis van het uitgebrachte advies een besluit zal nemen. Wij willen de opdrachtgever erop wijzen dat dit selectieadvies nog niet betekent dat al bodem verstorende activiteiten of daarop voorbereidende activiteiten kunnen worden ondernomen. Het uitgevoerde onderzoek is verricht conform de gestelde eisen en gebruikelijke methoden. Het onderzoek is gericht op het inzichtelijk maken van de toestand van het aanwezige bodemarchief.

Hiermee kan de beschadiging dan wel vernietiging als gevolg van de voorgenomen verstoring van een mogelijk aanwezig bodemarchief tot een minimum worden beperkt. Echter kan door de aard van het onderzoek, steekproefsgewijs, niet volledig worden uitgesloten dat er archeologische resten aan- of afwezig zullen zijn. Als gevolg hiervan is bij het aantreffen van archeologische resten het, conform de Erfgoedwet van 2016, artikel 5.10 (Archeologische toeval vondst) en 5.11 (Waarneming), een meldingsplicht van toepassing.

1 ArchAeO, 19 maart 2021, toetsing conceptrapport (versie 1), d.d. 4 maart 2021 (Projectnr. ArchAeO P21027. Pagina | 5

AM20538

ADMINISTRATIEVE GEGEVENS Projectnummer

: AM20538

OM-nummer

: 4934061100

Soort onderzoek

: Bureau- en verkennend veldonderzoek d.m.v. boringen

Adres onderzoekslocatie

: Pastoor van Winkelstraat (ong.) te Schaijk

Toponiem

: Pastoor van Winkelstraat (ong.)

Gemeente

: Landerd

Provincie

: Noord-Brabant

Kadastrale registratie

: Schaijk, sectie C, nrs, 1678, 1830 (ged.), 2077, 3450, 5251 (ged.), 5813 (ged.) en 6320

Coördinaten

: Centraal

172.545; 417.206

NW:

172.485; 417.490

NO:

172.680; 417.368

ZW:

172.428; 417.060

ZO:

172.615; 417.029

Oppervlakte

: Circa 7,1 ha

Huidig locatie gebruik

: Weiland en deels bebouwd

Aanleiding onderzoek

: Bestemmingsplanwijziging

Opdrachtgever

: Accent Adviseurs

Bevoegde overheid

: Gemeente Landerd

Opslag documentatie en materiaal

: Noordhoven 4 te Roermond tot deponering bij provinciaal depot te ’s-Hertogenbosch

Datum uitvoering

: 5, 6 januari en 22 februari 2021

Pagina | 6

AM20538

1. INLEIDING In opdracht van Accent Adviseurs heeft Aeres Milieu een archeologisch bureau- en verkennend veldonderzoek, d.m.v. boringen uitgevoerd op de locatie: Adres onderzoekslocatie

: Akkerwinde aan de Pastoor van Winkelstraat te Schaijk

Gemeente

: Landerd

Oppervlakte

: Circa 7,1 ha

Huidig gebruik van de locatie

: Weiland en deels bebouwd

Toekomstig gebruik

: Nieuwbouwwoningen

Dit archeologisch onderzoek is uitgevoerd conform de richtlijnen van de BRL SIKB 4000 (protocol 4002 en 4003), KNA 4.1. Het archeologische onderzoek bestaat uit een bureauonderzoek naar de historie en bodemgesteldheid van de onderzoekslocatie. Aanvullend hierop is een verkennend veldonderzoek d.m.v. boringen op het perceel uitgevoerd. De werkzaamheden in het veld zijn uitgevoerd onder leiding van een senior KNA-prospector.

Aanleiding De aanleiding voor het laten uitvoeren van dit bodemonderzoek is de voorgenomen (her)ontwikkeling van de locatie ten behoeve van woningbouw (Figuur 1). De diepte van de toekomstige verstoring is ten tijde van dit onderzoek is niet bekend, maar uitgaande van een standaard funderingsdiepte zal dit naar verwachting tot tenminste 0,8-1,0 meter beneden maaiveld reiken. De onderzoekslocatie ligt volgens de Archeologische Beleidskaart van de gemeente Landerd (2012) grotendeels in een zone met Beleidscategorie 4: gebieden met een hoge archeologische verwachting. Het noordwestelijke deel ligt deels in Beleidscategorie 5: gebieden met een middelhoge archeologische verwachting en naoorlogse woonwijken en industriegebieden die in een gebied van hoge archeologische verwachting liggen, deels in Beleidscategorie 6: gebieden met een lage archeologische verwachting en deels in Beleidscategorie 7: gebieden zonder archeologische verwachting of archeologisch vrijgegeven. Bij Categorie 4 geldt een onderzoeksplicht bij een verstoringsdiepte van meer dan 50 cm en een verstoringsoppervlakte van meer dan 250 m². Bij Categorie 5 geldt een onderzoeksplicht bij een verstoringsdiepte van meer dan 50 cm en een verstoringsoppervlakte van meer dan 2500 m². Bij Categorieën 6 en 7 geldt er geen onderzoeksplicht (lage verwachting of archeologisch vrijgegeven).

Voor de zones gelegen in de beleidscategorie 4 en 5 dient een archeologisch booronderzoek te worden uitgevoerd (Bijlage 4).2

2 ArchAeo en RAAP 2012, Archeologische Beleidskaart gemeente Landerd. Pagina | 7

AM20538

Doel Het doel van het archeologisch bureauonderzoek is het opstellen van een gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel voor de locatie. Dit verwachtingsmodel wordt op basis van historische kaarten en bekende landschappelijke en archeologische gegevens gevormd. Dit verwachtingsmodel zal vervolgens leiden tot een aanbeveling over het behoud in-situ of eventueel vervolgonderzoek. Het doel van het aansluitende verkennend booronderzoek is het toetsen van het in het bureauonderzoek opgestelde verwachtingsmodel. Specifiek voor de onderzoekslocatie Akkerwinde aan de Pastoor van Winkelstraat te Schaijk zijn de volgende onderzoeksvragen geformuleerd: •

Is er sprake van stratigrafische lagen die potentieel archeologische waarden kunnen bevatten?

•

In hoeverre zijn deze lagen intact en hoe reflecteert dit de kwaliteit van de mogelijk aanwezige archeologische resten?

•

Wat is de diepteligging van mogelijke archeologische resten en wat is de daadwerkelijke bedreiging van deze resten door de voorgenomen bodemingrepen?

Plangebied Het plangebied ligt aan de Pastoor van Winkelstraat, direct ten zuiden van de historische dorpskern van Schaijk. De topografische ligging van het plangebied is weergegeven in Figuur 2. Momenteel is het plangebied grotendeels in gebruik als weiland en het noordelijk deel is deels bebouwd. In het noorden wordt het plangebied begrenst door de Pastoor van Winkelstraat en de bestaande (agrarische) bebouwing, aan de westzijde door bebouwing aan de Akkerwinde en Pastoor van Winkelstraat, aan de oostzijde door bebouwing van het Industriepark en aan de zuidzijde door een wadi en de woningen behorende tot Akkerwinde fase 2.

Pagina | 8

AM20538

Figuur 1. Impressie van een mogelijke toekomstige situatie voor het plangebied. (Bron: Opdrachtgever).

Figuur 2. Topografische ligging van het plangebied. Het plangebied is weergegeven met het rode kader. (Bron: PDOK-viewer)

Pagina | 9

AM20538

2. WERKWIJZE 2.1

Inleiding

Bij het uitvoeren van het bureauonderzoek is gebruik gemaakt van verschillende bronnen. Deze bronnen geven inzicht in bekende, of te verwachten archeologische resten binnen het onderzoeksgebied. Daarnaast zijn deze bronnen van belang voor het opstellen van de landschapsgenese.

Archeologische bronnen •

Archeologische Monumentenkaart (AMK)

•

Archeologisch Informatiesysteem (Archis3)

•

Archeologische Beleidskaart van de gemeente Landerd

•

Specifieke lokale informatie (heemkundekring, amateurarcheologen)

Bodem- en geomorfologische kaarten •

Bodemkaart (Alterra)

•

Geomorfologische kaart (Alterra, uit Archis2)

•

Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN3)

Historische kaarten •

Historisch kadastraal minuutplan (1800-1832)

•

Historische topografische en militaire kaarten (1830 tot 1978)

•

Moderne topografische kaart (tot 2019)

De bovenstaande bronnen worden aangevuld door mogelijke informatie afkomstig van lokale archeologische verenigingen en werkgroepen. De overige aanvullende informatie is terug te vinden in de literatuurlijst. De Heemkundekring Schaijk en Reek, is per e-mail gecontacteerd met de vraag met de vraag om aanvullende informatie betreffende het plangebied. Tot op heden is hierop nog geen reactie ontvangen.

2.2

Verkennend veldonderzoek door middel van boringen

Aan de hand van het Plan van Aanpak (PvA) en de Leidraad Inventariserend Veldonderzoek 3 wordt een verkennend booronderzoek met een boordichtheid van 6 boringen per hectare uitgevoerd. Het onderzoek is hiermee verkennend voor alle perioden. Het plangebied heeft een oppervlakte van 7,1 ha. Volgens de Archeologische Beleidskaart van de gemeente Landerd dient alleen voor de zones in de beleidscategorie 4 en 5 een verkennend veldonderzoek plaats te vinden. Dit deel van het plangebied is circa 6 ha (Figuur 3). Bij het verkennend veldonderzoek zal daarom worden uitgegaan van 36 boringen welke gelijkmatig over het plangebied worden verdeeld. De boorlocaties worden uitgezet ten opzichte van hoekpunten van de perceelsgrenzen, straten en bebouwing. De hoogte zal worden bepaald met het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN3). De boringen worden gezet met een Edelmanboor met een boorkop van 7 centimeter.

3 Tol et al. 2012. Pagina | 10

AM20538

De boorkernen worden conform de ASB (Archeologische Standaard Boorbeschrijving 5.2) beschreven, zie Bijlage 8. Gelet zal worden op de aanwezigheid van archeologische indicatoren als fragmenten keramiek, fosfaatvlekken en brokjes houtskool en verbrande leem. Daartoe worden de opgeboorde monsters verbrokkeld waar nodig.

Figuur 3. Rood omlijnd de onderzoekslocatie. Voor de rode zones geldt geen onderzoekplicht. (Bron luchtfoto: PDOK-viewer).

Pagina | 11

AM20538

3. BUREAUONDERZOEK 3.1

Landschappelijke situatie - geomorfologie

Het plangebied ligt grotendeels op de Peelhorst. Het noordelijk deel behoort tot de Lage Rijnterrassen. 4 De omgeving van het plangebied ligt op de overgang van de Peelhorst naar het rivieren gebied. Door tektonische activiteiten ligt de Peelhorst hoger in het landschap. Ten westen van het plangebied ligt de zuidoost-noordwest georiënteerde Peelrandbreuk. Deze breuk vormt de grens van het tektonisch dalingsgebied van de Roerdalslenk. Tijdens het Pleistoceen, met name in het vroeg- en midden-Pleistoceen (2,6 miljoen – 131.000 jaar geleden), werden door de Rijn en Maas vrij grove grindhoudende zanden afgezet. Deze afzettingen zijn door vlechtende rivieren afgezet behoren tot de Formatie van Kreftenheye. Onder invloed van tektonische opheffing in het Cromerien (circa 2.4 miljoen – 850.000 jaar geleden) verlegde de Maas zich in oostelijke richting. De Rijn verlegde zich ook en kwam de oude riviervlakte steeds hoger te liggen. Hierdoor ontstonden rivierterrassen. In de omgeving van Schaijk zijn in de ondergrond oude terrasresten aanwezig. Tijdens de laatste ijstijd (Weichselien; circa 115.000 – 11.700 jaar geleden), in het warme Bølling-Allerødinsterstadiaal circa 14.700 – 12.900 jaar geleden) veranderde het rivierenpatroon van vlechtend naar meanderend. 5 De afvoer van het rivierwater concentreerde zich voornamelijk door enkele hoofdgeulen.

Deze geulen sneden zich diep in de oudere Pleistocene riviervlakte. Tijdens hoog water werd op de hoger gelegen rivierafzettingen lemige klei afgezet. De klei wordt tot het Laagpakket van Wijchen van de Kreftenheye Formatie gerekend. De laatste fase voor de opwarming van het Holoceen omvat de Jonge Dryas (circa 12.750 - 11.750 jaar geleden). Tijdens de Jonge Dryas daalt de temperatuur weer waardoor de aanvoer van het sediment weer toenam. In deze periode neemt de rivier weer een vlechtend patroon aan. Periodiek vielen delen van de rivierbedding droog waardoor er op grote schaal zandverstuivingen plaatsvonden. In de koudste en droogste perioden van het Weichselien, in droge en zeer koude perioden van het Laat-Glaciaal (circa 14.700 – 11.700 jaar geleden), is de vegetatie grotendeels verdwenen, waardoor op grote schaal verstuiving optrad. De rivierafzettingen en de fluvioperiglaciale afzettingen raakten bedekt met dekzand. 6 Dit dekzand is kalkloos, fijnkorrelig (150 – 210 μm) en arm aan grind. Het dekzand wordt tot de Formatie van Boxtel gerekend. Het reliëf dat tijdens de dekzandafzetting is ontstaan, wordt gekenmerkt door vlaktes met depressies en dekzandruggen of dekzandkoppen. Het dekzand werd in verschillende fasen en omstandigheden afgezet, zo is het oude dekzand lemig en het jonge dekzand niet. Het jonge dekzand is meestal niet gelaagd.

Op de overgang van Jong dekzand I en Jong Dekzand II heeft zich tijdens een relatief warmere periode (Allerød) een bodem gevormd. Het klimaat werd tijdens het Holoceen warmer en vochtiger. Door het warmere klimaat smolten de in het Weichselien gevormde ijskappen en steeg de relatieve zeespiegel snel. Het landschap in de regio is door geologische processen weinig meer veranderd. Het dekzand werd door de toenemende vegetatie vastgelegd en de beken sneden zich in. Hierbij volgden ze de natuurlijke laagten, zoals de eerder gevormde dalen.

4 Rensink et al. 2016. 5 Berendsen 2008, 183; Stouthamer, Cohen en Hoek 2015, 205. 6 Berendsen 2004, 190. Pagina | 12

AM20538

Als gevolg van ontbossingen door menselijke activiteiten heeft vanaf het neolithicum opnieuw verstuiving plaatsgevonden van het dekzand. Systematische ontbossingen vanaf de (late) middeleeuwen heeft grootschalige verstuivingen veroorzaakt. Hierdoor ontstonden landduinen. Deze stuifzanden worden tot het Laagpakket van Kootwijk van de Formatie van Boxtel gerekend en worden gekenmerkt als reliëfrijke zones in het landschap. Ten noordwesten en zuid(oosten) van het plangebied zijn dergelijke lage landduinen aanwezig. Volgens de oppervlakte geologiekaart komen ter plaatse van het plangebied in de bodem rivierzand en -grind voor. Deze afzettingen zijn onderdeel zijn van de Formatie van Kreftenheye (Kr1).7 Volgens de geomorfologische kaart (Bijlage 5)8 ligt het plangebied grotendeels op een horstglooiing (code 3H1) al dan niet bedekt met dekzand. Het noordelijk deel is niet gekarteerd vanwege de ligging in de bebouwde zone. Vermoedelijk ligt ook dit deel van het plangebied op een horstglooiing. Het kaartbeeld van het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN, Bijlage 7) laat duidelijk zien dat de omgeving van het plangebied op de overgang van de Peelhorst (ten zuiden van het plangebied) naar het rivieren gebied ligt (ten noord(oosten) van het plangebied). Het AHN laat ook zien dat het plangebied relatief hoog in het landschap ligt en afloopt in noordelijke richting.

De maaiveldhoogte in het plangebied varieert tussen de 9,89 en 12,10 meter +NAP.

3.2

Landschappelijke situatie - bodem

Op de bodemkaart (Bijlage 6) worden in het noordelijk deel van het plangebied laarpodzolgronden in leemarm en zwak lemig fijn zand (code cHn21) verwacht. In het zuidelijk deel van het plangebied worden hoge zwarte enkeerdgronden in leemarm en zwak lemig fijn zand (code zEZ21) verwacht. Laarpodzolgronden (code cHn21-V) Bij laardpodzolgronden is sprake van een eerdlaag of plaggendek. Dit (plaggen)dek is ontstaan doordat in sommige gevallen al vanaf de late middeleeuwen op grote schaal het systeem van potstalbemesting werd toegepast.9 Om de grond vruchtbaarder te maken, werden plaggen met het mest van het vee vermengd en op de akkers uitgespreid. In de loop der tijd is hierdoor een plaggendek op de oorspronkelijke podzolbodem ontstaan.10 De totale dikte van het plaggendek is bij de laardpodzolgronden tussen de 30 en 50 centimeter.11 De bouwvoor (Aap-horizont) is grijsbruin tot zwart van kleur. Hieronder liggen oudere niveaus/lagen van het plaggendek (Aa-horizont), die meestal wat lichter van kleur zijn met daaronder een podzolbodem. Dergelijke cultuurdekken kunnen een beschermende werking hebben voor de potentieel aanwezige archeologische lagen.

7 Geologische overzichtskaart van Nederland, 2010. 8 Alterra 2008, Geomorfologische kaart van Nederland, schaal 1:50.000; Maas, Van der Meij, Van Delft, Heidema 2019. 9 Spek 2004. 10 Hiddink en Renes 2007. 11 De Bakker en Schelling 1989, 141. Pagina | 13

AM20538

Enkeerdgronden (code zEZ21-VII) Bij enkeerdgronden is sprake van een eerdlaag of plaggendek. Dit (plaggen)dek is ontstaan doordat in sommige gevallen al vanaf de late middeleeuwen op grote schaal het systeem van potstalbemesting werd toegepast. Om de grond vruchtbaarder te maken, werden plaggen met het mest van het vee vermengd en op de akkers uitgespreid. In de loop der tijd is hierdoor een plaggendek op de oorspronkelijke bodem ontstaan.

De totale dikte van het plaggendek is bij de enkeerdgronden meer dan 50 cm. De bouwvoor (Aap-horizont) is grijsbruin tot zwart van kleur. Hieronder liggen oudere niveaus/lagen van het plaggendek (Aa-horizont), die meestal wat lichter van kleur zijn. Dergelijke cultuurdekken kunnen een beschermende werking hebben voor de potentieel aanwezige archeologische lagen. De hoge enkeerdgronden betreffen de oudste opgehoogde gronden, die over het algemeen op de hogere dekzanden liggen. De lage enkeerdgronden werden pas later in gebruik genomen vanwege de lagere ligging in het beekdal. Door de hogere grondwaterstand was de sterke ophoging met plaggen niet alleen noodzakelijk voor de bemesting maar ook om de nattere gronden toegankelijk te maken. De kans bestaat dat er onder het plaggendek nog een restant van het oorspronkelijke wordt bodemprofiel wordt aangetroffen. Dit hoeft echter niet zo te zijn zoals vaker blijkt bij archeologisch onderzoek in bijvoorbeeld het oosten van Brabant. Indien sprake is geweest van een snelle ophoging, dan zou men onder het plaggendek nog een intacte A-horizont kunnen vinden. Deze laag onderscheidt zich door een hoger humusgehalte en een meer donkere kleur. Echter zijn door verploeging vaak de oorspronkelijke A- en E-horizont meestal reeds opgenomen in het plaggendek.

Indien de oorspronkelijke bodem bestaat uit een podzolbodem kunnen op een dieper niveau nog (restanten van) een B- en/of BC- horizont voorkomen. Grondwatertrap De mogelijk aanwezige gronden worden gekenmerkt door een gemiddeld lage grondwaterstand, te weten grondwatertrap (GWT) V en VII. Dit zijn de gemiddelde grondwaterstanden die op de bodemkaart staan aangegeven. Dit betekent dat de gemiddeld hoogste grondwaterstand voor GWT V ondieper dan 40 centimeter beneden maaiveld ligt. De gemiddeld laagste grondwaterstand ligt dieper dan 120 centimeter beneden maaiveld. Bij GWT VII is dieper dan 160 centimeter. De gemiddeld hoogste waterstand bij deze grondwatertrap ligt tussen de 80 en 140 centimeter onder maaiveld. Deze lage grondwaterstand (laarpodzol- en hoge zwarte enkeerdgronden) zorgt voor slechte bewaringsomstandigheden voor eventuele organische resten.

3.3

Bewoningsgeschiedenis – historisch overzicht

De bestudeerde en beschikbare bronnen hebben het volgende beeld kunnen schetsen over de geschiedenis van Schaijk. Het grondgebied van Schaijk met de buurtschappen Haag, Mun, Zandstraat en Gaal bevindt zich op de overgang van het dekzandgebied van de Peelhorst in het zuiden naar het noordelijke lager gelegen rivierenlandschap. De bewoningskernen lagen als een lint in dit overgangslandschap. Deze buurtschappen lagen direct rondom de kern van Schaijk met uitzondering van het verder zuidwestelijk gelegen en van oorsprong vroegmiddeleeuwse Mun dat binnen de Peelhorst lag.

Pagina | 14

AM20538

De nederzettingen hadden de beschikking over de weidegronden in het noorden en de bouwlanden en de zuidelijk gelegen heidegronden.12 De Abdij van Berne nabij Heusden, gesticht in 1134 door Norbertijnen, hadden één of meerdere uithoven in of nabij Schaijk in het bezit. De abdij moest op zijn beurt een cijns betalen aan het Kapittel van Sint Martinus te Zyfflich (in Duitsland, nabij Nijmegen).13 De nederzettingskern Schaijk is in tegenstelling tot de genoemde omliggende van oorsprong (laat)middeleeuwse buurtschappen, mogelijk minder oud. De kern ontstond aan de verbindingsweg (huidige Pastoor van Winkelstraat en het verlengde de Haagstraat) tussen de buurtschappen Gaal en Mun. Deze straat vormde dan ook een historische uitvalsweg richting Gaal en het verder oostelijk gelegen dorp Reek. De eerste huizen werden hier vermoedelijk omstreeks 1400 gebouwd toen het Rietbroek beter ontwaterd kon worden door de realisatie van een waterloop naar de Maas. 14 Aan de verbindingsweg lagen sinds de middeleeuwen langgerekte strokenverkavelingen die haaks op de weg lagen en zowel in noordelijke richting op het Maasterras lagen alsook in zuidelijke richting naar het horstplateau (Peelhorst). De eerste vermelding van de plaatsnaam Schaijk vinden we in de schriftelijke bronnen in 1573.

De naam is een verbastering van schadewijk.15 Het verwijst naar het woord scade dat de mogelijke betekenis heeft van ‘schade’ of ‘nadeel’, verwijzend naar een ongunstige natuurlijke gesteldheid (van de bodem). Wijk verwijst naar een ‘nederzetting’.16 In het begin van de 15e eeuw werd een kapel gebouwd die een eeuw later werd voorzien van een stenen toren. Vanaf 1607 lijkt er sprake van een zelfstandige parochie te zijn.17 Het dorp richtte zich voornamelijk op de landbouw. Het noordelijke deel van Schaijk lag in het Maasgebied, waarbij de overstromingen van de Beerse Maas ervoor zorgde dat intensief gebruik van de bouwlanden niet mogelijk was. In het zuidelijke deel van het grondgebied van Schaijk bevonden zich heidegronden en bossen. Door de zandverstuivingen waren deze gronden ongeschikt voor landbouw. Dit bleef zo totdat in 1942 de Beerse Overlaat werd gesloten en daarmee ook de overstromingen aan een eind kwamen. In de 20e eeuw werden ook de heidegronden geleidelijk ontgonnen.18 Er zijn binnen het werk van Van Blankenstein gegevens bekend over enige oorlogsvernielingen in Schaijk. Er werden enkele tientallen woningen beschadigd of vernield.19 In de jaren 1941, 1943 en 1944 vond telkens één vliegtuigcrash plaats in “Schaijk”.

In het jaar 1945 vonden twee crashes plaats ten zuiden en ten oosten van het dorp.20 Het is niet bekend of binnen of in de directe omgeving van het plangebied oorlogsgerelateerde verwoestingen of crashes hebben plaatsgevonden. Dit is niet uit te sluiten.21

12 Keunen, Boshoven en Van der Veen 2011, 87-88. 13 Keunen, Boshoven en Van der Veen 2011, 88-89; Van der Velden 1997, 49. 14 Keunen, Boshoven en Van der Veen 2011, 89. 15 Van Berkel en Samplonius 2006, 393. 16 Van Berkel en Samplonius 2006, 392. 17 Keunen, Boshoven en Van der Veen 2011, 90. 18 www.bhic.nl. 19 Van Blankenstein 2006, 171. 20 www.bhic.nl. 21 Auwerda en Grimm 2008 (Verliesregisters 1941, 1943, 1944 en 1945). Pagina | 15

AM20538

3.4

Bewoningsgeschiedenis – archeologische waarden

Op de leidende Archeologische Beleidskaart van de gemeente Landerd geldt voor het grotendeel van het plangebied een hoge archeologische verwachting: Beleidscategorie 4 (Bijlage 4). Het noordwestelijke deel ligt deels in Beleidscategorie 5: gebieden met een middelhoge archeologische verwachting, deels Beleidscategorie 6: gebieden met een lage archeologische verwachting en deels Beleidscategorie 7: gebieden zonder archeologische verwachting.

In de omgeving van het plangebied (binnen een straal van 1 kilometer) zijn volgens de gegevens uit Archis3 een archeologische monumenten bekend. Er zijn meerdere archeologische waarnemingen en onderzoeksmeldingen (binnen een straal van 600 meter) bekend (Bijlage 3).

Monumentnummer 5.165 Op circa 880 meter ten zuidoosten van het plangebied ligt een terrein met sporen van bewoning uit de ijzertijd, vroege- en late middeleeuwen. Op het terrein en aan de rand ervan zijn ook diverse Mesolithische vondsten gedaan. Het Mesolithische materiaal werd voornamelijk aan de noordoostzijde van een voormalig ven aangetroffen. Er is ook een bijltje van een fijnkorrelig gesteente opgeraapt. Het bijltje werd aan de noordwestoever van het ven gevonden, tezamen met aardewerk. Zaakidentificatie 4549985100

Afstand Circa 550 m ten NW van het plangebied

Soort onderzoek IVO-p door Econsultancy BV in 2017

4019482100

Circa 350 m ten W van het plangebied

BO en IVO-o door Econsultancy BV in 2016

4000973100

Circa 600 ten W van het plangebied

IVO-o door Transect in 2016

4752095100

Circa 330 m ten NW van het plangebied Circa 330 m ten NW van het plangebied

IVO-o door Aeres Milieu in 2019 IVO-o door Greenhouse Advies in 2018

4000479100

Direct ten N van het plangebied

IVO-o door BAAC BV in 2016

3294119100

Circa 600 m ten NW van het plangebied

IVO-o door Aeres Milieu in 2015

3975435100

Circa 550 m ten NW van het plangebied

IVO-o door Aeres Milieu in 2015

4630935100

Omschrijving Er is keramiek (baksteen, steengoed), greppel/sloot, kuil, lithologische laag en paalgat/paalkuil aangetroffen uit de late middeleeuwen B tot recent. Het archeologisch niveau is in het grootste deel van het onderzoeksgebied geroerd. De meeste sporen zijn recent en er zijn geen aanwijzingen gevonden voor een archeologische vindplaats. Er is geen vervolgonderzoek geadviseerd. De resultaten van het booronderzoek bevestigen de lage verwachtingswaarde voor archeologische resten uit het paleolithicum tot en met de Romeinse tijd. Het plangebied ligt in een gebied dat lange tijd te nat is geweest om een interessante vestigingslocatie te vormen. Wel kunnen er onder het verstoorde dek nog archeologische resten aanwezig zijn uit de Middeleeuwen en Nieuwe tijd die samenhangen met de ligging aan de historische kern van Schaijk. De hoge verwachtingswaarde blijft voor deze periodes daarom gehandhaafd. Het booronderzoek heeft aangetoond dat het archeologische niveau in sterke mate is aangetast wat vermoedelijk samenhangt met de aanleg en sloop van het schoolgebouw. Er zijn geen verdere archeologische resten meer te verwachten. Op basis van deze redenen is er geen vervolgonderzoek geadviseerd. De bodem is afgetopt en er wordt geen nader onderzoek geadviseerd. De bodemopbouw zijn verstoord waarschijnlijk door de verschillende bouwfases in het onderzoeksgebied.

Het noordelijk deel van het onderzoeksgebied was waarschijnlijk te nat voor bewoning. Er is geen vervolgonderzoek geadviseerd. De top van de bodem bestaat uit humeus zand die scherp overgaat naar de C-horizont. Op basis van de scherpe overgang van het plaggendek naar de C-horizont is de oorspronkelijke bodem afgetopt. In het noordelijk deel is een laag humeus zand met baksteenresten aangetroffen. Dit betreft mogelijk een archeologisch spoor. Op basis hiervan is er een vervolgonderzoek geadviseerd in de vorm van proefsleuvenonderzoek. De bodemopbouw binnen het onderzoeksgebied bestaat uit een ACprofiel, waarbij de bodem tot diep in de C-horizont is verstoord. Eventueel aanwezige archeologische resten worden niet meer in situ verwacht. Op basis van deze redenen is er geen vervolgonderzoek geadviseerd. De bodem in het onderzoeksgebied bestaat uit een esdek met daaronder de C-horizont. Op basis van de diepte van de C-horizont Pagina | 16

AM20538

Zaakidentificatie

Afstand

Soort onderzoek

4885073100

Circa 500 m ten N van het plangebied

IVO-o door Aeres Milieu in 2020

2214323100

Direct ten Z van het plangebied

IVO-o door Archeopro in 2008

2326752100 2326760100

Circa 550-600 m ten ZW van het plangebied

4556253100

Circa 600 m ten ZW van het plangebied

IVO-p door Archeodienst Gelderland BV in 2011 IVO-o door Aeres Milieu in 2017

2126211100

Circa 600 m ten O van het plangebied

IVO-k door BAAC BV in 2006

2147589100

Circa 600 m ten O van het plangebied

4720926100

Circa 580 m ten O van het plangebied

IVO-p door ADC ArcheoProjecten in 2007 (vervolg 2126211100) IVO-o door KSP Archeologie in 2019

2474253100

Circa 400 m ten NO van het plangebied

Omschrijving ontbreekt vermoedelijk de top van de C-horizont. Er is geen vervolgonderzoek geadviseerd. Op basis van het veldonderzoek blijkt dat de bodem in het plangebied tot in de top van de C-horizont is geroerd. Er zijn geen resten aangetroffen van een inspoelingshorizont (B-horizont) of van een bovenliggende uitspoelingshorizont (E-horizont). Er is juist sprake van een humeuzer pakket onderaan dat duidt op een snelle ophoging. De archeologische verwachting voor alle perioden wordt op basis van de resultaten bijgesteld naar laag. Er is geen vervolgonderzoek geadviseerd. Er zijn geen verdere gegevens bekend in Archis en DansEasy. Op basis van de zonering Categorie 7 op de Archeologische beleidskaart is het terrein archeologisch vrijgegeven. Er zijn geen rapportages of documentatie aanwezig vanwege faillissement.

De bodemopbouw binnen de onderzoekslocatie is ten dele intact. Echter op basis van het bureauonderzoek geldt er een lage verwachting voor alle perioden. Er is geen vervolgonderzoek geadviseerd. Voor het hele gebied geldt een hoge verwachting voor het aantreffen van een vindplaats uit de IJzertijd. Deze vindplaats kan nog gaaf aanwezig zijn vanwege het aantreffen van een intact bodemprofiel onder het (intacte) esdek. Op basis hiervan werd geadviseerd een vervolgonderzoek uit te voeren. Tijdens dit onderzoek is een greppel/sloot, karrespoor en complextype uit de vroege middeleeuwen C tot late middeleeuwen B aangetroffen. Er zijn geen sporen van bewoning aangetroffen. Ook zijn er geen vondsten gedaan. Op basis hiervan is er geen vervolgonderzoek geadviseerd. Volgens de eerste bevinden is er een deels intacte tot verploegde podzol aangetroffen. In het noordelijk deel van het onderzoeksgebied en rondom het erf is de bodem diep verstoord. Er zijn geen verdere gegevens bekend in Archis en DansEasy.

Op basis van het onderzoek behoudt het gehele plangebied de op de gemeentelijke verwachtingskaart toegekende middelhoge verwachting voor archeologische waarden uit de periode van het neolithicum tot en met de volle middeleeuwen (nederzettingsresten, graven e.d.) en, voor het zuidelijke deel van het plangebied, een hoge verwachting voor archeologische waarden uit de late middeleeuwen tot en met de nieuwe tijd (nederzettingsresten). Geadviseerd werd om de sloop van de funderingen en het uitgraven van het bouwvlak onder archeologische begeleiding plaats te vinden (protocol proefsleuven met eventueel een doorstart naar een opgraving). Tabel 1: Overzicht van Archismeldingen binnen een straal van 600 meter rond het plangebied.

3.5

BO door BAAC BV in 2015

Bewoningsgeschiedenis – historisch kaartmateriaal

In het kader van het bureauonderzoek is historisch kaartmateriaal bestudeerd. Op het minuutplan uit het begin van de 19e eeuw (Figuur 4)22 is de situatie op kadastraal niveau te zien. Het plangebied ligt aan de al bestaande Pastoor van Winkelstraat, hier aangegeven als ‘De Straat’. Aan deze straat is meerdere bebouwing aanwezig dat zich vanaf de dorpskern als een lint in oostelijke richting uitstrekt. Het plangebied zelf is onbebouwd en maakt deel uit van het veld “Aan de Waale Steeg”, vernoemd naar het ten westen van het plangebied gelegen noord-zuid lopende pad met deze naam.

22 www.beeldbank.cultureelerfgoed.nl Gemeente Schaijk, sectie B, blad 1. Minuutplans zijn de oorspronkelijke kadastrale kaarten die zijn vervaardigd vanaf 1811 en 1812 in navolging van de Fransen o.l.v. Napoleon Bonaparte. Het zijn grondbeschrijvingen (kadasters) van de gemeenten met hierop aangegeven de percelen, perceelnummers en gebouwen. Pagina | 17

AM20538

Ter plaatse loopt tegenwoordig de weg Akkerwinde. De soms smalle en langgerekte percelen binnen het plangebied zijn volgens de Oorspronkelijke Aanwijzende Tafels (OAT)23 behorende bij het minuutplan, allen als bouwland in gebruik. Op de kaarten uit 1870, 1900 en 1940 (Figuur 5) is een grotendeels gelijkaardige situatie te zien. Het plangebied is geheel onbebouwd en maakt deel uit van de agrarische gronden direct ten zuiden van de bebouwingszone aan de Pastoor van Winkelstraat. In 1870 is het westelijke deel als bos in gebruik (mogelijk voor hakhout). Het overige deel is als bouwland in gebruik. In 1900 en 1940 is het plangebied nagenoeg geheel als bouwland in gebruik, waarbij het grote centraal gelegen perceel is voorzien van een houtwal. Enkel het meest noordwestelijke deel ligt in een weiland (of tuin)perceel. In 1960 zijn delen als weiland in gebruik genomen en is ter plaatse van het voorheen omwalde deel een aantal kleine gebouwtjes ingetekend. Mogelijk gaat het om schuurtjes die verbonden zijn aan agrarische of tuinbouwactiviteiten.

Figuur 4. Uitsnede van het kadastraal minuutplan uit 1811-1832, met in het rood bij benadering het plangebied aangegeven (Bron: www.beeldbank.cultureelerfgoed.nl).

23 OAT = Oorspronkelijke Aanwijzende Tafel. Dit is een register uit 1832 waarin diverse gegevens in vermeld staan die betrekking hebben op de betreffende percelen, zoals de eigenaar, beroep en woonplaats, alsmede het grondgebruik en de oppervlakte. Pagina | 18

AM20538

Figuur 5. Uitsnede van historische kaarten uit 1870, 1900, 1940 en 1960, met in het rood bij benadering het plangebied aangegeven (Bron: www.topotijdreis.nl).

Pagina | 19

AM20538

4. VERWACHTINGSMODEL Jager-verzamelaars uit het paleolithicum en mesolithicum hebben als woon- en verblijfplaats vaak voor de flanken van hoger liggende terreingedeelten in het landschap gekozen. Bij voorkeur in de buurt van (open) water. Nabijgelegen watervoorzieningen waren belangrijk voor drinkwater en de aanwezige biodiversiteit. Dit vergemakkelijkt de jacht en het verzamelen van plantaardig voedsel. De omgeving van het plangebied ligt op de overgang van de Peelhorst naar het rivieren gebied. De natuurlijke ondergrond bestaat uit dekzandafzettingen (Laagpakket van Wierden van de Formatie van Boxtel) die zijn afgezet op sedimenten van de Formatie van Kreftenheye. Het plangebied ligt op een relatief hoger gelegen deel in het landschap. De jager-verzamelaars vestigde zich veelal op de overgang van nat naar droog (gradiëntzone). Gezien de relatie grote afstand, circa 700 meter ten oosten van het plangebied, tot een natte dalvormige laagte is er binnen het plangebied geen sprake van een gradiëntzone. Dit beeld wordt bevestigd door het tot op heden ontbreken van bekende vondsten en vindplaatsen uit deze periode. Om deze redenen wordt een lage verwachting toegekend voor vindplaatsen uit het laat-paleolithicum tot en met het mesolithicum. Binnen het plangebied worden enkeerd- en/of laardpodzolgronden verwacht.

Deze gronden hebben een opgebracht antropogeen dek (eerdlaag) dat een conserverende werking kan hebben op eventueel aanwezige archeologische resten. Eventueel aanwezige resten uit de periode midden- en laat-paleolithicum en mesolithicum worden onder de verwachte eerdlaag of in de oorspronkelijke bodem verwacht en kunnen onder andere bestaan uit tijdelijke bewoningssporen, haardkuilen, vuursteenstrooiingen. Vanaf het (laat-)neolithicum ontstaan de eerste landbouwculturen die gekenmerkt worden door meer sedentaire nederzettingen. De nederzettingen worden gekenmerkt door permanente woningen die soms diep in de grond gefundeerd waren. Vanaf deze perioden heeft men nog steeds een voorkeur voor hoger en droger gelegen gebieden. De relatief hoge ligging van het plangebied zal voor latere landbouwende samenlevingen een aantrekkelijke vestigingslocatie zijn geweest. Er zijn in de (wijde) omgeving, voornamelijk ten oosten van het plangebied, enkele vondsten en nederzettingsresten bekend uit deze periode neolithicum tot vroege middeleeuwen. Op basis van deze gegevens geldt voor het plangebied een middelhoge verwachting voor zowel vindplaatsen uit de periode neolithicum en bronstijd als voor vindplaatsen uit de ijzertijd, Romeinse tijd en de vroege middeleeuwen.

Resten worden onder de verwachte eerdlaag of in de oorspronkelijke bodem verwacht en kunnen onder andere bestaan uit cultuurlagen, paalkuilen/-gaten, afvalkuilen, fragmenten aardewerk, natuursteen of gebruiksvoorwerpen. Vanaf de late middeleeuwen gaat de bewoning zich meer clusteren met rond de dorpen landbouwgronden. De hogere ligging is niet meer doorslaggevend om zich te vestigen. Het plangebied ligt aan de historische uitvalsweg Pastoor van Winkelstraat. Uit historische kaarten blijkt dat sinds tenminste het begin van de 19e eeuw meerdere bebouwing aanwezig is aan deze straat. Ook nagenoeg grenzend aan het plangebied is enige bebouwing aanwezig. Het plangebied zelf is onbebouwd en maakte deel uit van het bouwlandveld Aan de Waale Steeg. Dit blijft zo tot in de huidige situatie, afgezien van enige zeer kleinschalige gebouwtjes in de tweede helft van de 20 e eeuw. Mogelijk was binnen het noordelijke deel van het plangebied, direct aan de Pastoor van Winkelstraat, bebouwing aanwezig in de periode vóór circa 1800.

Pagina | 20

AM20538

Om die reden geldt voor het noordelijke deel van het plangebied een hoge archeologische verwachting en voor het centrale en zuidelijke deel een lage archeologische verwachting voor de periode volle middeleeuwen tot en met de nieuwe tijd. Mogelijk aanwezige resten worden verwacht vanaf het maaiveld en kunnen onder andere bestaan uit onder andere cultuurlagen, paalkuilen/-gaten, afvalkuilen, gebruiksvoorwerpen van bijvoorbeeld natuursteen, fragmenten aardewerk (noordelijke deel) en sporen van agrarische activiteiten, losse fragmenten aardewerk, perceelgreppels, resten houtwallen. Wat betreft de conservering en gaafheid van eventueel aanwezige archeologische resten kan het volgende gesteld worden: Wegens de verwachte aanwezigheid van enkeerd- en laarpodzolgronden en daarmee een eerddek zijn archeologische resten beschermd tegen latere invloeden. Over het algemeen kunnen (anorganische) vondsten en sporen onder zo’n dek in goede toestand worden aangetroffen. Mogelijke vuursteenvindplaatsen kunnen echter verstoord zijn geraakt bij de aanleg van het plaggendek en de eerste bewerking ervan. Hierdoor is vaak de top van de natuurlijk bodem opgenomen in het bovenliggende opgebrachte dek. Wat betreft eventueel aanwezige organische resten is het afhankelijk hoe diep het grondwater zit.

Bij hoge enkeerd- en laarpodzolgronden zijn de omstandigheden voor het aantreffen van organische resten minder goed: door de lage grondwaterstand (GWT V en VII) kunnen organische resten vaak enkel in dieper, waterhoudende sporen zoals waterputten bewaard blijven. Periode Midden-laat-

Verwachte kenmerken vindplaats Bewoningssporen,

Diepteligging sporen Onder de eerdlaag tot in de

paleolithicum

tijdelijke kampementen:

oorspronkelijke bodem

– mesolithicum

vuursteen artefacten, haardkuilen

Neolithicum –

Verwachting Laag

Middelhoog

Nederzettings- en begravingsresten,

Onder de eerdlaag tot in de

vroege

cultuurlaag, botresten, fragmenten aardewerk,

oorspronkelijke bodem

middeleeuwen

natuursteen, gebruiksvoorwerpen, losse vondsten

Late

N-deel: hoog

middeleeuwen – nieuwe tijd

Cultuurlaag, fragmenten aardewerk,

Vanaf het maaiveld

natuursteen, gebruiksvoorwerpen, losse Overig: middelhoog

vondsten. Sporen van agrarische activiteiten, losse fragmenten aardewerk, perceelgreppels, restanten houtwallen

Tabel 2: Archeologische verwachting per periode

Bodemverstoring Er zijn geen gegevens van bodemverstoringen binnen het plangebied bekend. Vanaf de tweede helft van de 20e eeuw zijn een aantal kleine gebouwtjes aanwezig binnen het plangebied die zeer lokaal voor bodemverstoring gezorgd kunnen hebben. Het is niet bekend of en zo ja, hoe diep deze gefundeerd waren. Mogelijk kan bodemverstoring zijn opgetreden vanwege het gebruik als akkerland en als gevolg van diepploegen. Een zone in het westelijke deel staat op de Archeologische Beleidskaart van de gemeente Landerd (2012) als Beleidscategorie 7: gebieden zonder archeologische verwachting of archeologisch vrijgegeven. Op basis van de gegevens uit Archis3 heeft in deze zone nooit archeologisch onderzoek plaatsgevonden. Pagina | 21

AM20538

Hieruit kan geconcludeerd worden dat het niet archeologisch is vrijgegeven. Evenmin lijkt sprake van ontgrondingen op basis van de Ontgrondingenkaart van Brabant. Het kaartbeeld van het AHN (Bijlage 7) laat zien dat het plangebied relatief hoog in het landschap ligt en geleidelijk afloopt in noordelijke richting. Er is geen sprake van een lokale depressie, al kan niet uitgesloten worden dat na afgraving opnieuw is geëgaliseerd. Op basis van de KLIC-melding (uitgevoerd op 4 januari 2021) zijn binnen het plangebied geen kabels/leidingen gegraven die voor een verstoring van de bodem kunnen hebben gezorgd.

Pagina | 22

AM20538

5. VELDWERKZAAMHEDEN 5.1

Algemeen

Het doel van het verkennend veldonderzoek door middel van boringen is het toetsen van de opgestelde gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied (Hoofdstuk 4). Op 5, 6 januari en 22 februari 2021 zijn in totaal 34 boringen gezet binnen het plangebied (zie Bijlage 2). De boringen zijn uitgevoerd met een Edelmanboor met een diameter van 7 centimeter. De boordiepte varieerde van 80 tot 280 centimeter –maaiveld. De boorkernen zijn conform ASB (Archeologische Standaard Boorbeschrijving 5.2) beschreven, zie Bijlage 8. De hoogteligging ten opzichte van NAP van de boorpunten is afgeleid van het AHN (www.ahn.nl). De maaiveldhoogte in het plangebied varieert tussen de 9,89 en 12,10 meter +NAP. Het plangebied loopt in noordelijke richting af.

Figuur 6. Foto plangebied kijkende in zuidwestelijke richting. (Foto: 5 januari 2021)

Pagina | 23

AM20538

5.2

Fysisch geografische beschrijving van de bodemopbouw

De geplaatste boringen in het plangebied zijn onder te verdelen in twee hieronder toegelichte types. De ligging van deze boringen en bijhorende typering is op Figuur 7 aangegeven.

Figuur 7. De indeling van het plangebied op basis van de type I en II. Deze types worden in de tekst besproken.

Type I: (deels) intact bodemprofiel Deze bodemopbouw is aangetroffen bij boringen 1, 4, 5, 7-10, 12, 13, 15-22, 27, 28, 30, 32 en 33 (geel weergegeven in Figuur 7). Figuur 8 geeft het aangetroffen bodemprofiel visueel weer.

De top van de bodem bestaat uit een laag humeus donker bruingrijs zand. De dikte van dit pakket is circa 35 tot 95 centimeter. Daaronder bevindt zich veelal een 5 tot 15 centimeter dunne, sterk humeuze zwarte zandlaag met daaronder een laag van circa 10 tot 25 centimeter donker bruin zand. Onder deze zwarte zandlaag bevindt zich plaatselijk een 10 tot 50 centimeter dik pakket bruinbeige zand. Direct hieronder bevindt een pakket zwak siltig, matig fijn tot matig grof zand met een (grijs)beige kleur. Dit pakket bevat lagen matig fijn tot matig grof grindrijk zand. Plaatselijk bevat dit pakket roest. De natuurlijke ondergrond is aangetroffen tussen de 35 en 45 centimeter onder maaiveld.

Pagina | 24

AM20538

B-hor Ap-hor

Aa-hor

0 cm -mv

C-hor

BC-hor

120 cm -mv Figuur 8. Foto Type I boorprofiel van boring 16. Leesrichting is van links naar rechts (0 – 120 centimeter): matig humeus donker bruingrijze bouwvoor; bruine (B-horizont) die geleidelijk overgaat naar de beige kleur (C-horizont).

Type II: AC-bodemprofiel Dit type betreft boringen 2, 3, 6, 11, 14, 23-26, 29, 31 en 34 (groen weergegeven in Figuur 7). Figuur 9 geeft het hierbij aangetroffen bodemprofiel visueel weer. De top van de bodem bestaat uit een pakket matig humeus matig grof tot matig fijn zand. De kleur van dit pakket is donker bruingrijs en heeft een dikte van circa 50 tot 100 centimeter. Dit pakket heeft een verrommeld uiterlijk of bevat een verrommelde laag. Direct hieronder volgt veelal met een zeer scherpe overgang de natuurlijke ondergrond. De natuurlijke ondergrond bestaat uit zwak siltig matig fijn zand met een beige kleur. De natuurlijke ondergrond varieert tussen de 50 en 100 centimeter onder maaiveld.

Ap-hor

0 cm -mv

Verrommeld

Aa-hor

C-hor

130 cm -mv

Figuur 9. Foto Type II, boorprofiel van boring 24. Leesrichting is van links naar rechts (0 -130 centimeter): matig humeus donker bruingrijze bouwvoor met een scherpe overgang naar de C-horizont.

Pagina | 25

AM20538

5.3

Interpretatie

Uit het verkennend booronderzoek blijkt dat in een groot deel van het plangebied een (deels) intacte humuspodzolgrond aanwezig is. Deze bodem die van nature is ontwikkeld in het dekzand, kan in een groot deel van het plangebied geclassificeerd worden als een hoge zwarte enkeerdgrond. In het noordelijk deel van het plangebied wordt de bodem geclassificeerd als een laarpodzolgrond. De natuurlijke ondergrond bestaat uit dekzandafzettingen van het Laagpakket van Wierden (Formatie van Boxtel) afgezet op sedimenten van de Formatie van Kreftenheye. De afzettingen van de Formatie van Sterksel bestaan uit matig fijn tot matig grof grindhoudend zand. Het pakket heeft een beige kleur. Het dekzand bestaat uit zwak siltig matig fijn tot matig grof, goed gesorteerd zand. De natuurlijke ondergrond bevindt zich op een diepte van circa 30 tot 100 centimeter onder maaiveld. Dit komt neer op een gemiddelde diepte van circa 9,48 tot 11,36 meter +NAP. Op basis van de diepteligging van de C-horizont kan geconcludeerd worden dat het plangebied op een horstglooiing ligt, op de overgang van de hoger gelegen Peelhorst naar de lager gelegen terrasvlakte. Ter hoogte van Type I-boringen is er sprake van -deels- intacte bodemprofielen. De top van de bodem wordt gevormd door een humeuze bovengrond (Ah-horizont).

Daaronder bevindt zich een antropogeen opgebracht pakket (Aa-horizont) dat een dikte van circa 30 tot 65 centimeter. Daaronder bevindt veelal de donkere en humusrijke Bh(s)-horizont (inspoeling van humus en eventueel ook sequioxiden) en/of de roestige Bs-horizont (inspoeling van sequioxiden, waarvan het ijzer voor de roestkleuring zorgt). Hieronder ligt het weinig veranderde uitgangsmateriaal (C-horizont) met veelal een overgangszone tussen de B- en C-horizont, de BC-horizont. De veelal beige kleur van de C-horizont duidt op een goed ontwaterde bodem. Ter plaatse van Type II-boringen is de bodemopbouw in meer of mindere mate verstoord. Dit is mogelijk als gevolg van een egalisatie voorafgaand aan de ontginning van het gebied waarbij het oorspronkelijke reliëf afgevlakt is. Er zijn in deze boringen geen sporen van een podzolbodem (E- of B-horizont) waargenomen. Onder de bouwvoor bevindt zich veelal met een zeer scherpe overgang met de natuurlijke ondergrond (C-horizont).

5.4

Archeologische indicatoren

Alhoewel geen doel van een verkennend veldonderzoek met boringen, is gelet op de aanwezigheid van archeologische indicatoren die kunnen wijzen op archeologische waarden in de ondergrond. Tijdens het onderzoek zijn dergelijke indicatoren aangetroffen. Op het maaiveld liggen diverse fragmenten gebruikskeramiek uit de nieuwe tijd.

Pagina | 26

AM20538

6. CONCLUSIE 6.1

Algemeen

Op basis van het uitgevoerd verkennend veldonderzoek middels boringen kan worden gesteld dat de hoge zwarte enkeerdgronden en laarpodzolgronden zoals verwacht op basis van het bureauonderzoek aanwezig zijn. De laarpodzolgronden zijn voornamelijk aangetroffen in het noordelijk deel van het plangebied. De natuurlijke ondergrond bestaat uit dekzandafzettingen (Laagpakket van Wierden, Formatie van Boxtel) afgezet op sedimenten van de Formatie van Kreftenheye. De natuurlijke ondergrond bevindt zich op een diepte van circa 30 tot 100 centimeter onder maaiveld. Dit komt neer op een gemiddelde diepte van circa 9,48 tot 11,36 meter +NAP. In het grootste deel van het plangebied zijn (deels) intacte enkeerdgronden aangetroffen (Type I). Op basis van de (deels) intacte bodem kan de lage verwachting voor vindplaatsen van jager-verzamelaars worden bijgesteld naar (middel)hoog. De archeologische verwachting voor meer sedentaire perioden (middelhoog tot hoog) blijft gehandhaafd. Archeologische resten kunnen aanwezig zijn vanaf een diepte van circa 35 centimeter onder maaiveld (dikte A-horizont). Er is tijdens het veldonderzoek ook vastgesteld dat, met name ter plaatse van de rand van de akker/weiland, de bodem in meer of mindere mate verstoord is (Figuur 9). Ter plaatse van de Type II-boringen is sprake van een AC-profiel.

De veelal scherpe overgang naar de C-horizont is mogelijk het gevolg van een egalisatie voorafgaand aan de ontginning van het gebied en/of door opname in het bovenliggend dek middels ploegen van de akker. De natuurlijke ondergrond werd aangetroffen variërend tussen de 50 en 100 centimeter beneden maaiveld, hetgeen neerkomt op een gemiddelde diepte van circa 9,48 tot 11,19 meter +NAP. Dit betekent dat de top van het potentieel archeologisch niveau voor de periode jagers-verzamelaars niet meer intact is. Deze vindplaatsen zijn immers erg kwetsbaar en zullen, indien deze aanwezig zijn geweest, alleen nog ex-situ kunnen worden aangetroffen. Op basis hiervan wordt de verwachting, ter plaatse van Type II-boringen, voor deze periode bijgesteld van middelhoog naar laag. Voor de daaropvolgende periode van meer sedentaire bewoningsvormen met robuustere sporen kan worden gesteld dat deze naar verwachting nog goed aangetroffen kunnen worden, net als ter plaatse van de Type I boringen. Echter gezien het verrommelde uiterlijk van de aangetroffen laag tussen de humeuze bovengrond en het dekzand duidt dit er op dat de bodem (sub)recentelijk is omgezet. Dit heeft als gevolg dat het historische maaiveld en bijbehorende sporen zullen zijn afgetopt. Hierdoor zullen alleen diepere sporen zoals water- en beerputten, greppels en sloten bewaard zijn.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Maashorst&id=02fc5190-2fca-404e-ac30-5c505e1a735c