Bijlage 3.3 - Rapport Opbrengsten pilot Fitness Loont
Tekst van het document
Op deze manier zouden fitnesscentra sociale betrokkenheid voorbij het sportaanbod kunnen laten zien en levert de bijdrage van de gemeentelijke partner aan het netwerk de gemeente zelf ook meer op.
In deze paragraaf beschrijven we hoe de netwerkpartners betrokken waren bij Fitness Loont en wat dat van ze vroeg. Hoe de betrokkenheid van netwerkpartners eruitzag of -ziet Het opbouwen en onderhouden van de relatie tussen het fitnesscentrum en de netwerkpartner(s) is een onderwerp waar volgens de partners veel aandacht voor nodig is. De meeste partners geven aan dat een vereiste is dat je aan het begin weet wat je aan elkaar hebt en dat het netwerk iedereen iets oplevert:
‘En dat zit hem dan met name in waar kun je elkaar voor gebruiken hè? Want iedereen heeft een doel. En door dat doel uit te spreken en het van de ander te weten. Maar ook van wat kan ik leveren en wat kan jij leveren? Of waar heb ik de ander voor nodig?’ R26/ Werkzaam bij de gemeente
Volgens deze partner hoor je te weten wie je in het netwerk wilt hebben om het doel te bereiken. Vooral als het gaat om het begeleiden van mensen met een lage sociaaleconomische status, 'dan is het wel belangrijk om een netwerk te hebben in voornamelijk hulpverleners.’ Omdat specifieke partijen, zoals hulpverleners, deze mensen beter kunnen bereiken en/of de juiste kennis hebben om hen te begeleiden. Meerdere netwerkpartners geven aan dat het doel van hun betrokkenheid in het begin duidelijk was, namelijk het 'werven van deelnemers' voor het programma. Netwerkpartners geven aan 'een ambassadeur' of een 'tussenschakel' voor het programma te zijn geweest, waar het programma zelf door het fitnesscentrum werd 'uitgevoerd'. Wel was het voor één partner zoeken naar de rolverdeling:
‘Ik denk dat we in het begin wel een beetje zoekende zijn geweest naar (…) wat is ieders rol? (…) Dus dat heeft wel een beetje zijn weg moeten vinden, met wat doen we met mensen die dan weinig komen [in het fitnesscentrum]? (…) Dat is wel een beetje zoeken geweest. Terugkijkend is het allemaal goed gegaan. R30/ Werkzaam bij de gemeente
Enkele partners benoemen dat ze een centrale rol in het web rondom het fitnesscentrum hebben (gehad): zij meldden het grootste deel van de deelnemers aan. Een partner geeft aan 'een vrij groot en breed netwerk' te hebben, waardoor het minder moeite kostte om deelnemers te werven. Wel noemt een partner dit ook kwetsbaar, omdat het fitnesscentrum 'nog steeds via mij [deelnemers zoekt], (…) dat doen ze nog niet zelf [en] daar hebben ze me [dus] voor nodig'. In dit geval heeft de partner volgens zichzelf een te grote rol: 'als ik het niet stuur, dan gebeurt het haast niet'. Het fitnesscentrum is daardoor van de partner afhankelijk. Andere netwerkpartners hadden wel moeite met het vinden van geschikte deelnemers. Dit hing samen met het werk van de netwerkpartner: terwijl de een in het dagelijks werk al veel contact had met potentiële deelnemers, was dit voor een ander minder het geval. Dan was werving lastiger. Deel van de partners had meer terugkoppeling vanuit fitnesscentrum gewild We zien verschillen in hoe de netwerkpartner(s) de afstemming met het fitnesscentrum ervaren hebben. De netwerkpartner was in bijna alle gevallen afhankelijk van het fitnesscentrum om 'op de hoogte gehouden' te worden van de status en voortgang van het programma en de deelnemers.
Sommige netwerkpartners spraken de deelnemers die zij doorverwezen hebben naar Fitness Loont in de loop van het programma zelf ook. Op die manier bleven zij
op de hoogte, zonder afhankelijk te zijn van het fitnesscentrum. Maar volgens andere partners kon de onderlinge afstemming beter. Zij misten terugkoppeling, het delen van ervaringen en bespreken van dilemma’s, bijvoorbeeld bij de werving of tijdens de begeleiding. Volgens één partner komt dat doordat 'de fitnessschool niet gewend is om samen te werken'. Als deze partner er zelf niet naar vroeg, kwam er bijvoorbeeld geen feedback of evaluatie terug van het fitnesscentrum. Benodigde tijdsinvesteringen van de partners Het wisselt hoeveel tijd partners kwijt waren aan hun betrokkenheid bij Fitness Loont. Dat hing af van hoeveel moeite de werving van deelnemers hen kostte, maar ook hoeveel contact ze met het fitnesscentrum over het sportaanbod hadden. Sommige netwerkpartners hadden regelmatig contact met het fitnesscentrum. Zo vertelt een partner dat zij 'iedere week goed contact' had en er 'al best wel een goede basis qua contact lag' voorafgaand aan Fitness Loont. Eén netwerkpartner noemt ook de fysieke afstand tot elkaar, die bij hen heel klein was, waardoor 'je makkelijk bij elkaar binnenloopt'. Meerdere partners geven aan dat contact houden 'weinig’, ‘niet veel tijd’, of 'niet heel veel extra inspanning’ heeft gevraagd. Een netwerkpartner geeft aan dat Fitness Loont 'meer oplevert dan het vraagt' van hen.
Volgens één partner is een voorwaarde voor goede afstemming om 'één vast contactpersoon of maximaal twee vaste contactpersonen [te hebben] bij de sportschool.' Een vaste contactpersoon draagt namelijk bij aan gemakkelijk contact: weten bij wie je moet zijn en wat je aan elkaar hebt. Bij enkele netwerkpartners 'is dat contact (…) minimaal geweest' met het fitnesscentrum. Eén van hen legt uit dat 'als je het (…) echt goed wil doen, dan vraagt het wel meer dan dat wij nu (…) hebben gedaan'. Een ander geeft aan weinig tijd aan het contact kwijt te zijn geweest, maar dit ook jammer te vinden en eigenlijk 'meer had willen doen'. Zij constateren tijdens het interview dat ze mogelijk meer hadden kunnen bereiken tijdens de pilot. Dit laat zien dat de pilot voor betrokkenen ook een leerproces is geweest.
In deze paragraaf beschrijven we hoe de netwerkpartners de meerwaarde van het lokale netwerk hebben ervaren voor henzelf en voor de deelnemers van Fitness Loont. Meerwaarde lokaal netwerk voor netwerkpartner(s) Enkele netwerkpartners zien de meerwaarde van een sterk lokaal netwerk. Zij beschrijven een goede samenwerking bijvoorbeeld als een 'voorwaarde' om mensen met een smalle beurs te kunnen 'begeleiden naar een leven met sport'. Zij zien elkaar goed leren kennen en de onderlinge uitwisseling als opstap naar het verbeteren van het aanbod in de toekomst:
‘Je moet een goede samenwerking hebben [tussen] de gemeente [en het] fitnesscentrum. En dat was [bij ons] goed. En ik denk dat als [het fitnesscentrum] dit alleen zou doen, dat het ze niet zou lukken. En als wij het alleen zouden doen, ook niet. Dus het valt en staat wel echt met de samenwerking.’ R30/ Werkzaam bij de gemeente
Deze netwerkpartner ziet de lokale samenwerking als essentieel om het aanbod te kunnen realiseren. De meeste netwerkpartners geven aan dat hun betrokkenheid bij Fitness Loont een manier was om hun netwerk (verder) op of uit te bouwen of te verrijken. Het regelmatig als goed ervaren contact met het fitnesscentrum is voor hen van toegevoegde waarde. Dit willen zij in de toekomst behouden, ook los van Fitness Loont. De netwerkpartners die het verrijkte netwerk als meer waardevol hebben ervaren, spelen vaker een grotere rol in het ‘web’ rondom het fitnesscentrum. Bijvoorbeeld doordat ze veel deelnemers naar het sportaanbod hebben doorverwezen. In één geval heeft Fitness Loont geleid tot het opzetten van een vergelijkbaar sporten beweegprogramma in de gemeente, waar de deelnemers ook terecht konden. Voor het vormgeven hiervan zijn de ervaringen en lessen uit Fitness Loont gebruikt. Meerwaarde lokaal netwerk voor deelnemers van Fitness Loont Sommige netwerkpartners zien meerwaarde van het lokale netwerk voor de deelnemers, omdat 'structureel sporten [voor hen] een hele grote drempel is.' De bijdrage van het lokale netwerk was dat lokale partners mensen konden zoeken 'die echt voor [Fitness Loont] in aanmerking komen.' Dat het programma goed kan werken, komt volgens een partner onder andere door de persoonlijke begeleiding:
‘Dat zijn natuurlijk wel gewoon de lessen, het aanbod en de persoonlijke begeleiding van een trainer. Dat is de succesfactor denk ik. En daar heb ik nooit naar omgekeken. Dat was gewoon goed. En er stond een professional die weet wat hij aan het doen is, welke staat mensen ook hebben of waar ze ook fysiek vandaan komen. Die weten gewoon wat ze aan het doen zijn.’ R26/ Werkzaam bij de gemeente
Deze persoonlijke begeleiding past volgens de netwerkpartner bij de fitnesscentra die deelnamen aan Fitness Loont, waar het bij een reguliere sportschool minder snel zou lukken. In sommige gevallen zien netwerkpartners dat zij een schakel kunnen zijn tussen het fitnesscentrum en de deelnemer. Bijvoorbeeld omdat 'sommige [deelnemers] fitnessen (…) omdat ze fitter willen worden, maar hun hart (…) meer ligt bij een andere sport- en spelactiviteit'. De netwerkpartner kan in dat geval bij 'die warme overdracht' naar een andere sport betrokken zijn vanwege de positie in het netwerk.
Maar ook omdat partners, fitnessaanbieders en deelnemers onderling makkelijk kunnen uitwisselen: 'Waar heeft iemand behoefte aan? (…) Dat daar gewoon snel is afgestemd. Dat je ook gauw terecht kan bij iemand.’ Deelnemers hebben daar profijt van, omdat ze zo ook met andere hulpvragen geholpen kunnen worden. Samenwerking tussen netwerkpartners en het fitnesscentrum heeft in enkele gevallen ook geleid tot het kunnen bieden van maatwerk voor deelnemers 'die er anders niet voor in aanmerking komen' of 'andere doelgroepen die nu buiten de boot vallen'. Een voorbeeld is dat er in een gemeente voor is gekozen om ook statushouders aan te melden voor Fitness Loont, wat voor hen 'een mooie manier is om andere mensen te leren kennen, maar ook om even uit je hoofd te komen en even echt fysiek bezig te zijn'.
In deze paragraaf beschrijven we wat er volgens partners nodig is om het netwerk en aanbod in stand te houden. Vrijwel alle partners geven allereerst aan dat zij 'elkaar [moeten] blijven opzoeken' en ‘integrale afstemming’ nodig is om een netwerk in stand te houden. Daar zouden ze nog meer in kunnen doen:
‘Ik zou het heel waardevol vinden als we kennisbijeenkomsten hebben waarbij we elkaar leren kennen.’ R26/ Werkzaam bij de gemeente
Maar samen aan tafel zitten en faciliteren kost volgens de partners veel tijd: 'als die tijd niet een stukje bekostigd wordt, ja dan wordt er niet voor [het aanbieden van Fitness Loont] gekozen.’ Partners duiden hier op 'herijking van het beleid' wil het lokaal netwerk worden behouden:
‘Wij hebben in het participatiebeleid niet opgenomen dat sporten een middel is. Wij vinden sporten wel een middel. Dus dat betekent als ik vind dat jij wat nodig hebt, dan kan ik 100 dingen inzetten maar sporten staat daar niet bij. En dat zou ik wel heel graag willen dat wij vanuit het participatiebudget dat wel zouden kunnen betalen.’ R30/ Werkzaam bij de gemeente
Het gaat deze partners dan vooral om het financieel en tijdmatig kunnen bekostigen van Fitness Loont als noodzakelijk voor de voortzetting ervan. Partners vertellen dan ook dat de onzekerheid over het vervolg van Fitness Loont hen in de weg zat. Zij hadden het fijn gevonden om te weten of er vervolgstappen gezet konden worden met de deelnemers. Die onzekerheid komt door 'de financieringsstructuur', geven de netwerkpartners aan. Deze structuur had volgens hen extra aandacht moeten krijgen. Zij vinden het
'jammer dat de bekostiging ophield’ na de pilot, omdat ze Fitness Loont ‘echt als positief hebben ervaren’. Het gaat deze partners dan vooral over het structureel bekostigen van het aanbod voor deelnemers:
‘[Want] als dat sport- en beweegaanbod [na een tijdje door mensen zelf] betaald moet worden dan vragen we eigenlijk van mensen om het geld wat zij nu zeg maar aan hun wifi bijvoorbeeld besteden of aan buskaartjes om dan de keuze te maken, betaal jij daar eventjes het sporten voor. Dat gaan mensen niet doen in die doelgroep.’ R34/ Werkzaam bij de gemeente
De netwerkpartners vinden het jammer dat het programma Fitness Loont is gestopt, omdat zij zien dat 'de doelgroep stopt met sporten en bewegen door een gebrek aan financiële middelen.' Zij noemen 'zeker [te] weten dat deelnemers niet zelf lid kunnen worden van die sportschool, want dat kost te veel geld.' Zij zien externe bekostiging, dus niet door deelnemers zelf, als voorwaarde voor het voortbestaan van het sportaanbod. Wel geven netwerkpartners aan dat er binnen de gemeente 'tal van initiatieven zijn (…) waar partijen voor in aanmerking kunnen komen.’ Dat betekent volgens hen dat de gemeente vanaf het begin betrokken moet zijn bij het ontwikkelen van sportaanbod voor mensen met een smalle beurs, zodat samen in een vroeg stadium kan worden gekeken naar de financiële mogelijkheden rondom sport en bewegen. Bijvoorbeeld als er in de gemeente een ondersteuningsregeling zoals het Volwassenenfonds Sport & Cultuur aanwezig is. Of via het GALA. Dan zou een pilot een vervolg kunnen krijgen.
Hoofdstuk 4
In dit hoofdstuk bespreken we de belangrijkste conclusies van de twee deelonderzoeken naar ervaren opbrengsten van twee jaar pilot Fitness Loont. We vatten deze conclusies samen in vier lessen. Ook formuleren we aanbevelingen voor de toekomst van het aanbod. We interviewden begeleiders en/of eigenaren van veertien centra die gedurende twee jaar deelnamen aan de pilot van Fitness Loont. Zij kregen tijdens de pilot subsidie om mensen met een inkomen rond het sociaal minimum tegen gereduceerd tarief te kunnen laten fitnessen. Op het moment van het interview ontvingen elf centra geen subsidie uit de pilot meer. Bij drie centra liep de financiering nog even door, omdat zij later zijn gestart. Twaalf van de veertien centra boden op het moment van het interview nog plek aan sporters die via Fitness Loont zijn binnengekomen. Om hoeveel sporters het gaat, varieerde per centrum. Ook interviewden we acht netwerkpartners die lokaal betrokken waren bij Fitness Loont op vier verschillende fitnesscentra. Dit waren gemeenteambtenaren, buurtsportcoaches en welzijns- of leefstijlcoaches.
Aanbieders positief over ervaren opbrengsten voor sporters en rol fitnesscentrum in de gemeente, maar vraagt wat extra van aanbieder De belangrijkste opbrengst van Fitness Loont zien aanbieders vooral in de maatschappelijke bijdrage die ze hiermee leveren aan het verbeteren van de gezondheid van inwoners in de gemeente. Zij zijn dan ook allemaal zeer positief over de opbrengsten die zij bij sporters waarnemen, zowel op sociaal vlak als op het gebied van conditie en gewichtsverlies. Bovendien geeft het aanbieders extra voldoening als zij zien dat deelnemers er plezier uithalen en resultaten ervaren. Daarnaast vertelt een deel van de aanbieders dat zij door Fitness Loont een betere positionering in de gemeente hebben. Andere gezondheids- en welzijnsorganisaties weten hen bijvoorbeeld beter te vinden, omdat ze door de pilot serieuzer worden genomen in hun rol het welzijn van mensen te verbeteren. Wel constateren de meeste aanbieders dat het betrekken, begeleiden en behouden van sporters via Fitness Loont meer tijd en expertise van ze vraagt dan bij hun andere sporters. Enkele aanbieders zijn gestopt met Fitness Loont, omdat zij de (tijds)investeringen niet vonden opwegen tegen de opbrengsten en deze financieel niet konden/wilden blijven dragen. Sommige aanbieders hadden wel de intentie door te gaan en vinden het vooral voor de sporters jammer dat dit niet gelukt is.
Voor netwerkpartners was de belangrijkste reden om bij Fitness Loont betrokken te zijn de toegevoegde waarde van sport aan de gezondheid en het welzijn van mensen met een laag inkomen. Zij geven aan dat niet elk fitnesscentrum dit kan aanbieden, omdat het meer vraagt in de begeleiding, kennis en expertise. Lokale netwerkpartners belangrijk voor het werven en doorverwijzen van sporters, maar goede afstemming en terugkoppeling nodig De fitnesscentra werken lokaal samen met uiteenlopende partners om Fitness Loont te realiseren. Bijvoorbeeld zorg- en hulpverleners, buurtsportcoaches en het sociaal domein van de gemeente, zoals schuldhulpverleners. Dit lokale netwerk heeft volgens geïnterviewde aanbieders vooral betekenis gehad voor het werven van sporters, maar ook om hen door te verwijzen voor andere hulpvragen. De geïnterviewde netwerkpartners erkennen deze rol. Een rol van netwerkpartners in het zoeken naar of organiseren van (structurele) financiering is maar heel beperkt genoemd. Voor de meeste centra geldt dat het netwerk (deels) al bestond vóór Fitness Loont. Een enkeling staat door het stopzetten van het aanbod niet meer in contact met de betrokken partijen. Wel geven zowel aanbieders als netwerkpartners aan dat personele wisselingen lastig zijn voor het onderhouden van de netwerkrelatie.
Sommige netwerkpartners constateren achteraf dat ze meer hadden willen en kunnen doen om meer resultaat te bereiken. Onderlinge evaluatie van de lokale samenwerking rondom Fitness Loont had kunnen helpen om dit eerder vorm te geven. Netwerkpartners zien vooral meerwaarde in de lokale samenwerking vanwege uitbreiding van het aanbod voor mensen met een smalle beurs in de gemeente. Zij noemen als voorwaarden voor een goed netwerk dat je een gezamenlijk doel hebt, dat je weet wat je aan elkaar hebt en dat het bij voorkeur alle betrokkenen wat oplevert. De partners die de sporters zelf niet meer terugzagen, hadden vanuit de fitnesscentra meer terugkoppeling willen hebben over de voortgang. Pilot als leerproces voor ontwikkelen aanbod en uitbreiden kennis en expertise, maar meerwerk voor monitoring en onduidelijkheden over vervolg bleven lastig Net als in de tussenevaluatie (Van der Meijde et al., 2023) gaven veel aanbieders aan dat het betrokken houden van sporters via Fitness Loont veelal meer begeleiding vraagt dan bij hun reguliere sporters. Aanbieders hebben door de pilot veel kennis en expertise opgedaan om mensen met een laag inkomen te begeleiden. Wel hadden zij aan het eind van de pilot wisselende ervaringen: voor de een was dit makkelijker geworden, voor de ander juist moeilijker, doordat de motivatie van de sporters was afgenomen.
Voor de fitnesscentra bleven de omvangrijke hoeveelheid administratie gedurende de gehele pilot lastig, vooral door verplichte vragenlijsten. Tijdens de pilot heeft NL Actief gezocht naar een goede manier om de resultaten te monitoren. De twee
gehanteerde vragenlijsten bleken in praktijk erg ingewikkeld om in te vullen, zeker als er sprake was van een taalbarrière, en het online invulsysteem was volgens veel aanbieders niet gebruiksvriendelijk (zie ook Van der Meijde et al., 2023). Uiteindelijk bleken de metingen aan het begin en na een jaar deelname door veranderingen in de vraagstellingen per deelnemer niet goed vergelijkbaar. Daardoor konden we geen kwantitatieve analyses uitvoeren. Maar ook als dat wel had gekund, rijst de vraag of deze vragenlijsten betrouwbare resultaten hadden opgeleverd. Bijvoorbeeld doordat deelnemers deze vaak samen met hun begeleider invulden. Maar ook doordat het woordgebruik en de antwoordopties lastig waren voor veel van de deelnemers. In de vorige rapportage lieten we al zien dat begeleiders bepaalde woorden zelf omschreven om ze uit te leggen. Zo omschreef een begeleider ‘dankbaar’ als ‘Ben je er blij mee?’ of ‘Vind je het fijn?’ (Van der Meijde et al., 2023, pp.19-20). Ook het vertalen naar een andere taal, of het betrekken van mede-sporters hierbij, komt de betrouwbaarheid niet ten goede. Een ander lastig punt voor fitnesscentra tijdens de pilot waren de onduidelijkheden rondom de subsidie, wanneer die zou worden overgemaakt en hoe lang die zou worden voortgezet.
Daardoor is het voor veel centra op momenten lastig geweest om Fitness Loont door te zetten en voor sommigen waren die (frustraties over de) onduidelijkheden de reden om te stoppen. Structurele borging van Fitness Loont nog vrijwel nergens gelukt, verantwoordelijkheden en mogelijkheden onduidelijk Omdat sporters vooral meedoen aan het reguliere aanbod in de fitnesscentra, betekent borging van Fitness Loont vooral het kunnen blijven ontvangen van sporters tegen een gereduceerd tarief. Wat opvalt is dat het slechts een van de aanbieders is gelukt om gedurende de pilot lokaal (structurele) financiering te organiseren om Fitness Loont in 2024, en mogelijk ook 2025, voort te kunnen zetten. De andere centra vangen de kosten op verschillende manieren op, bijvoorbeeld door iets meer lidmaatschapsgelden te vragen, via ondersteuningsregelingen waar (een deel van de) deelnemers in de gemeente aanspraak op kunnen maken of door dit volledig uit eigen middelen te financieren. Netwerkpartners constateren dat het voor mensen met een smalle beurs niet mogelijk is het (volledige) lidmaatschap zelf te betalen. Vrijwel alle aanbieders zien deze manier van financieren als een tijdelijke oplossing. Aanvullende financiële middelen zijn voor alle centra echt een vereiste om het programma aan te kunnen (blijven) bieden.
Voor sommige centra is dit het enige wat nodig is, omdat zij in de pilot genoeg ervaring hebben opgedaan om mensen met een inkomen rond het sociaal minimum te begeleiden.
Over wie er verantwoordelijk is voor (het vinden van) deze financiering van het aanbod hebben aanbieders verschillende ideeën. Een deel ziet dit als taak van branchevereniging NL Actief. Anderen vinden het (ook) hun eigen verantwoordelijkheid om lokale mogelijkheden in de gemeente te verkennen. Netwerkpartners constateren ook dat de financieringsstructuur, en vooral de tijdelijkheid ervan, meer aandacht had moeten krijgen, bijvoorbeeld door of in de samenwerking met de gemeente. Hoewel aan het begin van de pilot het doel was dat fitnesscentra het aanbod zelf financieel zouden borgen, bleek dat dus niet voor alle centra duidelijk. Tegelijkertijd lijken fitnessaanbieders maar beperkt zicht te hebben op de mogelijkheden in de gemeente en/of aan te lopen tegen onduidelijkheden hierover. Daar komt bij dat mogelijkheden in veel gemeenten gedurende de looptijd van de pilot zijn veranderd met de komst van het GALA begin 2023 (Ministerie van VWS, 2023). Een analyse van de rol van sport en bewegen in gemeentelijke GALA-plannen laat zien dat gemeenten sportaanbieders een belangrijke rol toedichten om (gezondheids)doelen te behalen (Van Gorp et al., 2024). Daarmee is het ook een lokale verantwoordelijkheid van gemeenten zelf om te zorgen voor passend sportaanbod voor mensen met weinig geld.
In deze ontwikkelingen lijken dus nog mogelijkheden te liggen voor lokale financiering van Fitness Loont, hoewel het tot dusver maar één aanbieder van Fitness Loont is gelukt hierbij aan te haken. Ook is in veel gemeenten de aandacht voor ondersteuningsregelingen voor volwassenen met een laag inkomen om te sporten in de afgelopen jaren toegenomen; in het voorjaar van 2023 had twee derde van de gemeenten een regeling voor volwassenen (Stuij & Van der Meijde, 2023). Wel varieert het erg wat en hoeveel gemeenten vergoeden, voor wie en op welke manier. Al met al lijken fitnesscentra meer informatie over lokale financiering nodig te hebben en hulp om deze te organiseren. Maar ook gemeenten of lokale samenwerkingspartners zouden hier meer aandacht voor kunnen hebben. Concluderend De meeste fitnessaanbieders die we interviewden zijn positief over de ervaren opbrengsten van Fitness Loont, vooral als het gaat om de ervaren resultaten bij sporters. Maar het past niet bij elk centrum, vanwege de benodigde extra’s als het gaat om begeleiding en daarmee tijd en expertise. Uit de pilot blijkt duidelijk dat passend fitnessaanbod voor mensen met een smalle beurs organiseren vaak vraagt om meer dan alleen aandacht voor financieel toegankelijk sportaanbod. Deelnemers hebben vaak meer begeleiding bij het sporten nodig, en begeleiding of doorverwijzing bij andere hulpvragen buiten het sporten om.
Een goed lokaal netwerk draagt dan ook bij aan het verstevigen van het aanbod.
Met de tijdelijke subsidie vanuit de landelijke overheid hebben fitnesscentra hun kennis en expertise over het begeleiden van mensen met geldzorgen kunnen uitbreiden. Maar het blijkt voor aanbieders en hun lokale samenwerkingspartners heel lastig dit aanbod zelf voort te zetten vanwege het gebrek aan structurele financiering en (zicht op) de mogelijkheden dit te organiseren. Het borgen van tijdelijke projecten, zowel financieel als in menskracht, is een veelgenoemd knelpunt bij de organisatie van sportaanbod voor mensen in kwetsbaar geachte posities (zie ook Van Steenbergen, 2023; Stuij & Pulles, 2023). Dit project laat wederom zien dat dit een lastig knelpunt is en roept de vraag op wie hiervoor verantwoordelijk kan en moet zijn.
Gebaseerd op de bevindingen komen we tot aanbevelingen voor NL Actief en voor fitnesscentra en lokale samenwerkingspartners. Voor alle betrokkenen geldt de volgende aanbeveling: Besef dat het creëren van fitnessaanbod voor mensen met een smalle beurs veelal meer vraagt dan het financieel toegankelijk maken van het aanbod. Hoewel dat niet geldt voor alle sporters en fitnessaanbieders hier op verschillende manieren mee omgaan, zijn deze sporters vaak gebaat bij extra begeleiding, sociaal contact of ondersteuning op andere terreinen. Een stevig lokaal netwerk en een fitnessaanbieder met maatschappelijke ambities dragen bij aan de resultaten. Aanbevelingen voor NL Actief: Zorg in een pilot voor passende manieren van monitoring. Bedenk vooraf welke methoden passend zijn, hoe die aan te passen op de mensen die aan het onderzoek deelnemen en wat het doel is van de monitoring. Test deze methoden vooraf of betrek toekomstige onderzoeksdeelnemers zelf bij het ontwerpen van het onderzoek. Zorg voor een (online) systeem dat gebruiksvriendelijk is, zodat het onderzoek zo min mogelijk belasting voor de deelnemers oplevert. Help fitnessaanbieders meer bij het organiseren van structurele financiering.
Dit kan bijvoorbeeld door op structurele wijze informatie te geven over landelijke en lokale ontwikkelingen, ze onderling te laten uitwisselen hoe ze dat (kunnen) doen of een externe expert te laten helpen. Maak ze wegwijs in het complexe veld van mogelijkheden voor financiering. Maak ook duidelijk welke verantwoordelijkheden fitnessaanbieders zelf hebben in dit proces en welke investeringen zij zelf kunnen doen. Behoud de kennis en expertise die gedurende de pilot is opgebouwd. Bij voorkeur door aanbieders die dat willen, te helpen het aanbod voort te laten zetten, maar ook door onderlinge kennisuitwisseling te faciliteren. Bijvoorbeeld zodat beginnende aanbieders van meer ervaren aanbieders kunnen leren. Ontwikkel als brancheorganisatie een eenvoudige folder of handleiding over Fitness Loont met daarin informatie over het doel, de
verwachtingen, ervaren opbrengsten en aandachtspunten, geïllustreerd met enkele voorbeelden. Aanbevelingen voor fitnessaanbieders en lokale samenwerkingspartners: Zorg in de lokale samenwerking rondom sportaanbod voor goede onderlinge afstemming, kennisuitwisseling en terugkoppeling. Zorg dat duidelijk is wie wat doet in de samenwerking en hoe je elkaar op de hoogte houdt. Zorg ook voor meer kennisuitwisseling en evalueer de samenwerking regelmatig om deze bij te stellen waar nodig. Bespreek daarin wederzijdse verwachtingen, de onderlinge afstemming, ervaren opbrengsten en nieuwe mogelijkheden (zoals uitbreiding van rollen). Wees als fitnesscentrum actief in het zoeken naar mogelijkheden om Fitness Loont structureel te financieren. Begin vroeg met het maken van een plan. Vraag lokaal of bij NL Actief om hulp. Probeer in de gemeente aan te haken bij ontwikkelingen rond sport, bewegen en gezondheid, bijvoorbeeld bij lokale GALA-plannen. Denk ook aan financiering via ondersteuningsregelingen als die er in de gemeente zijn. Betrek de gemeente bij het netwerk van Fitness Loont om (ook) de lokale financieringsmogelijkheden goed in beeld te krijgen. Zorg dat de gemeente naast een mogelijke rol bij de werving van deelnemers ook betrokken is bij het mogelijk maken van fitnessdeelname voor mensen met een smalle beurs.
Bijvoorbeeld via lokale ondersteuningsregelingen (‘minimaregelingen’) of via GALA.
Bronnenlijst
Kenniscentrum Sport & Bewegen (z.d.). Hoe maak ik gebruik van de brede SPUKregeling? Ministerie van VWS, VSG, VNG & NOC*NSF (2018). Nationaal Sportakkoord. Sport verenigt Nederland. Ministerie van VWS, VNG, VSG, NOC*NSF & POS (2022). Hoofdlijnen Sportakkoord II. Sport versterkt. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (2023). GALA: Gezond en Actief Leven Akkoord. Stuij, M., & Van der Meijde, L. (2023). Minimaregelingen voor sportdeelname: een verkennend onderzoek naar ervaringen van gemeenten. Mulier Instituut. Stuij, M., & Pulles, I. (2023). Bewoners in aandachtswijken sporten minder. Kennis- en innovatiescan WP1. Mulier Instituut. Van der Meijde, L., Sparreboom, C., & Stuij, M. (2023). Tussenevaluatie Fitness Loont: fitness voor mensen met een smalle beurs. Inzicht in de ervaringen van deelnemende fitnesscentra. Mulier Instituut. Van Gorp, M., Geurink, N., Erdoğan, G. N., & Lintzen, K. (2024). Sport en bewegen voor behalen GALA-doelen: in gemeentelijke plannen van aanpak 2024-2026. Mulier Instituut. Van Steenbergen, E. (2023, 20 oktober). Er is een ‘stille pandemie’ gaande in Nederland: het gebrek aan beweging. Het aantal slachtoffers? 5.800 mensen. NRC.
Bijlage 1
In deze bijlage staat een uitgebreide beschrijving van de aanpak in de twee deelstudies.
Voor deze studie benaderden we de negentien fitnesscentra die eerder deelnamen aan de tussenevaluatie naar Fitness Loont (Van der Meijde et al., 2023). Dit zijn centra die vanaf de beginperiode van Fitness Loont bij het aanbod betrokken zijn. We interviewden dertien personen namens twaalf centra. Dit waren vooral begeleiders en eigenaren. Met vertegenwoordigers van twee andere centra voerden we een kort telefoongesprek. Zij hadden geen tijd voor een uitgebreider interview. We kregen wel toestemming om hun informatie mee te nemen in het onderzoek. Van de overige vijf centra konden we er twee niet bereiken en wilden er drie niet deelnemen aan het onderzoek. Doel van het interview was om te evalueren welke meerwaarde fitnessaanbieders zien in het (blijven) aanbieden van Fitness Loont, in hoeverre het programma geborgd is en wat wensen en verbeterpunten voor de toekomst zijn. Daarbij gingen we vooral in op de opbrengsten van Fitness Loont voor de centra. De interviews vonden online via Microsoft Teams plaats in januari en februari 2024. Ze duurden meestal 30 tot 60 minuten. Voorafgaand aan het interview gaven alle respondenten schriftelijk toestemming voor deelname aan het onderzoek.
Gespreksleidraad We hanteerden twee verschillende gespreksleidraden: een voor centra die Fitness Loont op het moment van het interview nog aanboden of hier een vervolg aan hebben gegeven, en een voor centra die met het aanbod zijn gestopt. Aanbieders die Fitness Loont nog hadden, vroegen we naar: het betrekken en begeleiden van deelnemers en de waargenomen opbrengsten bij deelnemers; hoe het aanbod eruitziet, wat het de aanbieder oplevert en wat het van ze vraagt; hoe het lokale netwerk eruitziet, hoe dat tot stand is gekomen en welke betekenissen dat heeft; in hoeverre het programma is geborgd, hoe ze dat financieren en hoe ze de toekomst ervan zien.
Aanbieders die waren gestopt met Fitness Loont, vroegen we ook naar de eerste drie onderwerpen. En daarnaast naar de reden van stoppen, hoe dat voorkomen had kunnen worden en of ze nog wat uit het programma behouden hebben. Thematische inhoudsanalyse Met toestemming van de geïnterviewden hebben we het geluid van alle gesprekken opgenomen. De audio-opnames hebben we woordelijk uitgewerkt tot een transcript. De inhoud van deze transcripten hebben we thematisch geanalyseerd op de onderwerpen ‘huidig aanbod en intentie’, ‘betrekken, behouden en begeleiden van sporters’, ‘ervaren opbrengsten en kosten van Fitness Loont’, ‘het lokale netwerk’ en ‘borging van het aanbod’. We analyseerden de ervaringen van aanbieders rondom deze thema’s en in hoeverre deze onderling vergelijkbaar waren.
Voor deze deelstudie wierven we lokale samenwerkingspartners via centra die deelnamen aan deelstudie 1. We waren vooral benieuwd naar wat goed werkt in de lokale samenwerking. Daarom selecteerden we vijf fitnesscentra die op basis van het interview een goede samenwerking leken te hebben. Aan hen vroegen we of we deze partners mochten benaderen voor een interview. Eén centrum wilde dit liever niet. We interviewden acht netwerkpartners van in totaal vier fitnesscentra in verschillende gemeenten. Dit waren onder andere lokale ambtenaren, buurtsportcoaches en welzijns- of leefstijlcoaches. Het doel van deze interviews is inzicht te krijgen in de ervaringen van netwerkpartners rondom Fitness Loont, begrijpen wat werkt in het opbouwen en onderhouden van een lokaal netwerk en wat de meerwaarde van dit netwerk is voor het programma, de sporters, fitnesscentra en de netwerkpartners. De interviews vonden via Microsoft Teams of telefonisch plaats in mei, juni en juli 2024. Ze duurden 20 tot 60 minuten. Voorafgaand aan het interview gaven alle respondenten schriftelijk toestemming voor deelname aan het onderzoek. Gespreksleidraad We hanteerden één gespreksleidraad, ongeacht of Fitness Loont nog liep of niet. We vroegen hoe de partners hun rol hebben ervaren en wat hun betrokkenheid heeft opgeleverd.
Ook vroegen we naar de meerwaarde van een lokaal netwerk en wat hun betrokkenheid heeft betekend voor de sporters en het fitnesscentrum. Hierbij zijn we ingegaan op de afstemming en rolverdeling tussen de netwerkpartner en het fitnesscentrum en hebben we uitgevraagd wat er (minder) goed werkt in de lokale samenwerking. We hebben ook gesproken over hoe de
partners hun rol in de toekomst zien binnen het netwerk en of er geleerde lessen zijn. Thematische inhoudsanalyse Met toestemming van de geïnterviewden hebben we het geluid van alle interviews opgenomen. De audio-opnames hebben we woordelijk uitgewerkt tot een transcript. De inhoud van deze transcripten hebben we thematisch geanalyseerd op de onderwerpen ‘betrokkenheid’, ‘ervaringen’, ‘meerwaarde van het lokale netwerk’, ‘verloop van de afstemming’, ‘wat er (minder) goed werkt’ en ‘toekomstbeeld. We analyseerden in hoeverre aanbieders op deze thema’s overeenkomstige of uiteenlopende ervaringen hebben.
Mirjam Stuij m.stuij@mulierinstituut.nl Güliz Erdoğan g.erdogan@mulierinstituut.nl Renée Hoogendijk r.hoogendijk@mulierinstituut.nl Laura van der Meijde Mulier Instituut | 2024