Bijlage 21 - Toelichting bijlage 20 Verkennend archeologisch onderzoek 2019
Tekst van het document
Transect-rapport 2346
Voederheil
,
Voederheil (fase 2)
Gemeente Landerd (NB) Een Archeologisch Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend Veldonderzoek (IVO) , verkennende fase
transect ARCHEOLOGISCH
ONDERZOEK
»
Overijsselhaven 127 3433 PH Nieuwegein
ADVIES
T:
030-7620705
e:
(geanonimiseerd) Meersen
Colofon Voederheil, Voederheil (fase 2), gemeente Landerd (NB).
Titel
Een
Archeologisch
Bureauonderzoek
Inventariserend Veldonderzoek
Rapportnummer
Transect-rapport 2346
Auteur
(geanonimiseerd) B
Versie
Eindversie
Datum
22-08-2019
Projectnummer
19060040
Onderzoeksmelding
4742456100
Opdrachtgever
Buro
en
verkennende
fase
Waalbrug
Schoenaker 6641 SZ Uitvoerder
(IVO),
(BO)
10
Beuningen
Transect b.v.
Overijsselhaven
Bevoegde
overheid
127
3433 PH
Nieuwegein
Gemeente
Landerd
Status rapport
Niet beoordeeld
Beheer documentatie
Transect b.v, Nieuwegein
Omslagafbeelding
Foto
van
het
plangebied ten tijde van
het veldonderzoek
Autorisatie Naam
Datum
(geanonimiseerd) (geanonimiseerd) Senior KNA
ISSN:
Sd
(geanonimiseerd)
2211-7067
© Transect, Niets
29-09-2019
Prospector
Paraaf
Nieuwegein
uit deze
op welke
uitgave
wijze
dan
mag
Transect aanvaardt geen adviezen of het
worden
ook zonder
vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgevers.
aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend gebruik van de resultaten van dit onderzoek.
uit de
van
druk, fotokopie of
toepassing
van
de
t ra n Ss e ct ARCHEOLOGISCH
ONDERZOEK
»
Overijsselhaven 127 3433 PH Nieuwegein
ADVIES
T:
030-7620705
Ee:
(geanonimiseerd) Mensen:
Samenvatting opdracht van
Buro
Waalburg
bureauonderzoek
en
verkennend
In
Landweer
te Voederheil
Archeologisch van
is het
aanvullen
en
booronderzoek
(gemeente Landerd).
Bureauonderzoek
deze onderzoeken
het toetsen
heeft Transect b.v. in augustus
(BO)
plangebied
in
archeologisch
Het
op de
Inventariserend veldonderzoek
(IVO).
specificeren
van
de
van
archeologische verwachting
verwachting door
middel
plateau-achtige
Volgens
het AHN.
en
plangebied
dekzandwelving ligt. Dit is
een
laarpodzolgronden
en
in het veld.
dekzandwelving ligt vermoedelijk
De
de bodemkaart worden
een
vraagstelling
De
het
waarnemingen
van
de
aan
bestaat hier uit
een
geomorfologische kaart horst.
“Voederheil fase 2”
vooronderzoek
Op basis van het bureauonderzoek is vastgesteld dat het plangebied op
gebaseerd
archeologisch
een
en
deze
van
uitgevoerd
2019
op
een
enkeerdgronden
en
verwacht, die het oorspronkelijk bodemprofiel (en daarmee eventuele archeologische resten) kunnen hebben het
behoed
gebied
bodemverstoringen. Op grond van
voor
kunnen theoretisch
vindplaatsen
aanwezig zijn. Op de historische kaarten akker.
Het aantreffen
waarschijnlijk gezien van
landgebruik,
uit de
is geen
nederzettingsresten
van
de ouderdom
periode
Laat-Paleolithicum te zien
bebouwing
is het
en
uit de Late-Middeleeuwen
de kleine afstand met de
vindplaatsen bijvoorbeeld greppels en/of een esdek,
zoals
de verwachte
van
ten
noorden kunnen
Late
—
het
van
uit deze
in
Middeleeuwen
plangebied Nieuwe
-
afzettingen in
gebruik
als
tijd is zeer
plangebied. Sporen
periode
ook verwacht
worden.
Op basis van het veldonderzoek
is vastgesteld dat in de
dekzandwelving aanwezig is, waarbij bevindt.
De
verstoord sporen
hoge
delen
deze
van
het
hoogste
ondergrond
welving zijn tot in ieder geval
geraakt, terwijl in de top
het dekzand
van
50
archeologische verwachting voor
de terreindelen,
geval
nederzettingen
sporen te verwachten
Middeleeuwen.
van
Resten uit de
periode
plangebied een
op de wat
in de top
cm
lager gelegen
bodemvorming aanwezig zijn. Archeologisch gezien geldt
van
het
van
punt zich in het noordwesten
waar
en
landgebruik
c.q.
/-laag.
geconstateerde aftopping
verwachting verploegd
naar
vanwaar
deze
en
verdwenen.
juist nog wel aanwezig
Grondsporen
kunnen
9. Het verstoorde terreindeel, dat middenin
verwachting op
de
zijn
van
het dekzand
verdwenen,
verwachting niet
naar
een
dunne
nog
perioden
heeft
meer
vondststrooiing
uit deze
periode
reiken echter
dieper,
in
bijlage
lage archeologische
een
Hier is minimaal
50
cm
van
de kans dat hier nog intacte
waarmee
gebied
dat dit betreft is weergegeven
plangebied ligt, resten.
plangebied
hoge
een
zijn vindplaatsen
uit de latere
zijn. Het gebied het
aanwezigheid van archeologische
oorspronkelijke top resten
het dekzand
van
het dekzand
periode Neolithicum-Late
intact, aangezien vindplaatsen uit deze periode zich veelal kenmerken door Gezien de
van
nog intact is. Hier zijn in ieder
uit de
Paleolithicum-Mesolithicum
het
flanken in het
zodoende
het dekzand
van
de
archeologische
zijn, klein.
aanwezig
Advies In het
plangebied
is echter ertoe
sprake
dat in
een
gehouden
moet
het
van
gebied
bestaat het
van
een
deel
bedrijfsterrein
een
te realiseren.
In
een
het
van
plangebied
met
de
Wij adviseren daarom
hoge verwachting
een
aanwezigheid in het kader
vervolgonderzoek
archeologische
van
van
uit te
de
van
archeologische
werkwijze
dient te worden
Na
resten
te worden
van
afloop
van
c.q. waarden
vastgelegd
beoordeeld
en
in
een
dit onderzoek in het
plangebied.
Programma
goedgekeurd.
kan worden
van
Voor
Eisen
resten
herontwikkeling
voeren
(een
het terrein
vastgesteld
in het
leidt
rekening gebied
in
inventariserend
veldonderzoek, karterende fase). Dit onderzoek kan het beste plaatsvinden in de
proefsleuvenonderzoek.
deel
hoge archeologische verwachting (zie bijlage 9). De hoge verwachting
worden. de
voornemen
vorm
van
in hoeverre
een er
sprake
dergelijk onderzoek dient de (PvE), dat door de gemeente Landerd
is
Het noordwestelijk deel van het plangebied heeft een lage archeologische verwachting. Hier worden geen intacte resten meer verwacht. Daarom adviseren wij hier geen aanvullende maatregelen. Wel geldt dat op het moment tijdens graafwerkzaamheden onverhoopt toch archeologische resten worden gevonden deze conform de Erfgoedwet 2016 artikel 5. 10 moeten worden gemeld bij de gemeente. ,
,
Bovenstaande vormt een advies. Op grond van de resultaten van het rapport en het advies zal het bevoegd gezag (de gemeente Landerd) een besluit nemen over de daadwerkelijke omgang met eventueel aanwezige archeologische waarden binnen het plangebied
Inhoud 1.
Aanleiding
2.
Aard en doel van het archeologisch vooronderzoek
3.
Afbakening van het plan- en onderzoeksgebied
4.
Beleidskader
5.
Landschap geomorfologie en bodem
6.
Archeologische verwachtingen en bekende waarden
7.
Historische situatie huidig gebruik en bodemverstoringen
8.
Gespecificeerde archeologische verwachting
9.
Resultaten veldonderzoek
10.
Beantwoording onderzoeksvragen
11.
Conclusie en advies
12.
Geraadpleegde bronnen
Bijlage 1.
Archeologische periode-indeling voor Nederland (conform ABR)
Bijlage 2.
Gemeentelijke archeologische beleidskaart
Bijlage 3.
Geomorfologie
Bijlage 4.
Actueel Hoogtebestand Nederland 2 (AHN2)
Bijlage 5.
Bodem
Bijlage 6.
Archeologische waarden en onderzoeken (Archis3)
Bijlage 7.
Boorpuntenkaart
Bijlage 8.
Foto’s van boorkernen
Bijlage 9.
Boorstaten
. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .
5
. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .
6
. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .
7
.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .
9
,
.. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
.. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
11 13
.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
16
. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
21
. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
22
,
.. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
24
. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
25
. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
27
. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
29
. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
30
.. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
31
. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
32
.. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
33
. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
34
. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
35
.. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
38
. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ..
39
1.
Aanleiding
In opdracht van Buro Waalburg heeft Transect b. v. in augustus 2019 een archeologisch bureauonderzoek en verkennend booronderzoek uitgevoerd in plangebied “Voederheil fase 2” aan de Landweer te Voederheil (gemeente Landerd). De aanleiding voor het onderzoek is het voornemen om in het plangebied het bestemmingsplan te wijzigen en een bedrijventerrein te realiseren. Het plangebied is momenteel in gebruik als akkerland. Bij de voorgenomen werkzaamheden zal grondverzet plaatsvinden waardoor de oorspronkelijke bodem en daarmee eventueel aanwezige archeologische resten in het gebied kunnen worden verstoord. ,
Op de archeologische beleidskaart van de gemeente Landerd heeft het plangebied een hoge archeologische verwachting (categorie 4). Dit is in het bestemmingsplan Bedrijventerrein Voederheil II (2013) vertaald als een dubbelbestemming Waarde – Archeologie. Hiervoor geldt dat initiatieven met een oppervlakte groter dan 250 m 2 en bodemingrepen dieper dan 05 m onder het huidige maaiveld archeologisch onderzoeksplichtig zijn. Het plangebied heeft een omvang van circa 23 ha en er zijn ingrepen voorzien die groter zijn dan 50 cm -Mv. Aangezien de herontwikkeling in het gebied deze omvang overschrijdt is een archeologisch onderzoek noodzakelijk. ,
,
,
Omdat de toekomstige ontwikkeling de ondergrenzen van het gemeentelijk archeologiebeleid overschrijdt is een archeologisch vooronderzoek uitgevoerd in de vorm van een bureauonderzoek (BO) en een verkennend booronderzoek (Inventariserend Veldonderzoek-Overige (IVO-O)). Dit vooronderzoek heeft tot doel om de archeologische verwachting van het plangebied te specificeren en vervolgens te toetsen en aan te vullen door middel van veldonderzoek. ,
,
Dit archeologisch vooronderzoek is uitgevoerd conform de eisen van de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA) versie 4. 1. ,
5
2.
Aard en doel van het archeologisch vooronderzoek
Het archeologisch vooronderzoek bestaat uit een gecombineerd onderzoek te weten een archeologisch Bureauonderzoek (BO) en een Inventariserend Veldonderzoek (IVO) verkennende fase. ,
,
Het doel van het archeologisch bureauonderzoek is het specificeren van de archeologische verwachting. Aan de hand van beschikbare informatie over de archeologie cultuurhistorie geomorfologie bodemkunde en grondgebruik binnen en rondom het plangebied wordt de kans bepaald dat binnen het plangebied archeologische resten kunnen voorkomen. Hiertoe is onder andere het centraal Archeologisch Informatiesysteem (Archis3) van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) geraadpleegd waarin de Archeologische MonumentenKaart (AMK) en de Indicatieve Kaart van Archeologische Waarden (IKAW) zijn opgenomen. Aanvullende (cultuur)historische informatie is verkregen uit divers voorhanden historisch kaartmateriaal. Om inzicht te krijgen in de opbouw en ontwikkeling van het landschap zijn onder andere de bodemkaart en beschikbaar geologischgeomorfologisch kaartmateriaal geraadpleegd. Deze informatie is aangevuld met relevante informatie uit achtergrondliteratuur. ,
,
,
,
,
Het doel van het inventariserend veldonderzoek is het toetsen en waar mogelijk bijstellen van de gespecificeerde archeologische verwachting door het verzamelen van informatie over de feitelijke bodemopbouw bodemreliëf en bodemintactheid in het plangebied. Hiermee ontstaat inzicht in de landschapsvormende processen en landschappelijke eenheden uit het verleden. Op basis hiervan kan een oordeel worden gegeven over waar wanneer en in hoeverre het gebied in het verleden geschikt was voor de mens. ,
,
,
Het onderzoek probeert hiermee aan de hand van feitelijke informatie antwoord te geven op de volgende vragen: 1. 2. 3. 4.
Hoe heeft het plangebied oorspronkelijk in het natuurlijk landschap gelegen? Zijn er binnen de bodemopbouw archeologisch relevante bodemniveaus te onderscheiden en hoe diep liggen deze? In hoeverre zijn de archeologisch relevante bodemniveaus nog intact (verstoring erosie afdekkend substraat)? Wat is de archeologische verwachting van het plangebied en in hoeverre is deze te differentiëren in laag middelhoog en hoog? ,
,
,
Het resultaat van het archeologisch onderzoek is een rapport met een conclusie voor wat betreft het risico dat eventueel aanwezige archeologische waarden in het plangebied worden verstoord als gevolg van de voorgenomen bodemingrepen. Aan de hand hiervan wordt een advies voor eventuele vervolgstappen geformuleerd. Met het rapport kan de bevoegde overheid een beslissing nemen in het kader van de vergunningverlening. Het rapport bevat waar mogelijk gegevens over de aan- of afwezigheid diepteligging aard omvang ouderdom gaafheid conservering en (relatieve) kwaliteit van archeologische waarden. ,
,
,
,
,
,
Het onderzoek is uitgevoerd conform protocol 4002 (bureauonderzoek) en protocol 4003 (inventariserend veldonderzoek) van de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie versie 4. 1 (KNA 4. 1). ,
6
3.
Afbakening van het plan- en onderzoeksgebied
Plaats
Voederheil
Toponiem
Landweer (Voederheil fase 2)
Gemeente
Landerd
Provincie
Noord-Brabant
Kaartblad
45O
Kadastraal perceel
ZLD02 sectie K nr. 1408 1527 51 52
Centrumcoördinaat
174. 676 / 413. 290
Oppervlakte plangebied
Circa 23 ha
,
,
,
,
Binnen het archeologisch bureauonderzoek is onderscheid gemaakt in het plangebied en het onderzoeksgebied. Het plangebied is het gebied waarin de geplande bodemingrepen zullen plaatsvinden. Het onderzoeksgebied omvat het plangebied en een deel van het direct omringende gebied en wordt bij het onderzoek betrokken om tot een beter inzicht te komen in de archeologische (cultuur)historische en bodemkundige situatie in het plangebied. Het onderzoeksgebied beslaat in dit geval een straal van circa 500 meter rond het plangebied.
,
Het plangebied omvat een aantal akkers aan de Landweer in Voederheil (gemeente Landerd). De ligging van het plangebied is weergegeven in figuur 1. Het grenst in het noorden aan de Landweer en in het zuiden aan de Voederheil. De overige begrenzing wordt gevormd door de kavelgrenzen van aanliggende percelen. Een deel van de Landweer loopt in het midden van het plangebied vanuit het noorden naar het zuiden waar het uitkomt op de Voederheil. Binnen het plangebied bestaan plannen nieuwe bedrijventerreinen te realiseren. Het plangebied heeft in totaal een oppervlak van circa 23 ha. ,
,
7
Figuur 1: Ligging van het plangebied. Bron: PDOK.
8
4.
Planvorming en consequenties toekomstig gebruik
Kader
Aanvragen bestemmingsplanwijziging
Planvorming
Realisatie bedrijventerreinen
Bodemverstorende werkzaamheden
Graafwerkzaamheden
Het voornemen bestaat om in het plangebied het aangrenzende bedrijfsterrein ten noorden van het plangebied uit te breiden. De exacte inrichting van het bedrijventerrein is nog niet bekend. Alvorens tot realisatie kan worden overgegaan zal eerst een bestemmingsplan moeten worden opgesteld waarbinnen aandacht bestaat voor de archeologische waarde van het terrein. De verwachting is namelijk dat de geplande werkzaamheden impact hebben op de eventuele archeologische resten in het plangebied. Hoe diep voor de aanleg van de bedrijfsbebouwing gegraven zal worden is vooralsnog niet bekend maar deze werkzaamheden kunnen een bedreiging vormen voor het potentieel aanwezige archeologische bodemarchief in het gebied. ,
,
,
9
5.
Beleidskader
Onderzoekskader
Bestemmingsplanwijziging
Beleidskader
Bestemmingsplan Bedrijventerrein Voederheil II (2013)
Onderzoeksgrens
250 m 2 en > 05 m -Mv ,
In 1992 heeft Nederland het Europees Verdrag inzake de bescherming van het archeologisch erfgoed ondertekend; ook wel het Verdrag van Malta of Valletta genoemd naar het eiland en de plaats waar het is ondertekend. Het Verdrag is in 1998 geratificeerd en op 1 september 2007 via de Wet op de Archeologische Monumentenzorg (Wamz) geïmplementeerd. De Wamz is een wijzigingswet en omvat een wijziging van de Monumentenwet 1988 de Wet Milieubeheer de Ontgrondingenwet en de Woningwet op grond waarvan overheden onder andere bij bodemingrepen verplicht rekening moeten houden met het behoud van archeologische waarden. Sinds juli 2016 is het behoud en beheer van het Nederlandse erfgoed geregeld door één integrale Erfgoedwet. De omgang met archeologie in de fysieke leefomgeving zal in de nieuwe Omgevingswet worden geregeld die in 2021 in werking zal treden. ,
,
,
,
,
Het archeologiebeleid van de gemeente Landerd staat verwoord in het bestemmingsplan Bedrijventerrein Voederheil II (2013). Hierop heeft het plangebied een Waarde – Archeologie. Deze waarde is gebaseerd op de beleidskaart van de gemeente Landerd waarop het plangebied een hoge archeologische verwachting heeft (categorie 4). Aan deze zone zijn in het vigerende bestemmingsplan planregels toegekend. Er geldt bodemingrepen (initiatieven) met een oppervlakte groter dan 250 m 2 en bodemingrepen dieper dan 05 m onder het huidige maaiveld archeologisch onderzoeksplichtig zijn. Aangezien het plangebied een omvang heeft van circa 23 ha geldt en er waarschijnlijk werkzaamheden dieper dan 05 m -Mv gepland zijn geldt er een archeologische onderzoeksplicht. ,
,
,
,
,
In het kader van de omgevingsvergunning dient de aanvrager een rapport aan de gemeente te overleggen waarin de archeologische waarde van het plangebied naar het oordeel van Burgemeester en Wethouders in voldoende mate is vastgesteld. Afhankelijk van de uitkomsten van het archeologisch (voor-)onderzoek dat hiervoor nodig is kunnen aan de ontwikkeling regels worden verbonden ter behoud van belangrijke archeologische waarden. Deze kunnen bestaan uit technische aanpassingen of een veiligstellende opgraving. Het archeologisch vooronderzoek kan hiertoe worden uitgebreid met een al dan niet gecombineerd karterend en waarderend onderzoek zodat op basis van de KNAwaarderingssystematiek een waardestelling kan worden opgemaakt. ,
,
,
10
6.
Landschap , geomorfologie en bodem
Archeoregio
Brabants zandgebied
Bodem
Laarpodzolgronden zwarte hoge enkeerdgronden
Geomorfologie
Plateau-achtige horst
Maaiveld
Circa 184 m +NAP
Grondwater
V en VII*
,
,
Landschapsgenese Het plangebied ligt landschappelijk gezien in het Zuid-Nederlandse zandgebied en maakt deel uit van de Peelhorst. De Peelhorst is een tektonisch actief stijgingsgebied ten oosten van de Peelrandbreuk dat bestaat uit een serie tot verschillende hoogten opgeheven schollen. Ten zuidwesten van Schaijk zijn dergelijke schollen in de ondergrond aanwezig. Direct ten westen van de lijn Milheeze-UdenBerghem begint de Centrale Slenk. Dit is een door tektonische bewegingen ontstane laagte waar de rivierafzettingen diep zijn weggezakt en begraven liggen onder een metersdik pakket jongere afzettingen. Op de Peelhorst liggen grindrijke rivierafzettingen uit het Laat-Tertiair en het Pleistoceen relatief dicht aan het oppervlak. Deze afzettingen zijn onder invloed van voorlopers van de Maas in het gebied afgezet waarvan de minst diep gelegen afzettingen geologisch gezien behoren tot de Formatie van Beegden (Stiboka 1976; De Mulder e.a. 2003). Deze zijn in het midden van het Pleistoceen gevormd (Berendsen 2005; Westerhoff en Weerts 2003). ,
,
,
,
,
,
,
Vanaf het midden van het Pleistoceen hield de fluviatiele invloed in het gebied op (circa 850. 000 jaar geleden). Als gevolg van een zeer koud klimaat traden toen verstuivingen van zand op met name gedurende de koudste perioden van de laatste ijstijd het Weichselien (circa 120. 000 tot 10. 000 jaar geleden). Het zand verstoof door sterke winden vanuit de drooggevallen beddingen van beken en rivieren en vanuit het drooggelegen Noordzee-bekken. Er was vanwege het barre klimaat geen vegetatie aanwezig die dergelijke verstuivingen kon voorkomen. Het zand werd als dekzand in een dunne deken op de oude rivierafzettingen van de Peelhorst afgezet in welvingen kleine ruggen en vlakten. Grote dekzandruggen zijn er niet aangezien op de relatief hoger gelegen Peelhorst weinig sprake was van luwte zodat het dekzand kon worden ingevangen. Het meeste dekzand werd even verder in de Centrale Slenk afgezet. Ook trad in die tijd als gevolg van stromend (smelt)water verspoeling op van de pas afgezette zandafzettingen. Hierdoor werd dekzand verplaatst vermengt met oudere afzettingen en in de toenmalig lagere gebiedsdelen van het terrein afgezet. Dergelijke afzettingen worden ook wel fluvio-eolische afzettingen genoemd (Schokker 2003). Doorgaans is dit fluvio-eolisch materiaal relatief slechter gesorteerd bevat het soms leemlagen en zelfs verspoeld plantenmateriaal. ,
,
,
,
,
,
,
Vanaf het begin van het Holoceen (vanaf 10. 000 jaar geleden) trad een drastische klimaatsverbetering op. De gemiddelde jaartemperaturen stegen en het werd vochtiger waardoor vegetatiegroei kon toenemen. Hierdoor werd de zandverstuiving aan banden gelegd en trad in de top van het dekzand bodemvorming op (podzolering). In de lagere gebiedsdelen rondom de koppen en ruggen stroomden beken en kon als gevolg van de vernatting veenvorming optreden. Geomorfologie Volgens de geomorfologische kaart in bijlage 3 ligt het plangebied op een plateau-achtige horst (kaartcode 4F2; Alterra 2010). De plateau-achtige horst bestrijkt een groot gedeelte ten westen noorden en oosten van het plangebied alsook een gedeelte ten zuiden van het plangebied. Verder naar het zuiden ligt een dekzandrug (kaartcode 3K14). Over het algemeen werden de dekzandruggen verkozen voor bewoning vanwege hun relatief hoge ligging. ,
,
11
Op het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN3; bijlage 4) is te zien dat het plangebied op de zuidelijke helling van een hoger gelegen gedeelte ligt. Ten zuidwesten van het plangebied loopt het terrein verder op tot boven de 20 m +NAP. De hoger gelegen gebieden ten zuiden van het plangebied kunnen op basis van de geomorfologische kaart grotendeels als dekzandrug worden geïnterpreteerd. De weg Voederheil die ten zuiden van het plangebied loopt laat een lichte daling in hoogte zien van 186 m +NAP in het westen naar 178 m +NAP in het oosten. Het maaiveld helt binnen het plangebied lichtelijk richting het zuidwesten af van 185 naar 179 m +NAP. Verder is er binnen het plangebied een opvallend reliëf te zien in het oosten van het plangebied. Hier is een rechthoekig vlak van ongeveer 60 m lang en 25 m breed te zien dat met 18 m +NAP lager ligt dan het omliggende terrein. Dit vlak is op de luchtfoto’s te herkennen als akkerland dat tussen twee rijen bomen ligt. ,
,
,
,
,
,
,
,
Bodem en grondwater Volgens de bodemkaart zijn in het plangebied laarpodzolgronden en hoge zwarte enkeerdgronden te verwachten (bodemkaartcode cHn21 en zEZ21 bijlage 5). ,
•
Laarpodzolgronden hebben een donkere humeuze bovenlaag van 30 tot 50 cm dikte die ontstaan is door plaggenbemesting (De Bakker 1966). Het zijn dunne oude bouwlandgronden met een veldpodzolgrond eronder. Onder de A-horizont is een inspoelingshorizont van humus aanwezig (B-horizont) die ontstaan zijn bij ondiepe grondwaterstanden. ,
,
,
,
•
De hoge zwarte enkeerdgronden werden over het algemeen op de middelhoge zandgronden aangelegd op de plek waar de bouwlanden lagen (Berendsen 2005). Door het bemesten van de bouwlanden met potstalmest vermengd met (heide)plaggen of plaggen uit de beekdalen konden enkeerdgronden ontstaan gronden die zich kenmerken door een meer dan 50 cm dikke donkere humeuze bovenlaag (Berendsen 2000). De relatief oudere enkeerdgronden zijn ontstaan in de Late Middeleeuwen en zijn aan te treffen op de relatief hogere en siltige zandruggen (bodemkaartcode zEZ21). In die periode zijn ook de lagere delen van de zandruggen opgehoogd en in gebruik genomen als akkerland zodat voldoende voedsel geproduceerd kon worden voor de alsmaar toenemende bevolking (van Doesburg e.a. 2007). Archeologisch gezien zijn enkeerdgronden gronden bijzonder doordat het aangebrachte humeuze dek het oude begraven oppervlak van vóór de Late Middeleeuwen – en daarmee het archeologisch relevante niveau – heeft behoed voor tal van verstoringen (van Doesburg e.a. 2007). ,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
In het grootste gedeelte van het plangebied is sprake van een grondwatertrap (GWT) V en in de noordoosthoek is er sprake van een GWT VII*. Deze grondwatertrappen vertegenwoordigen relatief hoge en droge gronden. Een grondwatertrap V betekent dat de Gemiddeld Hoogste Grondwaterstand (GHG) beneden de 40 cm-Mv wordt aangetroffen en de Gemiddeld Laagste Grondwaterstand (GLG) beneden 120 cm-Mv. Een GWT VII* betekent dat de GHG en de GLG respectievelijk beneden 80 en 120 cm –Mv worden aangetroffen. Vanuit deze grondwatertrap is de verwachting op archeologisch organische resten laag hoewel deze nog wel in humeuze spoorvullingen en waterputten mogen worden verwacht. Bovendien hebben de grondwaterstanden naar verwachting weinig invloed gehad op anorganische resten zodat deze naar verwachting juist goed geconserveerd zullen zijn gebleven. In de buurt van het plangebied zijn geen recente metingen van het grondwaterpeil bekend (www. grondwaterstand. brabant. nl). ,
,
12
Archeologische verwachtingen en bekende waarden
7.
Wettelijk beschermd monument
Nee
Archeologisch terrein (monument)
Nee
Verwachting gemeentelijke beleidsadvieskaart
Hoog
Archeologische vondstmeldingen
Geen
Archeologische verwachting Het plangebied heeft volgens het centraal archeologisch informatiesysteem (Archis) van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) geen archeologisch wettelijk beschermde status is ook niet opgenomen op de Archeologische MonumentenKaart (AMK). Op de gemeentelijke beleidskaart heeft het plangebied een hoge archeologische verwachting. Deze is vermoedelijk gebaseerd op de aanwezigheid van een dekzandrug getuige de hoge ligging van het maaiveld op het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN vergelijk bijlage 3). ,
Bekende waarden In het plangebied heeft niet eerder archeologisch onderzoek plaatsgevonden en zijn niet eerder waarnemingen verricht. Rondom het plangebied is wel veelvuldig onderzoek uitgevoerd in het kader van de realisatie van bedrijventerrein Voederheil fase 1. Hiertoe zijn de gebieden direct ten noorden oosten en westen van het huidig plangebied onderzocht.
,
In 2007 heeft rondom het plangebied een archeologisch booronderzoek plaatsgevonden. Uit dit onderzoek blijkt dat in een groot deel van het onderzochte plangebied een dekzandwelving aanwezig was waarover een plaggendek lag (onderzoeksmelding 2158207100 toponiem: Voederheil 2). De dekzandwelving lag daarbij op oude rivierafzettingen van de Maas; deze afzettingen lagen in het noord- en zuidoostelijk deel van het plangebied direct onder het maaiveld. Geconcludeerd werd dat de dekzandwelving geschikt was voor bewoning vanaf het Neolithicum. De lager gelegen delen rondom de welving waar oude rivierafzettingen liggen waren minder aantrekkelijk voor bewoning. Tijdens het booronderzoek zijn verschillende vondsten aangetroffen waaronder een fragment huttenleem uit het Neolithicum een fragment roodbakkend aardewerk uit de 14 e - 16 e eeuw en een fragment grijsbakkend aardewerk uit de 12 e - 16 e eeuw (Bergman 2007). De vondsten in combinatie met een relatief intacte bodemopbouw maken het waarschijnlijk dat er zich in de ondergrond archeologische resten bevinden vanwaar in het gebied in 2012 een proefsleuvenonderzoek is uitgevoerd in het gebied met een middelhoge tot hoge archeologische verwachting. Uit dit onderzoek kwam naar voren dat er sprake was van een 50-80 cm dikke humeuze laag op dekzand.
Er zijn toen ook verschillende sporen ontdekt die wijzen op de aanwezigheid van historische activiteiten in het gebied. Tijdens het onderzoek zijn verschillende soorten sporen aangetroffen namelijk greppels kuilen paalsporen karresporen waterputten ontginningssporen en spitsporen. Verder zijn recente verstoringen aangetroffen en zandwinningskuilen maar ook natuurlijke verstoringen en depressies. Verschillende vindplaatsen zijn aangetroffen binnen het onderzoeksgebied deze dateren uit de LateMiddeleeuwen en Nieuwe Tijd. Verschillende vindplaatsen daterend uit de Nieuwe Tijd (17 e - 18 e eeuw en later) zijn gekwalificeerd als niet-behoudenswaardig. De zes overige vindplaatsen waaronder onder andere paalsporen waterputten en een landweer zijn als behoudenswaardig gekwalificeerd. Hiervoor is geadviseerd opgravingen uit te voeren indien deze niet behouden kunnen worden in de planvorming (Tump 2012). De zes vindplaatsen zijn in drie delen opgegraven. ,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
1. Direct ten westen van het plangebied aan de Bergmaas heeft in 2013 een archeologisch onderzoek plaatsgevonden in de vorm van proefsleuven en opgravingen van de vindplaatsen (onderzoeksmelding 2423733100 toponiem: Voederheil Peelweg). In dit onderzoeksgebied zijn twee behoudenswaardige vindplaatsen gesitueerd die opgegraven zijn. Het vondstmateriaal van de ,
,
,
,
13
e e opgraving bij vindplaats 5 laat sporen zien van het buurtschap Voederheil uit de 14-17 eeuw met e e een concentratie van 15-16-eeuws materiaal. Uit deze periode stamt ook de boerderij plattegrond met direct ten zuiden daarvan de waterput. Ten noorden van de boerderijplattegrond lagen twee grote rechthoekige kuilen met een vondstrijke vulling die is geïnterpreteerd als afvaldump uit de late 16 e of vroege 17 e eeuw. Verder zijn de resten van een landweer aangetroffen. In de tweede werkput vindplaats 1 zijn een mogelijk bijgebouw van de boerderij een ronde structuur geïnterpreteerd als veekraal met een waterkuil en huilen die wijzen op een functie als voorraad- of opslagkuil aangetroffen. Bij het deelgebied waar het proefsleuvenonderzoek heeft plaatsgevonden is geen behoudenswaardige vindplaats aangetroffen is daarom geadviseerd om dit gebied vrij te geven (Bouma 2016). ,
,
,
,
,
,
,
2. Circa 400 m ten noorden van het plangebied heeft in 2012 een archeologisch vervolgonderzoek plaatsgevonden in de vorm van een opgraving aan de Peelweg (onderzoeksmelding 2387673100 toponiem: Voederheil II). Bij de opgraving is een greppel uit de 13 e - vroege 14 e eeuw aangetroffen e e vlakbij een erf uit de 14-15 eeuw. Dit erf bestond uit een gebouw met aanbouw en mogelijk een spieker of hooimijt samen met hekwerk. Verder zijn resten van de landweer op twee plekken aangetroffen. Deze landweer is in de 15 e en 16 e eeuw gedateerd. Ook zijn enkele waterkuilen en een waterput aangetroffen beide te dateren rond de eerste helft van de 16 e eeuw (Van Dijk 2013). ,
,
,
3. Een laatste opgraving heeft plaatsgevonden op circa 280 m ten noorden van het huidige plangebied (onderzoeksmelding 4579233100 toponiem: Voederheil II). Op de plek van deze opgraving had al eerder een opgraving plaatsgevonden (namelijk bovengenoemde onderzoeksmelding 2423733100). Bij de latere opgraving zijn enkele nieuwe sporen aangetroffen maar het aantal is te klein om hier structuren aan toe te wijzen (De Winter 2018). ,
,
,
Ten zuiden van het plangebied zijn ook archeologische onderzoeken uitgevoerd: • Circa 250 m ten zuiden van het plangebied heeft in 2006 een archeologisch onderzoek plaats gevonden in de vorm van een bureauonderzoek en grondboringen (onderzoeksmelding 2123993100 toponiem: Voederheil). Uit het onderzoek blijkt dat de bodem bestaat uit een dekzandrug op de grens van een beekdal. Bovendien is op de dekzandrug in één keer een ongeveer 80 cm dik esdek opgebracht waarschijnlijk in de Late Middeleeuwen of daarna. De locatie van de dekzandrug aangrenzend aan een beek betekent dat de locatie gunstig was voor bewoningsmogelijkheden. Ondanks dat er geen vondsten zijn gedaan bij de boringen geven de (deels) intacte podzolgronden aan dat archeologische resten uit het Paleolithicum-IJzertijd niet kunnen worden uitgesloten (Koopmanschap en Fèber 2006). Daarom is opvolgend een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd. Dit onderzoek richt zich op het westelijk gedeelte van het terrein vanwege het voorkomen van intacte bodems daar (onderzoeksmelding 2126893100 toponiem: Plangebied Voederheil). Tijdens het onderzoek zijn echter enkele sporen gevonden die wijzen op oude sloten of greppels. Sporen die dateren in de periode voordat het plaggendek in het plangebied is aangelegd zijn niet aanwezig (Koopmanschap en Marinelli 2006).
• Op circa 500 m ten zuiden van het plangebied heeft in 2007 een archeologisch vooronderzoek plaatsgevonden aan een gebied langs de Bergmaas (onderzoeksmelding 2158183100 toponiem: Bergmaas-velden). De exacte resultaten en rapportage van dit onderzoek zijn echter niet openbaar raadpleegbaar (Bergman en Schorn 2007). ,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
Het archeologisch onderzoek in de buurt van het plangebied wijst uit dat bewoning vanaf het Neolithicum mogelijk was op de hogere en drogere delen van de dekzandrug. In de natte delen en de delen met rivierafzetting zijn weinig aanwijzingen gevonden voor archeologische waarden en vindplaatsen. Uit de verrichte onderzoeken blijkt dat de bodemopbouw in de omgeving voornamelijk bestaat uit een plaggendek op dekzand. Dit plaggendek is ontstaan vanaf de Late Middeleeuwen en 14
kan de archeologische waarden hebben beschermd. Rondom het plangebied zijn verschillende vindplaatsen bekend waaronder nederzettingssporen waterputten en een landweer. Gezien de korte afstand van het plangebied tot de vindplaatsen is het mogelijk dat in het plangebied een zelfde soort bewoningssporen worden aangetroffen. Ondanks dat er vanaf het Neolithicum bewoningsmogelijkheden waren in het gebied laten de onderzoeken in de omgeving zien dat de archeologische waarden vooral zullen dateren uit de Late-Middeleeuwen tot in de Nieuwe Tijd. ,
,
15
8.
Historische situatie , huidig gebruik en bodemverstoringen
Landschapstype
Brabants zandgebied
Historische bebouwing
Nee
Historisch gebruik
Bouwland
Huidig gebruik
Akkerland
Bodemverstoringen
Onbekend
Voederheil is een buurtschap op ongeveer een kilometer ten noorden van het dorp Zeeland en ligt rond de gelijknamige weg Voederheil. Het buurtschap is ontstaan uit boerderijen die verspreid in het landschap lagen en van waaruit de ontginning van veen- of heidegebied plaatsvond. De oudst bekende historische vermelding van Voederheil zelf komt uit 1368-1369 onder de naam Goederheijle. Zowel Voederheil als Zeeland vallen nu onder gemeente Landerd. De naam Landerd wijst op een landweer of verdedigingslinie zoals gevonden in de onderzoeken in de omgeving van het plangebied. ,
Historische situatie plangebied De historische situatie binnen het plangebied is bepaald aan de hand van historisch-topografische kaarten (figuren 3 t/m 9). De oudst geraadpleegde kaart is het Kadastrale Minuutplan uit 1811-1832 (figuur 3) en hierop is te zien dat de weg Voederheil al aanwezig was. Het plangebied omvat verschillende kadastrale percelen en was destijds in gebruik als bouwland. Het plangebied was onbewoond en maakt deel uit van buurtschap Voederheil. Dit buurtschap is waarschijnlijk in de 14 e eeuw gevormd langs de weg Voederheil (www. bhic. nl). Het kaartmateriaal laat zien dat het plangebied onbebouwd is gebleven tot in de moderne tijd Militair Erfgoed De Indicatieve Kaart Militair Erfgoed (IKME) geeft geen indicatie dat er in het plangebied specifiek erfgoed uit de Tweede Wereldoorlog aanwezig is. Wel ligt het plangebied in de strook operatieterrein Market-Garden. De VEO Bommenkaart geeft geen indicatie dat vooronderzoek en/of opsporing van explosieven heeft plaatsgevonden in het plangebied (bron: www. explosievenopsporing. nl). Op de kaart van verdedigingswerken zijn geen verdedigingswerken bekend in het plangebied of in de omgeving van het plangebied (www. landschapinnederland. nl/militaire-landschapskaart). Huidig gebruik en bodemverstoringen Raadpleging van onder andere het Bodemloket (www. bodemloket.
nl) en kaartmateriaal heeft geen aanwijzingen opgeleverd over de bodemverstoringen. Het plangebied is in gebruik akkerland en heeft een oppervlakte van circa 23 ha. Van het gebied wordt verwacht dat de ondergrond als gevolg van landbouwwerkzaamheden in het verleden verstoord is geraakt. Er zijn echter geen gegevens bekend waaruit valt af te leiden of en in hoeverre de bodem in het plangebied door vroegere werkzaamheden in het terrein is verstoord (in Bodemloket bron: www. bodemloket. nl). Ook staat het terrein niet geregistreerd op de Ontgrondingenkaart van de provincie Noord-Brabant (2005). Wat de invloed hiervan op de oorspronkelijke bodemopbouw (en hiermee het archeologisch bodemarchief) is geweest zal met behulp van grondboringen moeten worden vastgesteld. ,
,
,
16
Figuur 2: Het plangebied op het Kadastrale Minuutplan 18111832. Het plangebied is met rode lijnen weergegeven (bron: beeldbank RCE).
Figuur 3: Het plangebied op de topografische militaire kaart van rond 1850. Het plangebied is met rode lijnen weergegeven (bron: topotijdreis. nl).
17
Figuur 4: Het plangebied op de topografische militaire kaart van rond 1900. Het plangebied is met rode lijnen weergegeven (bron: topotijdreis. nl).
Figuur 5: Het plangebied op de topografische militaire kaart van rond 1955. Het plangebied is met rode lijnen weergegeven (bron: topotijdreis. nl).
18
Figuur 6: Het plangebied op de topografische kaart van rond 1975. Het plangebied is met rode lijnen weergegeven (bron: topotijdreis. nl).
Figuur 7: Het plangebied op de topografische kaart van 1975. Het plangebied is met rode lijnen weergegeven (bron: topotijdreis. nl). 19
Figuur 8: Het plangebied op de topografische kaart van 2015. Het plangebied is met rode lijnen weergegeven (bron: topotijdreis. nl).
20
9.
Gespecificeerde archeologische verwachting Kans op archeologische waarden
Hoog
Periode
Laat-Paleolithicum – Nieuwe Tijd
Complextypen
Nederzettingen
Stratigrafische positie
Top dekzand circa 50 cm tot 80 cm -Mv
en sporen van landgebruik
,
Aanwezigheid en dichtheid Het plangebied ligt op basis van de geomorfologische kaart en het AHN op een hoger gelegen plateauachtige horst hoogstwaarschijnlijk op een dekzandwelving. Tevens worden er op grond van de bodemkaart laarpodzolgronden en enkeerdgronden verwacht die het oorspronkelijk bodemprofiel (en daarmee eventuele archeologische resten) kunnen hebben behoed voor bodemverstoringen. Op grond van de ouderdom van de verwachte afzettingen in het gebied kunnen theoretisch vindplaatsen uit de periode Laat-Paleolithicum – Late Middeleeuwen aanwezig zijn. Op de historische kaarten is geen bebouwing te zien maar is het plangebied in gebruik als akker. Het aantreffen van nederzettingsresten uit de Late-Middeleeuwen - Nieuwe tijd is zeer waarschijnlijk gezien de kleine afstand met de vindplaatsen ten noorden van het plangebied. Sporen van landgebruik zoals bijvoorbeeld greppels en/of een esdek kunnen uit deze periode ook verwacht worden. ,
,
,
,
Stratigrafische positie Het archeologisch relevante niveau ligt circa 50-80 cm onder het maaiveld en wordt gevormd door de top van de dekzandafzettingen. In de top van de dekzandafzettingen kunnen sporen van bodemvorming aanwezig zijn die indicatief zijn voor de mate van intactheid van eventuele archeologische resten. Het dekzand ligt vermoedelijk begraven onder een esdek dat zich als gevolg van landbemesting in de Nieuwe tijd heeft kunnen ontwikkelen. De aanwezigheid van dit dek kan voor een goede conservering van archeologische resten in de top van de dekzand hebben gezorgd doordat deze beschermd kon blijven tegen (sub)recente verstoring (zoals (diep-)ploegen). ,
,
,
Complextypen In het plangebied worden nederzettingsterreinen verwacht maar ook sporen van landgebruik of grafvelden kunnen aanwezig zijn. Voor wat betreft de periode Laat-Paleolithicum – Late Middeleeuwen kunnen nederzettingsterreinen worden verwacht hetzij in de vorm van (seizoensgebonden) jachtkampementen hetzij in de vorm van een meer sedentaire bewoningsvorm (boerderijen). Dergelijke plekken kenmerken zich door een strooiing van bekapte stukken vuursteen en (eventueel) haardkuilen. Uit de latere perioden bestaat de kans op het voorkomen van erven bestaande uit een boerderij bijgebouwen en waterputten. Deze terreinen kunnen zich kenmerken door een aaneengesloten archeologische laag die op grond van kleur verschilt van de oorspronkelijk aanwezige lagen of een dichte vondstenstrooiing. De vorming hiervan hangt met name af van de langdurigheid van eventuele bewoning op die plek. Kortstondige bewoning sporen van landgebruik en grafvelden zullen zich namelijk juist kenmerken door grondsporen en verkleuringen in de bodem en in veel mindere mate door de aanwezigheid van vondstmateriaal. Vanwege onbekendheid met de ondergrond in het plangebied is het middels boringen onderzocht om inzicht te krijgen in de bodemopbouw en de mate van intactheid ervan. ,
,
,
,
,
,
,
21
10.
Resultaten veldonderzoek
Onderzoekstrategie
Verkennend booronderzoek
Aantal boringen
16
Type boor
Edelmanboor
Boordiameter
7 cm
Maximale boordiepte
120 cm -Mv
Het doel van het veldonderzoek is het toetsen van de gespecificeerde archeologische verwachting in het plangebied zoals deze is opgesteld in Hoofdstuk 9. Hiertoe is in het plangebied een verkennend booronderzoek uitgevoerd. De boringen zijn gebruikt om de mate van intactheid van de bodem te bepalen inzicht te krijgen in de bodemopbouw en de exacte landschappelijke ligging van het plangebied. In totaal zijn in het plangebied 16 boringen gezet. ,
,
De boringen zijn handmatig gezet met behulp van een Edelmanboor met een diameter van 7 cm tot een diepte van maximaal 120 cm -Mv. De opgeboorde monsters zijn handmatig verbrokkeld versneden en doorzocht op de aanwezigheid van archeologische indicatoren (zoals bewerkt keramiek bot en houtskool). De boringen zijn gefotografeerd waarna ze zijn beschreven volgens de NEN5104 en de Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode (ASB; SIKB 2008). Voor de boorpuntenkaart zie bijlage 7. Representatieve foto’s van boorkernen en beschrijvingen van de boringen zijn in bijlagen 10 en 11 van dit rapport opgenomen. De hoogteligging ten opzichte van NAP van de boorpunten is afgeleid van het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN; bijlage 4). ,
,
,
,
Veldwaarnemingen Het plangebied is ten tijde van het veldonderzoek deels in gebruik als grasland. Hoogteverschillen binnen het maaiveld in het plangebied zijn niet waargenomen zodat uitspraken over de ondergrond op basis hiervan niet mogelijk zijn. Foto’s van het plangebied ten tijde van het veldonderzoek zijn weergegeven in figuur 9. ,
Figuur 9: Foto's van het plangebied ten tijde van het veldonderzoek
22
Lithologie en bodemopbouw De laagopbouw in het plangebied is lithologisch eenduidig. Onder in de boringen bevindt zich matig fijn zwak siltig zand dat over het algemeen (oranje of licht)-geelgrijs van kleur is (op 30 tot 130 cm Mv; circa 1725 tot 1793 m NAP). Dit zand is geïnterpreteerd als al dan niet verspoeld dekzand. Er lijkt binnen het plangebied sprake van een dekzandwelving waarvan de top zich in het noordwesten van het plangebied bevindt. Dit is terug te zien in bijlage 8 waar een zanddieptekaart is weergegeven. De bovengrond bestaat uit een humeus pakket zand dat varieert in dikte tussen 30-70 cm. Oorspronkelijk betreft dit een oud akkerdek (plaggendek) dat vermoedelijk later door landbewerking is doorwoeld (getuige het voorkomen van zandbrokken in de laag. In de top van de pleistocene afzettingen is op een aantal plaatsen sprake van een aanrijking van roest (Cg-horizont). Dit betreft vermoedelijk een restant van de oorspronkelijke bodemopbouw die in het plangebied aanwezig is geweest (boringen 1 2 3 4 5). Onder de roesthoudende laag is sprake van onveranderd dekzand. De oorspronkelijk erboven gelegen bodemhorizonten zijn naar verwachting verploegd geraakt (A en B-horizonten als onderdeel van een (veld)podzolgrond). Alleen in boringen 15 en 16 zijn deze horizonten nog volledig intact.
Op drie plekken zijn binnen het plangebied relatief diepreikende verstoringen waargenomen. Deze bevinden zich ter plaatse van boringen 6 9 en 10. Hier is vanaf het maaiveld de bodem tot respectievelijk 130 90 en 95 cm -Mv verstoord geraakt. Hier kenmerkt het oorspronkelijk gele dekzand zich door het voorkomen van baksteenpuin en humeuze zandbrokken. De exacte oorsprong van de verstoring is niet duidelijk maar kan samenhangen met vroeger landgebruik of diepwoelen. De verstoring concentreert zich op de plek waar het dekzand relatief het hoogst voorkomt (de kop van de welving). ,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
Archeologische indicatoren Er zijn geen archeologische indicatoren aangetroffen. Dit betekent echter niet dat er geen archeologische waarden aanwezig kunnen zijn. Het booronderzoek was gericht op het in beeld brengen van de bodemopbouw en intactheid ervan en niet op het opsporen van archeologische vondsten en sporen. Hiertoe is een meer intensieve opsporingsmethode vereist. Archeologische interpretatie Op basis van het veldonderzoek is vastgesteld dat in de ondergrond van het plangebied een dekzandwelving aanwezig is waarbij het hoogste punt zich in het noordwesten van het plangebied bevindt. De hoge delen van deze welving zijn tot in ieder geval 50 cm in de top van het dekzand verstoord geraakt terwijl in de top van het dekzand op de wat lager gelegen flanken in het gebied nog sporen van bodemvorming aanwezig zijn. ,
,
Archeologisch gezien geldt zodoende een hoge archeologische verwachting voor de terreindelen waar het dekzand nog intact is. Hier zijn in ieder geval sporen te verwachten van nederzettingen en landgebruik uit de periode Neolithicum-Late Middeleeuwen. Resten uit de periode PaleolithicumMesolithicum zijn naar verwachting niet meer intact aangezien vindplaatsen uit deze periode zich veelal kenmerken door een dunne vondststrooiing c. q. /-laag. Gezien de geconstateerde aftopping van het dekzand zijn vindplaatsen uit deze periode naar verwachting verploegd en verdwenen. Grondsporen uit de latere perioden reiken echter dieper vanwaar deze juist nog wel aanwezig kunnen zijn. Het gebied dat dit betreft is weergegeven in bijlage 9. ,
,
,
Het verstoorde terreindeel dat middenin het plangebied ligt heeft een lage archeologische verwachting op de aanwezigheid van archeologische resten. Hier is minimaal 50 cm van de oorspronkelijke top van het dekzand verdwenen waarmee de kans dat hier nog intacte archeologische resten aanwezig zijn klein. ,
,
,
,
23
11.
Beantwoording onderzoeksvragen
•
Hoe heeft het plangebied oorspronkelijk in het natuurlijk landschap gelegen? Het plangebied ligt op een dekzandwelving noordwesten van het plangebied ligt.
•
,
waarvan
de oorspronkelijke top in het
Wat is de bodemopbouw , zijn er binnen de bodemopbouw archeologisch relevante bodemniveaus te onderscheiden en hoe diep liggen deze? De ondergrond van het plangebied bestaat uit al dan niet verspoeld dekzand. De oorspronkelijke top van dit dekzand vormt binnen het plangebied het archeologisch relevante niveau. Dit dekzand bevindt zich op een diepte van 30 tot 130 cm -Mv. Hierbinnen is een deel van de top van het dekzand relatief intact. Er is daar nog sprake van een Cg-horizont hetgeen een relict is van de oorspronkelijk aanwezige bodem in het gebied. In het noordoosten is zelfs een volledig bodemprofiel nog aanwezig. In die gebiedsdelen bestaat de kans dat er nog archeologische resten aanwezig zijn zoals ook tijdens de ontwikkeling van het gebied Voederheil ten noorden van het plangebied is vastgesteld. Alleen in het midden van het plangebied is de top van het dekzand zodanig aangetast dat het dekzand niet meer archeologisch relevant is. ,
,
,
•
In hoeverre zijn de archeologisch relevante bodemniveaus afdekkend substraat)?
nog
intact (verstoring , erosie ,
Zie het antwoord op de vraag hierboven. Een groot deel van het plangebied is nog intact alleen in het midden is een deel verstoord. ,
•
Wat is de archeologische verwachting van het plangebied en in hoeverre is deze te differentiëren in laag , middelhoog en hoog? Archeologisch gezien geldt zodoende een hoge archeologische verwachting voor de terreindelen waar het dekzand nog intact is. Hier zijn in ieder geval sporen te verwachten van nederzettingen en landgebruik uit de periode Neolithicum-Late Middeleeuwen. Resten uit de periode Paleolithicum-Mesolithicum zijn naar verwachting niet meer intact aangezien vindplaatsen uit deze periode zich veelal kenmerken door een dunne vondststrooiing c. q. /laag. Gezien de geconstateerde aftopping van het dekzand zijn vindplaatsen uit deze periode naar verwachting verploegd en verdwenen. Grondsporen uit de latere perioden reiken echter dieper vanwaar deze juist nog wel aanwezig kunnen zijn. ,
,
,
Het verstoorde terreindeel dat middenin het plangebied ligt heeft een lage archeologische verwachting op de aanwezigheid van archeologische resten. Hier is minimaal 50 cm van de oorspronkelijke top van het dekzand verdwenen waarmee de kans dat hier nog intacte archeologische resten aanwezig zijn klein. ,
,
,
,
24
12.
Conclusie en advies
Conclusie Op basis van het bureauonderzoek is vastgesteld dat het plangebied op een dekzandwelving ligt. Dit is gebaseerd op de geomorfologische kaart en het AHN. De dekzandwelving ligt vermoedelijk op een plateau-achtige horst. Volgens de bodemkaart worden laarpodzolgronden en enkeerdgronden verwacht die het oorspronkelijk bodemprofiel (en daarmee eventuele archeologische resten) kunnen hebben behoed voor bodemverstoringen. Op grond van de ouderdom van de verwachte afzettingen in het gebied kunnen theoretisch vindplaatsen uit de periode Laat-Paleolithicum – Late Middeleeuwen aanwezig zijn. Op de historische kaarten is geen bebouwing te zien en is het plangebied in gebruik als akker. Het aantreffen van nederzettingsresten uit de Late-Middeleeuwen - Nieuwe tijd is zeer waarschijnlijk gezien de kleine afstand met de vindplaatsen ten noorden van het plangebied. Sporen van landgebruik zoals bijvoorbeeld greppels en/of een esdek kunnen uit deze periode ook verwacht worden. ,
,
,
Op basis van het veldonderzoek is vastgesteld dat in de ondergrond van het plangebied een dekzandwelving aanwezig is waarbij het hoogste punt zich in het noordwesten van het plangebied bevindt. De hoge delen van deze welving zijn tot in ieder geval 50 cm in de top van het dekzand verstoord geraakt terwijl in de top van het dekzand op de wat lager gelegen flanken in het gebied nog sporen van bodemvorming aanwezig zijn. Archeologisch gezien geldt zodoende een hoge archeologische verwachting voor de terreindelen waar het dekzand nog intact is. Hier zijn in ieder geval sporen te verwachten van nederzettingen en landgebruik uit de periode Neolithicum-Late Middeleeuwen. Resten uit de periode Paleolithicum-Mesolithicum zijn naar verwachting niet meer intact aangezien vindplaatsen uit deze periode zich veelal kenmerken door een dunne vondststrooiing c. q. /-laag. Gezien de geconstateerde aftopping van het dekzand zijn vindplaatsen uit deze periode naar verwachting verploegd en verdwenen. Grondsporen uit de latere perioden reiken echter dieper vanwaar deze juist nog wel aanwezig kunnen zijn. Het gebied dat dit betreft is weergegeven in bijlage 9. Het verstoorde terreindeel dat middenin het plangebied ligt heeft een lage archeologische verwachting op de aanwezigheid van archeologische resten.
Hier is minimaal 50 cm van de oorspronkelijke top van het dekzand verdwenen waarmee de kans dat hier nog intacte archeologische resten aanwezig zijn klein. ,
,
,
,
,
,
,
,
,
Advies In het plangebied bestaat het voornemen een bedrijfsterrein te realiseren. In een deel van het terrein is echter sprake van een hoge archeologische verwachting (zie bijlage 9). De hoge verwachting leidt ertoe dat in een deel van het plangebied met de aanwezigheid van archeologische resten rekening gehouden moet worden. Wij adviseren daarom in het kader van de herontwikkeling in het gebied in het gebied van de hoge verwachting een vervolgonderzoek uit te voeren (een inventariserend veldonderzoek karterende fase). Dit onderzoek kan het beste plaatsvinden in de vorm van een proefsleuvenonderzoek. Na afloop van dit onderzoek kan worden vastgesteld in hoeverre er sprake is van archeologische resten c. q. waarden in het plangebied. Voor dergelijk onderzoek dient de werkwijze te worden vastgelegd in een Programma van Eisen (PvE) dat door de gemeente Landerd dient te worden beoordeeld en goedgekeurd. ,
,
Het noordwestelijk deel van het plangebied heeft een lage archeologische verwachting. Hier worden geen intacte resten meer verwacht. Daarom adviseren wij hier geen aanvullende maatregelen. Wel geldt dat op het moment tijdens graafwerkzaamheden onverhoopt toch archeologische resten worden gevonden deze conform de Erfgoedwet 2016 artikel 5. 10 moeten worden gemeld bij de gemeente. ,
,
25
Bovenstaande vormt een advies. Op grond van de resultaten van het rapport en het advies zal het bevoegd gezag (de gemeente Landerd) een besluit nemen over de daadwerkelijke omgang met eventueel aanwezige archeologische waarden binnen het plangebied .
26
13.
Geraadpleegde bronnen
Archeologische kaarten en databestanden • Archeologische Monumenten Kaart (AMK) Rijksdienst voor Cultureel erfgoed (RCE) Amersfoort 2007. • Archeologisch Informatie Systeem (Archis3) Rijksdienst voor Cultureel erfgoed (RCE) Amersfoort 2015. • Indicatieve Kaart van Archeologische Waarden 3 e generatie IKAW Rijksdienst voor Oudheidkundig Bodemonderzoek (ROB) Amersfoort 2008. • www. ahn. nl • www. archieven. nl • www. ruimtelijkeplannen. nl • www. topotijdreis. nl • www. bodemloket. nl • www. dinoloket. nl • www. edugis. nl • www. pdok. nl • www. planviewer. nl • www. dans. easy. knaw. nl • www. beeldbank. cultureelerfgoed. nl • www. grondwaterstand. brabant. nl • www. ikme. nl • www. explosievenopsporing. nl • www. landschapinnederland. nl /militaire-landschapskaart • www. bhic. nl • www. plaatsengids. nl/voederheil ,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
Literatuur • •
• •
•
Alterra 2010 de geomorfologische kaart van Nederland Wageningen. Bakker H. de 1966. De subgroepen van het systeem voor bodemclassificatie voor Nederland. In: Boor en Spade. Bakker H. de en J. Schelling 1989. Systeem van bodemclassificatie voor Nederland. De hogere niveaus. Wageningen. Berendsen H.J.A. 2000. Landschappelijk Nederland. Assen (Fysische Geografie van Nederland). 2e druk. Berendsen H.J.A. 2005. De vorming van het land. Assen (Fysische geografie van Nederland). Vierde geheel herziene druk. Bergman W. 2007. Bergmaasvelden en Voederheil II te Zeeland gemeente Landerd(NB)Booronderzoek. Bergman W. en E. A. Schorn 2007. Bergmaasvelden en Voederheil II te Zeeland. Bouma M. 2016. Sporen van het buurtschap Voederheil uit de 15e en 16e eeuw in Zeeland gemeente Landerd. Een archeologische opgraving. Amersfoort. Dijk X. C. C. van 2013. Grenzen overschreden. Een landweer en een erf uit de Late Middeleeuwen in Zeeland gemeente Landerd; archeologisch onderzoek: een opgraving Weesp. Doesburg J. van M. de Boer J. Deeben B. J. Groenewoud en T. de Groot (red.) 2007. Essen inzicht. Essen en plaggendekken in Nederland: onderzoek en beleid. NAR 34 RACM Amersfoort. Koopmanschap H. J. L. C. en D. La Fèber 2006. Bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek voor het plangebied Voederheil te Zeeland. DANS. https://doi. org/10. 17026/dans-zxr-gvzy ,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
•
• •
•
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
•
,
,
,
,
,
,
,
•
,
,
,
27
•
Koopmanschap H. J. L. C. en M. Marinelli 2006. Inventariserend Veldonderzoek d. m. v. proefsleuven in het plangebied Voederheil gemeente Landerd Oranjewoud. Mulder E.F.J. M. C. Geluk I. L. Ritsema W. E. Westerhoff en T. E. Wong 2003. De ondergrond van Nederland. Houten. Schokker J. 2003. Patterns and processes in a Pleistocene fluvio-aeolian environment (Roer Graben south-eastern Netherlands) Utrecht (Thesis Nederlandse Geografische Studies 314). Tump M. 2012. Zeeland Voederheil (gemeente Landerd). Inventariserend veldonderzoek door middel van proefsleuven. ‘s-Hertogenbosch. Winter J. de 2018. Zeeland Voederheil II. Opgraving. ‘s-Hertogenbosch. Zagwijn W.H. Van Staalduinen C.J. 1975. Toelichtingen bij Geologische overzichtskaarten van Nederland. Rijks Geologische Dienst Haarlem: 134 p. p. ,
,
,
•
•
,
,
,
,
• •
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
,
•
,
,
,
,
,
, ,
28
Bijlage 1. Periode
Archeologische periode-indeling voor Nederland (conform ABR) Deel-/subperiode
Recent
Van
Tot
1945 na Chr.
2050 na Chr.
Nieuwe Tijd
Late Nieuwe tijd Midden Nieuwe tijd Vroege Nieuwe tijd
1850 na Chr. 1650 na Chr. 1500 na Chr.
1945 na Chr. 1850 na Chr. 1650 na Chr.
Middeleeuwen
Late-Middeleeuwen B Late-Middeleeuwen A Vroege-Middeleeuwen D Vroege-Middeleeuwen C Vroege-Middeleeuwen B Vroege-Middeleeuwen A
1250 na Chr. 1050 na Chr. 900 na Chr. 725 na Chr. 525 na Chr. 450 na Chr.
1500 na Chr. 1250 na Chr. 1050 na Chr. 900 na Chr. 725 na Chr. 525 na Chr.
Romeinse Tijd
Laat-Romeinse tijd B Laat-Romeinse tijd A Midden-Romeinse tijd B Midden-Romeinse tijd A Vroeg-Romeinse tijd B Vroeg-Romeinse tijd A
350 na Chr. 270 na Chr. 150 na Chr. 70 na Chr. 25 na Chr. 12 voor Chr.
450 na Chr. 350 na Chr. 270 na Chr. 150 na Chr. 70 na Chr. 25 na Chr.
IJzertijd
Late-IJzertijd Midden-IJzertijd Vroege-IJzertijd
250 voor Chr. 500 voor Chr. 800 voor Chr.
12 voor Chr. 250 voor Chr. 500 voor Chr.
Bronstijd
Late-Bronstijd Midden-Bronstijd B Midden-Bronstijd A Vroege-Bronstijd
1100 voor Chr. 1500 voor Chr. 1800 voor Chr. 2000 voor Chr.
800 voor Chr. 1100 voor Chr. 1500 voor Chr. 1800 voor Chr.
Neolithicum
Laat-Neolithicum B Laat-Neolithicum A Midden-Neolithicum B Midden-Neolithicum A Vroeg-Neolithicum B Vroeg-Neolithicum A
2450 voor Chr. 2850 voor Chr. 3400 voor Chr. 4200 voor Chr. 4900 voor Chr. 5300 voor Chr.
2000 voor Chr. 2450 voor Chr. 2850 voor Chr. 3400 voor Chr. 4200 voor Chr. 4900 voor Chr.
Mesolithicum
Laat-Mesolithicum Midden-Mesolithicum Vroeg-Mesolithicum
6450 voor Chr. 7100 voor Chr. 8800 voor Chr.
4900 voor Chr. 6450 voor Chr. 7100 voor Chr.
Paleolithicum
Laat-Paleolithicum B Laat-Paleolithicum A Midden-Paleolithicum Vroeg-Paleolithicum
18. 000 BP 35. 000 BP 300. 000 BP
8. 800 voor Chr. 18. 000 BP 35. 000 BP 300. 000 BP
-
29
Bijlage 2.
Gemeentelijke archeologische beleidskaart
30
Bijlage 3.
Geomorfologie
31
Bijlage 4.
Actueel Hoogtebestand Nederland 2 (AHN2)
32
Bijlage 5.
Bodem
33
Bijlage 6.
Archeologische waarden en onderzoeken (Archis3)
34
Bijlage 7.
Boorpuntenkaart
35
Bijlage 8.
Resultatenkaart
36
Bijlage 9.
Advieskaart
37
Bijlage 10.
Foto’s van boorkernen
De boorkernen (Edelmanboor) op onderstaande foto’s zijn van links naar rechts uitgelegd , waarbij de onderkanten van de boringen naar
boven wijzen.
Boring 15: Overzicht boorkernen.
Boring 6: Overzicht boorkernen.
38
Bijlage 11.
Boorstaten
39