Bijlage 2 - Rapport Evaluatie gemeente Maashorst
Tekst van het document
RAPPORT
Evaluatie gemeente Maashorst 16 oktober 2024
RAPPORT
Evaluatie gemeente Maashorst Laurens Vellekoop Sam Huberts Hugo Geurts
16 oktober 2024
Evaluatie gemeente Maashors | RAPPORT | 3
Inhoudsopgave Toelichting evaluatie Maashorst................................4 Aanleiding evaluatie ...................................................................................... 4 Eén evaluatie, drie onderdelen ............................................................. 4 De evaluatie........................................................................................................... 4 Vervolgproces...................................................................................................... 4 Leeswijzer.................................................................................................................5 HOOFDSTUK 1
HOOFDSTUK 5
Legitimiteit in Maashorst.............................................61 5.1
Draagvlak voor de gemeente....................................................62
HOOFDSTUK 6
Conclusies ........................................................................66 6.1
Hoe functioneert de gemeente Maashorst?.................67
6.2 Welke positie hebben de tot de nieuwe gemeente Maashorst behorende kernen,
Inleiding............................................................................... 6
in het bijzonder Schaijk en Reek, in relatie
1.1
Achtergrond en aanleiding.............................................................7
tot de andere delen van de gemeente en
1.2
Onderzoeksvragen en activiteiten............................................8
wat is de maatschappelijke samenhang met omliggende kernen die niet tot
HOOFDSTUK 2
Kenmerken Maashorst................................................. 10 2.1
Ontstaan, samenstelling en ligging ...................................... 11
2.2 Kenmerken gemeente Maashorst..........................................18
de nieuwe gemeente behoren?..............................................70 6.3 In welke mate is een wijziging van de gemeentelijke indeling om de kernen Schaijk en Reek bij de gemeente Oss te voegen wenselijk?.........................................................................72
HOOFDSTUK 3
Publieke waarde in Maashorst................................. 23 3.1
Opgaven en ambities.......................................................................24
BIJLAGE 1
Overzicht bestudeerde documenten....................74
3.2 Dienstverlening.....................................................................................38 BIJLAGE 2 HOOFDSTUK 4
Organisatie van Maashorst........................................43 4.1
Bestuur........................................................................................................ 44
4.2 Ambtelijke organisatie.................................................................... 46 4.3 Financieel beleid en financiële situatie (bekostiging)............................................................................................. 51 4.4 Het kernenbeleid.................................................................................54 4.5 Het regionale beleid..........................................................................59
Toelichting kengetallen en normering.................76
Evaluatie gemeente Maashors | RAPPORT | 4
Toelichting evaluatie Maashorst Aanleiding evaluatie
Deze evaluatie is uitdrukkelijk niet bedoeld als een nieuw herindelingsonderzoek. De evaluatie is wel bedoeld om de
Op 1 januari 2022 zijn de gemeenten Landerd en Uden samen
ontwikkeling van de gemeente Maashorst in beeld te brengen
gegaan tot de nieuwe gemeente Maashorst. Bij de behandeling
met in het bijzonder aandacht voor de positie van Schaijk en
van het wetsvoorstel tot samenvoeging van de gemeenten
Reek. Daarbij wordt ook gekeken naar de wenselijkheid van een
Landerd en Uden in de Tweede Kamer was bijzondere aandacht
wijziging van de gemeentelijke indeling, om de kernen Schaijk
voor het draagvlak in de kernen Schaijk en Reek en werd het
en Reek bij de gemeente Oss te voegen.
wetsvoorstel aangevuld met artikel 9. Daarin is opgenomen dat de minister aan de beide Kamers moet rapporteren hoe de nieuwe gemeente functioneert waarbij de minister
De evaluatie
in het bijzonder aandacht besteedt aan de positie van de beide genoemde kernen. In opdracht van de minister van
Voor u ligt het resultaat van de evaluatie. Deze evaluatie is erop
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties vindt daarom een
gericht het functioneren van de gemeente Maashorst in kaart
evaluatie plaats naar het functioneren van de nieuwe gemeente.
te brengen. Dat doen we door de ontwikkeling te meten die de gemeente heeft doorgemaakt ten opzichte van de nulmeting.
Eén evaluatie, drie onderdelen
Daarbij gaat het erom in welke mate de gemeente erin geslaagd is haar ambities en opgaven te realiseren en hoe het staat met het draagvlak voor het functioneren van de gemeente
De evaluatie bestaat uit drie onderdelen. Het eerste onderdeel
Maashorst.
is het evaluatieontwerp. Dit evaluatieontwerp bevat een nadere beschrijving van de scope van het onderzoek,
In het kader van deze evaluatie is ook een enquête gehouden
de onderzoeksactiviteiten en het evaluatiekader. Dit
door Ipsos I&O onder de inwoners van Maashorst waarbij hen
evaluatieontwerp vindt u toegevoegd als separate bijlage.
is gevraagd hoe zij aankijken tegen het functioneren van de gemeente. De resultaten van deze enquête zijn ook als
Het tweede onderdeel is de nulmeting. Deze nulmeting is
separate bijlage bijgevoegd.
uitgevoerd in 2022 en brengt de uitgangspositie van de gemeente Maashorst in kaart gebracht. Ook de nulmeting is bijgevoegd als separate bijlage.
Vervolgproces
Het derde onderdeel is de daadwerkelijke evaluatie (of
De evaluatie van het functioneren van de gemeente Maashorst
1-meting). Deze vond plaats in 2024 en is erop gericht het
is afgerond. Het verslag van deze evaluatie dient conform de
functioneren van de gemeente Maashorst in kaart te brengen.
Wet van 14 juli 2021 tot samenvoeging van de gemeenten
Dat doen we door de ontwikkeling te meten die de gemeente
Landerd en Uden aan de Staten-Generaal te worden gezonden.
heeft doorgemaakt ten opzichte van de nulmeting.
Verder is het aan de gemeenteraad van Maashorst zelf om te bepalen hoe zij opvolging wenst te geven aan de uitkomsten van de evaluatie.
Evaluatie gemeente Maashors | RAPPORT | 5
Leeswijzer In dit evaluatierapport beschrijven we de (ontwikkeling van de) feitelijke kenmerken van de gemeente Maashorst (zie hoofdstuk 2). Dan gaat het onder andere om de kenmerken van de gemeente, de ligging en de oriëntatie van de verschillende kernen. In hoofdstuk 3 beschrijven we vervolgens de mate waarin de gemeente Maashorst erin is geslaagd haar ambities en opgaven te realiseren. In hoofdstuk 4 beschrijven we de (ontwikkeling van de) wijze waarop de gemeente Maashorst haar ambities al dan niet heeft gerealiseerd. In hoofdstuk 5 gaan we in op het onderwerp legitimiteit. Daarin beschrijven we hoe het ervoor staat met het draagvlak voor de gemeente Maashorst. In hoofdstuk 6 geven we tot slot antwoord op de onderzoeksvragen.
HOOFDSTUK 1
Inleiding In opdracht van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft een evaluatie plaatsgevonden van het functioneren van de gemeente Maashorst. In deze inleiding gaan we in op de achtergrond en aanleiding van deze evaluatie en de wijze waarop deze evaluatie is uitgevoerd.
Evaluatie gemeente Maashors | RAPPORT | 7
1.1
Achtergrond en aanleiding
Berenschot voert deze evaluatie als onafhankelijk onderzoeker uit. Dit bestaat uit het opstellen van een evaluatieontwerp, het
Op 1 januari 2022 zijn de gemeenten Landerd en Uden samen
uitvoeren van een nulmeting en de daadwerkelijke evaluatie.
gegaan tot de nieuwe gemeente Maashorst. Bij de behandeling van het wetsvoorstel tot samenvoeging van de gemeenten
Nulmeting
Landerd en Uden (hierna: Herindelingswet) in de Tweede
Het doel van de nulmeting was om de uitgangssituatie
Kamer was bijzondere aandacht voor het draagvlak in de kernen
van de gemeente Maashorst in kaart te brengen. Dit was
Schaijk en Reek en werd het wetsvoorstel aangevuld met artikel
noodzakelijk om in 2024 een uitspraak te kunnen doen
9, waarin is opgenomen dat de minister aan de beide Kamers
over het functioneren van de nieuwe gemeente Maashorst.
moet rapporteren hoe de nieuwe gemeente functioneert waarbij
In het evaluatieontwerp is uitgebreid opgenomen hoe de
de minister in het bijzonder aandacht besteedt aan de positie
uitgangssituatie van de gemeente Maashorst in kaart wordt
van de beide kernen.
gebracht.
In opdracht van de minister van Binnenlandse Zaken en
De startdatum en daarmee 0-situatie van de nieuwe gemeente
Koninkrijksrelaties vindt daarom een evaluatie plaats naar het
Maashorst is 1 januari 2022. Voor een zuivere nulmeting zou
functioneren van de nieuwe gemeente. Deze evaluatie is daarbij
je exact de situatie willen weten op 1 januari 2022 en in 2024
uitdrukkelijk niet bedoeld als een nieuw herindelingsonderzoek,
willen onderzoeken hoe de gemeente zich heeft ontwikkeld. Dat
maar brengt de ontwikkeling van de gehele gemeente
is echter niet hoe het werkt in de praktijk. De gemeente heeft in
Maashorst in beeld met in het bijzonder aandacht voor de
de periode voor en na de herindeling namelijk allerlei plannen
positie van Schaijk en Reek. Daarbij wordt ook ingegaan op de
gemaakt die van belang zijn in het kader van de nulmeting. In
positie en maatschappelijke samenhang van de kernen en de
de nulmeting is daarom een balans gezocht tussen de ‘originele
wenselijkheid van een wijziging van de gemeentelijke indeling
plannen’ die het fundament vormen van de nieuwe gemeente
om de kernen Schaijk en Reek bij de gemeente Oss te voegen.
en de meer actuele documentatie en plannen die daar een uitwerking van zijn.
Evaluatie Artikel 9
Evaluatie
1. Onze Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrela-
Het doel van de evaluatie is om te voldoen aan artikel 9 van
ties, in overleg met de besturen van de nieuwe gemeente
de Herindelingswet. Waar de nulmeting met name inging op
Maashorst en de provincie Noord-Brabant, zendt binnen
het richten en inrichten, ligt de nadruk hier op het bepalen
drie jaar na de datum van herindeling aan de Staten-Ge-
van het verrichten door de gemeente Maashorst. Voor de
neraal een verslag over het functioneren van de nieuwe
evaluatie in 2024 hebben we opnieuw een documentstudie
gemeente Maashorst.
uitgevoerd. Daarnaast hebben we diverse interviews afgenomen
2. In het verslag wordt in het bijzonder aandacht besteed
en focusgroepen en bijeenkomsten georganiseerd (met
aan:
dezelfde gesprekspartners als tijdens de nulmeting). Tijdens
a. de positie van de tot de nieuwe gemeente Maashorst
de evaluatie zijn inwoners rechtstreeks geconsulteerd via een
behorende kernen, in het bijzonder Schaijk en Reek,
representatieve enquête1. Daarnaast hebben we een benchmark
in relatie tot de andere delen van de gemeente en de
uitgevoerd van de organisatie, waarmee we inzicht krijgen in
maatschappelijke samenhang met omliggende kernen
de apparaatskosten en formatie van de gemeente en hebben we
die niet tot de nieuwe gemeente behoren;
ontvlechtingskosten die het voegen van Schaijk en Reek naar
b. de wenselijkheid van een wijziging van de gemeentelijke indeling, als bedoeld in artikel 1, eerste lid, onder b,
Oss met zich mee zouden brengen in kaart gebracht. Tot slot hebben wij (opnieuw) twee raadsconferenties georganiseerd.
van de Wet algemene regels herindeling om de kernen Schaijk en Reek bij de gemeente Oss te voegen.
In de evaluatie wordt ingegaan op de wenselijkheid van een wijziging van de gemeentelijke indeling, als bedoeld in de Herindelingswet.
1
Dit is gebeurd op basis van een aselecte steekproef uit het bevolkingsregister. Daarnaast is aan alle inwoners van de gemeente de gelegenheid geboden om via een open ingang aan de enquête mee te doen.
Evaluatie gemeente Maashors | RAPPORT | 8
Zoals beschreven in het evaluatieontwerp werken wij
1.2 Onderzoeksvragen en activiteiten
wenselijkheid als volgt uit: De onderzoeksvragen die in deze evaluatie centraal staan luiden •
Een ‘objectieve’ wenselijkheid, waarbij het gaat om de
als volgt:
effectiviteit van de nieuwe gemeente. Hierbij wordt onderzocht welke concrete publieke waarde Maashorst
1. Hoe functioneert de gemeente Maashorst?
levert aan de inwoners in Schaijk en Reek, maar ook aan
-
de gehele gemeente en de regio. Ook de implicaties van een
waarde voor inwoners, ondernemers, organisaties en
mogelijke ontvlechting van de gemeente worden hierbij in
verenigingen?
beeld gebracht.2 •
-
Hoe organiseert de gemeente Maashorst het proces
Een ‘subjectieve’ wenselijkheid, waarbij het gaat om
om te komen tot deze publieke waarde en de hieruit
het draagvlak voor het functioneren van de gemeente.
voortvloeiende maatschappelijke doelen?
Dit wordt bepaald door inwoners op het niveau van
-
de kernen van de gemeente (waaronder Schaijk en
•
(Hoe) realiseert de gemeente Maashorst publieke
Op welke wijze is het draagvlak georganiseerd voor de publieke waarde (het wat) en de organisatie (het hoe)?
Reek) en de gemeente als geheel. Ook wordt draagvlak
2. Welke positie3 hebben de tot de nieuwe gemeente Maashorst
onder maatschappelijke en bestuurlijke stakeholders
behorende kernen, in het bijzonder Schaijk en Reek, in
(buurgemeenten, regio, provincie) daarin meegenomen.
relatie tot de andere delen van de gemeente en wat is de
Een ‘formele’ wenselijkheid is de te maken afweging in het
maatschappelijke samenhang met omliggende kernen die
algemeen belang van de gehele gemeente door college en
niet tot de nieuwe gemeente behoren?
raad. Zij maken op basis van de uitkomst van de evaluatie
3. In welke mate is een wijziging van de gemeentelijke indeling
keuzes over het vervolg.
om de kernen Schaijk en Reek bij de gemeente Oss te voegen wenselijk?
Figuur 1.
Evaluatiestructuur 3
2
Ook de implicaties van ontvlechting (kosten, proces, overig) worden meegenomen in het bepalen van de objectieve wenselijkheid; die staan aan de ‘min-kant’ van de publieke waarde.
Om de positie van de kernen in beeld te brengen kijken we naar de bestuurlijke, maatschappelijke en economische verbindingen tussen kernen, gemeenten en de regio (ecosysteem). Daarbij richten we ons ook op welke acties de gemeente toepast om de kernen te betrekken, hoe dat is georganiseerd en het draagvlak hiervoor binnen de gemeente.
Evaluatie gemeente Maashors | RAPPORT | 9
In het kader van de evaluatie hebben we de volgende
Toelichting op de enquête
onderzoeksactiviteiten uitgevoerd:
In het kader van deze evaluatie voerde Ipsos I&O in mei 2024 – in opdracht van Berenschot – een inwonerspeiling uit
•
Bestudering documentatie: Diverse documentatie bestudeerd,
onder inwoners van de gemeente Maashorst.
zie bijlage 1 voor een overzicht van de documentatie. •
•
•
•
•
•
Interviews: College Maashorst, directieteam ambtelijke
Voor deze inwonerspeiling zijn 5.000 inwoners uit de
organisatie, de ondernemingsraad, (afvaardiging) colleges
gemeente op willekeurige basis uitgenodigd om deel te
van buurgemeenten Oss, Meierijstad, Bernheze, provincie
nemen aan de peiling (aselecte steekproef). De vragenlijst
Noord-Brabant, RNOB.
kon online en (op aanvraag) op papier ingevuld worden.
Focusgroepen ambtelijke organisatie: Drie focusgroepen met
Inwoners die niet via de steekproef waren benaderd, konden
medewerkers van de ambtelijke organisatie (domeinen:
deelnemen via een open link, verspreid via de gemeentelijke
dienstverlening, sociaal, ruimte).
website en lokale media.
Bijeenkomst bewonersplatform/-initiatieven: Bijeenkomst met afvaardiging van acht bewonersplatforms/-initiatieven.
Van de 1.404 deelnemers in dit onderzoek waren 1.109
In aanvulling daarop hebben we nog enkele gesprekken
respondenten afkomstig uit de aselecte steekproef. Dat is
gevoerd met afgevaardigden van experimenteerwijken
een respons van 22 procent. Daarnaast vulden 295 inwoners
binnen de gemeente.
de vragenlijst in via de open link. In de samenstelling van de
Groepsbijeenkomsten maatschappelijke en economische
aselecte steekproef is rekening gehouden met verschillen
partijen: Vier groepsbijeenkomsten met een afvaardiging
in bevolkingsgrootte van de woonkernen – zo is het aandeel
van maatschappelijke en economische partijen.
inwoners uit Uden het grootst, omdat het grootste deel van
Enquête: We hebben een enquête uitgevoerd onder inwoners
de inwoners van Maashorst in deze kern woont. Wel zijn voor
van de gemeente Maashorst. Daarin hebben we inwoners
de kleine woonkernen verhoudingsgewijs veel inwoners
bevraagd op het functioneren van de gemeente en de
uitgenodigd. Hiermee is ook voor de kleinere kernen
wenselijkheid van een wijziging van de gemeentelijke
voldoende respons gerealiseerd om op woonkernniveau
indeling.
betrouwbare uitspraken te doen.
Raadsconferenties (2x): Twee raadsconferenties, om informatie op te halen en om bevindingen te delen met
Wij presenteren in dit onderzoek vooral de uitkomsten
de gemeenteraad.
van de aselecte steekproef. Omdat de inwoners in de steekproef aselect zijn benaderd voor het onderzoek, vormt deze steekproef een goede afspiegeling van de bevolking van de gemeente Maashorst. Dit is belangrijk voor de representativiteit van het onderzoek. Bij de open link is een dergelijke waarborg niet mogelijk, maar de uitkomsten van de open link geven wel een beeld van de houdingen van degenen die de enquete via de open link hebben ingevuld. In de rapportage houden wij daarom in het algemeen de uitkomsten van de 1.109 respondenten uit de steekproef aan (Uden 386, Zeeland 171, Schaijk 164, Reek 98, Volkel 83, Odiliapeel 68, Onbekend 139 (vanwege niet willen delen van postcode)). Zie voor meer informatie en uitkomsten de rapportage van Ipsos I&O (separate bijlage).
HOOFDSTUK 2
Kenmerken Maashorst In dit hoofdstuk beschrijven we de kenmerken van de gemeente Maashorst. Hiertoe bespreken we eerst het ontstaan, de samenstelling en ligging van de gemeente (2.1), dan gaan we in op bestuurlijke, economische en maatschappelijke verbindingen in de gemeente (2.2) en ten slotte beschrijven we relevante kenmerken van de gemeente (2.3). Voor zover relevant beschrijven we welke ontwikkelingen er zijn in de kenmerken van de gemeente Maashorst ten opzichte van de nulmeting.
Evaluatie gemeente Maashors | RAPPORT | 11
2.1 Ontstaan, samenstelling en ligging De gemeente Maashorst bestaat vanaf 1 januari 2022.
Diverse onderzoeken naar draagvlak in beide gemeenten m.b.t.
De gemeente is ontstaan uit een fusie van de voormalige
scenario’s voor de bestuurlijke toekomst: In de gemeenten
gemeenten Landerd en Uden. De gemeente Landerd bestond
hebben diverse onderzoeken plaatsgevonden naar vormen van/
uit de kernen Schaijk, Reek en Zeeland. De gemeente Uden
het draagvlak voor een eventuele herindeling en de behoeften
bestond uit de kernen Uden, Volkel en Odiliapeel. Aan de fusie
voor de toekomst. Een voorbeeld is het behoefteonderzoek
ging een uitgebreid proces vooraf dat we beknopt schetsen in
in Landerd, naar behoeften van inwoners en intensivering
onderstaande tabel.
van de samenwerking met buurgemeenten (hiervoor zijn 300
Tabel 1.
Beknopte tijdlijn voor totstandkoming gemeente Maashorst
gesprekken gevoerd).
Tijd
Gebeurtenis
2011 - 2013
Landerd en Uden bezinnen zich op hun bestuurlijke toekomst (met diverse onderzoeken en beleidsstukken)
2014
Verkiezingsjaar, coalities bepalen herindelen als belangrijke doelstelling
2015
• Diverse onderzoeken naar bestuurlijke toekomst Landerd en Uden • Raadplegend referendum in Landerd over bestuurlijke toekomst • Gemeenteraad Bernheze besluit voorlopig zelfstandig te blijven
2016
• Colleges Landerd en Uden gaan onderzoeken op welke wijze zij op basis van gelijkwaardigheid samen een gemeente willen vormen
2017
• Diverse onderzoeken naar bestuurlijke toekomst Landerd
2018
• Gemeenteraad Landerd en gemeenteraad Uden spreken de intentie uit om op 1 januari 2022 één nieuwe Maashorstgemeente te vormen (principebesluit)
2019
• Bekrachtiging besluit herindeling door gemeenteraden • Bestuurlijke gesprekken met zeven buurgemeenten over voorgenomen herindeling • Publicatie Toekomstvisie4 Maashorst door gemeenteraden Landerd en Uden • Vaststelling herindelingsontwerp door gemeenteraden Maashorst • Indiening zienswijzen
2020
• Vaststelling herindelingsadvies door beide gemeenteraden, op voordracht van beide colleges • Positieve zienswijze provincie op herindeling • Indiening voorstel tot herindeling bij de Tweede Kamer (november 2020)
2021
• Wetsontwerp aangenomen door Tweede en Eerste Kamer • Herindelingsverkiezing voor gemeenteraad Maashorst, opkomst: 42,3% (november)
2021
• Herindelingsverkiezingen
Binnen dit proces vindt een aantal gebeurtenissen plaats die
Raadplegend referendum in Landerd over bestuurlijke toekomst:
van belang zijn bij de totstandkoming van de herindeling.
In Landerd is in 2015 een motie aangenomen om een
Onderstaand geven we een toelichting op enkele van deze
raadplegend referendum te organiseren over de toekomst van
gebeurtenissen. In het vervolg van het rapport wordt ook
de gemeente. Dit leidde tot een vertrouwensbreuk binnen het
regelmatig aan deze gebeurtenissen gerefereerd.
college. Een nieuw college heeft deze motie uitgevoerd, met de volgende uitkomst: (1) Maashorstgemeente, inclusief (een deel van) Bernheze (51%); (2) zelfstandig (28%); (3) Schaijk bij Oss, Reek bij Oss en Zeeland bij Uden (24%); (4) herindelen met Uden (19%). Er was een opkomst van 52% van de kiesgerechtigde inwoners van Landerd.5
4
Een belangrijke stap in een herindelingsproces is het opstellen van een visie op de toekomst van een nieuwe gemeente (ook wel: toekomstvisie). In de toekomstvisie staat beschreven hoe de nieuwe gemeente Maashorst er uit komt te zien en welke ambities zij heeft. Deze uitgangspunten bieden houvast in het verdere proces tot het samengaan van beide gemeenten.
5
Evaluatie raadplegend referendum bestuurlijke toekomst gemeente Landerd (25-11-2015).
Evaluatie gemeente Maashors | RAPPORT | 12
Bestuurlijke gesprekken met zeven buurgemeenten over
Vaststelling herindelingsadvies door gemeenteraden: Op
voorgenomen herindeling: Na bekrachtiging van het besluit
voordracht van beide colleges is het herindelingsadvies in 2020
tot herindeling van beide gemeenteraden hebben bestuurlijke
vastgesteld door beide gemeenteraden. De stemverhoudingen
gesprekken plaatsgevonden met diverse buurgemeenten.
hierbij waren als volgt: Landerd voor 12/17, Landerd tegen
Bernheze, Boekel, Grave, Meierijstad, Mill en Sint Hubert,
5/17; Uden voor 23/27, Uden tegen 4/27. Totaal stemden dus
Oss en Sint Anthonis. Het merendeel van de buurgemeenten
35/44 gemeenteraadsleden voor, en 9/44 gemeenteraadsleden
stonden positief tegenover de voorgenomen herindeling
tegen de herindeling.
maar er waren zeker ook kritische geluiden (zie ook Indiening zienswijzen).
Zienswijze Gedeputeerde Staten op herindelingsadvies LanderdUden (mei 2020): De provincie heeft het herindelingsadvies
Publicatie Toekomstvisie: In augustus 2019 is de toekomstvisie
van de gemeente Maashorst beoordeeld aan de hand van de
van de gemeente Maashorst gepubliceerd. In een participatie
daarvoor geldende toetsingscriteria en heeft op basis daarvan
proces met en een Festival gemeente Maashorst is gekomen
een positief oordeel gevormd over de kwaliteit van de doorlopen
tot deze toekomstvisie. In de toekomstvisie wordt gesteld dat
arhi-procedure.
ook georganiseerde groepen zich op verschillende momenten hebben laten horen over hun visie op de nieuwe gemeente
Wetsvoorstel voor samenvoeging van de gemeenten Landerd
(bv. gebiedsplatforms, initiatiefgroepen, zorgcoöperaties,
en Uden tot de nieuwe gemeente Maashorst aangenomen
ondernemersverenigingen, belangenbehartigers uit de
door Tweede en Eerste Kamer: In 2021 hebben de Tweede en
agrarische en toeristische sectoren). De gemeente heeft een
Eerste Kamer de Wet van 14 juli 2021 tot samenvoeging van
consultatieronde voor inwoners georganiseerd met Twynstra
de gemeenten Landerd en Uden aangenomen. Hierbij is naar
Gudde. Het merendeel van de inwoners geeft daarin aan het
aanleiding van een amendement artikel 9 toegevoegd welke
eens te zijn met de thema’s uit de toekomstvisie.
geleid heeft tot de evaluatie van het functioneren van de gemeente Maashorst.
Vaststelling herindelingsontwerp door gemeenteraden Maashorst: Een herindelingsontwerp wordt opgesteld door de colleges
2.1.1
van B&W van gemeenten die willen fuseren. Hierin wordt
Na de herindeling vinden wederom enkele gebeurtenissen
de noodzaak van de herindeling en de samenstelling van
plaats die van belang zijn met het oog op de koers en
partners onderbouwd. Ook worden de nieuwe gemeentegrenzen
doorontwikkeling van de gemeente. Onderstaand de
weergeven. Dit ontwerp wordt vervolgens vastgesteld door de
belangrijkste daarvan.
gemeenteraden. Indiening zienswijzen herindelingsontwerp: In totaal zijn 650 zienswijzen binnengekomen op de herindeling. 173 expliciet
Tabel 2.
Relevante ontwikkelingen na de herindeling
Beknopte tijdlijn na totstandkoming gemeente Maashorst
Tijd
Gebeurtenis
2022
Bestuursakkoord Maashorst: Samen bouwen we Maashorst (2022-2026) Uitvoeringsprogramma Maashorst
2022
Uitvoering nulmeting door bureau Berenschot in het kader van de wettelijke evaluatie van de gemeente Maashorst.
2022-2024
Diverse programmabegrotingen
positief (26,6%); 371 zonder expliciete uitlating over voornemen tot herindeling (57,1%); 102 expliciet negatief (15,7%); voor 4 zienswijzen kan de mening niet achterhaald worden. De omliggende gemeenten Oss, Bernheze, Boekel en ‘s-Hertogenbosch hebben een schriftelijke reactie ingediend op het herindelingsontwerp. Een deel van de gemeenten had
Bestuursakkoord Maashorst: Na de herindelingsverkiezingen in
bezwaren bij de naamgeving en het feit dat er sprake is van
Maashorst in november 2021 (opkomst 42,3%) is in 2022 het
een ongedeelde herindeling (Schaijk bij Uden). Oss en Boekel
Bestuursakkoord Samen bouwen we Maashorst (2022-2026)
steunden de herindeling niet. Daarnaast twijfelde Boekel aan
opgesteld. De coalitie (de partijen Jong Maashorst, CDA, Voor
een herindeling als gekozen oplossing voor het achterliggende
de Dorpen en Maashorst Vooruit) heeft een bestuursakkoord
vraagstuk. ’s-Hertogenbosch benadrukte het belang van goede
op hoofdlijnen opgesteld, met het herindelingsadvies als
samenwerking in de regio.
kompas. Het akkoord betrekt ook punten uit andere verkiezings programma’s en koerst zo bewust op samenwerking met alle partijen in de gemeenteraad, de inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners.
Evaluatie gemeente Maashors | RAPPORT | 13
Uitvoeringsprogramma Maashorst: In 2022 is vervolgens een uitvoeringsprogramma opgesteld door het college van de gemeente Maashorst, waarin is opgenomen wat de concrete doelen zijn per thema uit het bestuursakkoord. Programmabegrotingen Maashorst: Het uitvoeringsprogramma is vervolgens geland in de programmabegrotingen. In deze programmabegrotingen is per jaar opgenomen wat de acties en activiteiten zijn van de gemeente Maashorst om de doelen uit het uitvoeringsprogramma te bereiken. Nulmeting Maashorst (tweede helft 2022): In de tweede helft van 2022 vond de nulmeting plaats in het kader van de wettelijke evaluatie van de gemeente Maashorst.
2.1.2 Samenstelling en ligging Maashorst heeft 59.222 inwoners6. Ten tijde van de nulmeting (2022) waren dit er 58 362. De gemeente bestaat uit zes kernen: Uden, Volkel, Odiliapeel, Reek, Schaijk en Zeeland.7 Tot 2022 vormden de kernen Uden, Volkel en Odiliapeel de
Figuur 2.
Plattegrond gemeente Maashorst
Figuur 3.
Regio Noordoost-Brabant (bron: www.rnob.nl/over-ons)10
gemeente Uden; en vormden Schaijk, Reek en Zeeland de gemeente Landerd. Regio De gemeente Maashorst ligt in de regio Noordoost-Brabant8, in de provincie Noord-Brabant. Maashorst grenst aan vijf buurgemeenten. Ten noorden ligt Oss, en aan de oostkant bevindt zich Land van Cuijk (beiden grote gemeenten, met respectievelijk ruim 90.000 inwoners), aan de zuidkant ligt de gemeente Boekel (11.293 inwoners), in het zuidwesten Meierijstad (ruim 84.304 inwoners), en ten westen gemeente Bernheze (32.527 inwoners). Zowel Maashorst (2022), Land van Cuijk (2022) als Meijerijstad (2017) zijn het product van gemeentelijke herindeling in de afgelopen vijf jaar. Waar Uden al lange tijd één gemeente was, geldt voor Landerd dat dit sinds 1994 een fusiegemeente was, van de gemeenten Schaijk9 en Zeeland.
6 7 8 9
Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek, 2024. Gemeente Bernheze was oorspronkelijk ook gepland onderdeel van de fusie, maar zij koos uiteindelijk toch voor een zelfstandige toekomst. De overheidssamenwerking met focus op duurzame leefomgeving, vestigingsklimaat en bereikbaarheid. De gemeenten Schaijk en Reek zijn 1942 samengevoegd tot de gemeente Schaijk.
10
Hierbij is relevant dat de gemeente Heusden ervoor heeft gekozen per 1 januari 2025 uit de samenwerking met de Regio Noordoost-Brabant te vertrekken; de gemeente heeft gekozen voor Midden-Brabant als primaire regio voor regionale samenwerking.
Evaluatie gemeente Maashors | RAPPORT | 14
2.1.3 Bestuurlijke, economische en maatschappelijke verbindingen
Maatschappelijke verbindingen
Om de maatschappelijke samenhang tussen de kernen van
gemeente Maashorst is weinig onderzoek gedaan. Ook niet in
Maashorst onderling en met omliggende gemeenten te schetsen
het kader van de herindeling. Dit betekent ook dat hierover
beschrijven wij de bestuurlijke, economische en maatschappelijke
beperkt informatie beschikbaar is. In het kader van de nulmeting
verbindingen binnen Maashorst en voor zover relevant de regio.
is op hoofdlijnen in beeld gebracht wat de historie is van de
Naar de maatschappelijke verbindingen binnen de nieuwe
(voormalige) gemeente(n), hoe de vervoersstromen van en Bestuurlijke verbindingen
naar de (voormalige) gemeente(n) eruit zien en hoe door
Zoals eerder aangegeven maakt Maashorst deel uit van
betrokkenen wordt aangekeken tegen de maatschappelijke
de RNOB. Binnen dat samenwerkingsverband werken
samenhang.
11 gemeenten en twee waterschappen gezamenlijk aan maatschappelijke en economische uitdagingen. De focus ligt op
Historie
duurzame leefomgeving, vestigingsklimaat en bereikbaarheid.
Landerd (herindelingsadvies): De gemeente Landers is op 1
Daarnaast bevinden zich op de schaal van Noordoost-Brabant/
januari 1994 ontstaan door het samenvoegen van de voormalige
Brabant-Noord diverse samenwerkingsverbanden die zich
gemeenten Schaijk en Zeeland. Tot de gemeente Schaijk behoorde
richten op uitvoering van de verplichte wettelijke taken zoals de
ook het kerkdorp Reek, dat tot 1 juli 1942 een zelfstandige
veiligheidsregio, GGD, Omgevingsdienst, de RES en jeugdhulp.
gemeente was. Geografisch gezien lag gemeente Landerd op de
Door de elf gemeenten uit de regio, waaronder Maashorst en
grens van de Maaskant en het Brabants Peelgebied. Landerd lag
haar buurgemeenten, wordt daaraan deelgenomen. Voor de
tussen de gemeenten Oss, Uden, Grave, Mill en Sint Hubert en
herindeling werd aan deze zelfde samenwerkingsverbanden
Bernheze en op een steenworp afstand van rivier de Maas. De
deelgenomen door Landerd en Uden.
naam van de gemeente Landerd verwijst naar een landweer of ‘landerd’. Dat was een strategisch gelegen wal, vaak aan beide
Naast samenwerking op de schaal van RNOB werkt Maashorst
zijden voorzien van een gracht of sloot, die gebruikt werd als
ook specifieke thema’s bestuurlijk samen met omliggende
verdedigingslinie. Tijdens de late Middeleeuwen en gedurende
gemeenten. Dan gaat het om de As50 en Natuurgebied de
het beleg van Grave in 1674 zijn verschillende van dit soort
Maashorst. Aan de meeste van deze samenwerkingsverbanden
wallen aangelegd. Eén van die wallen was precies gelegen op de
werd voor de herindeling door beide gemeenten deelgenomen,
grens tussen Reek en Schaijk. Volgens een kaartje uit 1840 liep de
aan een enkele alleen door Landerd of door Uden.
landerd parallel aan de weg van de Reekse molen helemaal door tot Zeeland en verbond zo de drie kerkdorpen.
In een verder verleden was de provincie Noord-Brabant verdeeld in stadsgewesten gericht op de coördinatie en uitvoering van
Uden (herindelingsadvies): Van Uden is voor het eerst sprake
beleid. Zo ontstonden in 1973 het stadsgewest Oss bestaande
rond het jaar 1200. Uit oude kaarten kunnen we opmaken dat
uit 9 samenwerkende gemeenten in het Maasland waaronder
Uden rond de kom bestond uit een aantal verspreid liggende
Schaijk. In 1976 ontstond het samenwerkingslichaam Regio
nederzettingen, die geleidelijk een eenheid zijn gaan vormen.
Uden-Veghel. Na invoering van de Wet gemeenschappelijke
In de 14e eeuw strekt de bevoegdheid zich uit over de gehele
regelingen werd in 1987 overgegaan tot oprichting van het
vroegere heerlijkheid Uden, die bestond uit de dorpen Volkel,
toenmalige Streekgewest Brabant Noordoost. Dit was de
Boekel, Zeeland en Uden. Nog voor het einde van die 14e
voorloper van de RNOB.
eeuw is er sprake van het Land van Ravenstein, waartoe Uden behoort, en die wordt bestuurd door Duitse Vorsten. Dit land van Ravenstein ligt als een enclave in Brabant. Het grootste deel van Brabant hoort namelijk sinds 1629 bij de Republiek der Verenigde Nederlanden. In 1800 wordt het Land van Ravenstein verkocht aan de Nederlanden en vanaf 1815 hoort het bij het nieuwgevormd Koninkrijk der Nederlanden. Uden en haar inwoners maken dus pas sinds 1815 deel uit van de Nederlandse geschiedenis.
Evaluatie gemeente Maashors | RAPPORT | 15
Het Maasland: De voormalige Meijerij van Den Bosch kende
•
Voor woon-werkverkeer en zakelijk verkeer
vier kwartieren. Een van deze kwartieren was die van Maasland.
•
Uden: naar Uden (53,5%), Veghel (9%) en Oss (4,5%)
In het verleden was Oss de grootste kern van dit kwartier.
•
Landerd/Bernheze: naar Landerd/Bernheze (35,5%),
De gemeente Oss geeft in haar position paper aan dat deze
Oss (13,5%) en Veghel (12%)
historische verbondenheid binnen Maasland ook tegenwoordig
•
Voor sociale en recreatieve doeleinden
nog zichtbaar is: “Inwoners uit het Maasland maken veel
•
Uden: naar Uden (73%), Landerd/Bernheze (4,5%),
gebruik van voorzieningen in de regio Maasland en van de kern Oss in het bijzonder. Tot het Maasland rekenen wij dan kernen
en Veghel en Oss (beide 3%) •
van de gemeenten Oss, Bernheze en Landerd. In de jaren 80
Landerd/Bernheze: naar Landerd/Bernheze (64,5%), Oss (9,5%) en Uden (3%)
van de vorige eeuw was er een stadsgewest met Oss, Megen,
•
Voor winkelen, onderwijs en verzorging
Berghem, Lith, Ravenstein, Geffen, Heesch, Nistelrode en
•
Uden: naar Uden, (87,5%), Veghel (5%) en Eindhoven
Schaijk.”
(2%) wordt gereisd; •
Verplaatsingen
Landerd/Bernheze: naar Landerd/Bernheze (68,5%), Oss (8%) en Uden (6%)
Een belangrijke indicator voor maatschappelijke samenhang zijn de dagelijkse verplaatsingen binnen een gebied. In 2013
Maatschappelijke verbinding uit gesprekken
heeft professor Pieter Tordoir de dagelijkse verplaatsingen in
Uit de gesprekken tijdens de nulmeting kwam naar voren dat
het gebied Uden, Veghel, Schijndel, Sint-Oedenrode, Bernheze
maatschappelijke verbinding met name aanwezig is op het
en Landerd in beeld gebracht voor de periode 2004-2012
niveau van de kern en de gemeente. Op het niveau van de
(zie onderstaande tabel). Hij heeft daarbij de gegevens over
kern organiseren mensen zich in allerlei verbanden zoals de
Landerd en Bernheze samengepakt. Wanneer we kijken
carnavalsvereniging, zorgcoöperatie of sportvereniging. Maar
naar dagelijkse verplaatsingen vanuit het voormalige Uden
ook op het niveau van de voormalige gemeenten en de huidige
en Landerd is het volgende beeld zichtbaar.
gemeente zijn maatschappelijke organisaties actief
Tabel 3.
Dagelijkse verplaatsingen (2004-2012)
Dagelijkse verplaatsingen … Naar:
Van:
voor woon-werkverkeer en zakelijk verkeer
voor sociale en recreatieve doeleinden
voor winkelen, onderwijs en verzorging
Uden
Landerd/ Bernheze
Uden
Landerd/ Bernheze
Uden
Landerd/ Bernheze
Schijndel/Sint-Oedenrode
1%
2%
1%
1,5%
0%
1%
Veghel
9%
12%
3%
2,5%
5%
5%
Uden
53,5%
8%
73%
3%
87,5%
6%
Landerd/Bernheze
3,5%
35,5%
4,5%
64,5%
1%
68,5%
Boxtel
0%
0%
0,5%
0%
0%
0%
Oss
4,5%
13,5%
3%
9,5%
0,5%
8%
‘s-Hertogenbosch
3%
7%
1,5%
1,5%
1%
3%
Eindhoven
3%
2%
1%
0,5%
2%
0,5%
overig N-Brabant
10%
11%
5,5%
9%
2%
5%
ov. Nederland en buitenland
10%
8,5%
7%
6,5%
2,5%
2,5%
totaal, %
100%
100%
100%
100%
100%
100%
totaal, absoluut
18.650
16.900
35650
34050
29.450
28.500
Evaluatie gemeente Maashors | RAPPORT | 16
zoals woningcorporaties, zorg- en welzijnsinstellingen of
Maatschappelijke verbindingen in de kernen
onderwijsinstellingen. Deze instellingen zijn soms alleen in
Reek
Landerd of Uden actief (woningcorporaties) soms op het
Nulmeting (2022) In de diverse bijeenkomsten met maatschappelijke/ economische organisaties en medewerkers van de ambtelijke organisatie is hierover opgemerkt dat Reek een kleine zelfstandige assertieve kern is, met een zeer betrokken gemeenschap. Inwoners uit Reek zijn met name georiënteerd op Schaijk, en Grave, en een beetje op Oss (bijvoorbeeld voor winkels). Wat betreft middelbare schoolvoorzieningen wordt in groeiende mate ook gebruik gemaakt van middelbare scholen in Uden. Sterke banden met Schaijk zijn er in het verenigingsleven (bijvoorbeeld ook de EHBO-vereniging) en met de harmonie.
niveau van de gemeente Maashorst, maar bijna altijd ook in andere gemeenten. Ten tijde van de nulmeting ontstonden reeds samenwerkingsverbanden tussen de verschillende kernen binnen de gemeente Maashorst. Te denken valt aan de carnavalsverenigingen of ondernemingsverenigingen (zie ook economisch ecosysteem). Input over de (onderlinge) maatschappelijke binding in de verschillende kernen uit de nulmeting (2022) is opgenomen in onderstaande tabel. Deze uitkomsten werden ook in gesprekken voor de evaluatie (2024) opnieuw herkend. Aanvullingen of wijzigingen ten opzichte van de nulmeting zijn voor zover relevant opgenomen in onderstaande tabel. Tabel 4.
Maatschappelijke verbindingen in de kernen
Maatschappelijke verbindingen in de kernen Schaijk Nulmeting (2022) In de bijeenkomsten met maatschappelijke/economische organisaties en medewerkers van de ambtelijke organisatie is hierover opgemerkt dat Schaijk een grotere zelfstandige kern is, met veel voorzieningen, zoals supermarkten, winkels, industriële ontwikkelingen, basisscholen. Inwoners zijn erg ondernemend en sociaal actief, verenigingen versterken elkaar. De oriëntatie van Schaijk is volgens maatschappelijke en economische organisaties wisselend – waarbij is opgemerkt dat de kern met name zelfvoorzienend is. In de bijeenkomst met dorpsinitiatieven en gebiedsplatforms is opgemerkt dat Schaijk zich grotendeels op Oss oriënteert. Dan gaat het bijvoorbeeld om scholen en werkgelegenheid. Aangegeven wordt dat Schaijk zelf veel voorzieningen heeft (supermarkten, winkels, industriële ontwikkelingen, basisscholen) en voor het belangrijkste deel zelfvoorzienend is. Kinderen uit Schaijk zijn voor voortgezet onderwijs aangewezen op de gemeente Oss, Grave en ook Uden. In een position paper schreef de gemeente Oss hierover dat in 2015 circa 35% van de leerlingen uit Landerd naar het voortgezet onderwijs in Oss ging.
Eenmeting (2024) Met de herindeling is er volgens sommige gesprekspartners een lichte verschuiving van de oriëntatie vanuit Schaijk richting Uden zichtbaar, bijvoorbeeld op thema’s als zorg en ondersteuning, waarop maatschappelijke organisaties meer samenwerken na de herindeling. De verplaatsing van het ziekenhuis richting Uden (met bijbehorend verzorgingsgebied) is hier volgens verschillende gesprekspartners op van invloed. Economische partners geven aan dat Schaijk zowel gericht is op Uden als op Oss, waarbij Oss met name voor onderwijs de voorkeur heeft maar hier ook een verplaatsing van richting Uden wordt gemerkt in de laatste jaren.
In de bijeenkomst met dorpsinitiatieven en gebiedsplatforms is hierover opgemerkt dat Reek georiënteerd is op Schaijk en mindere mate op Grave. Inwoners gaan voor winkels veelal naar Schaijk, Grave en in mindere mate naar Zeeland. Voor middelbare scholen gaat men de laatste jaren meer naar Uden, en vroeger meer naar Oss, zo wordt aangegeven vanuit Reek. Eenmeting (2024) Verschillende gesprekspartners hebben opgemerkt dat inwoners en maatschappelijke en economische partijen uit Reek veel drive en organisatiekracht laten zien, om zich in te zetten voor de eigen kern. Daarmee krijgt de kern ook veel voor elkaar. Reek is en blijft erg gericht op Schaijk. Verder is er veel aandacht voor de zorgcoöperatie en ‘Sport en spel’ (sportfaciliteit). Zeeland Nulmeting (2022) In de diverse bijeenkomsten met maatschappelijke/ economische organisaties en medewerkers van de ambtelijke organisatie is hierover opgemerkt dat Zeeland een vrij zelfstandige kern is, met een sterk verenigingsleven en veel vrijwilligers. Zeeland is met name georiënteerd op Uden wanneer het gaat om scholing, winkels, etc. De kern heeft binnen het sociaal domein veel voorzieningen. De eerdere samenvoeging met Schaijk en Reek heeft niet tot een sterke verbondenheid geleid. In de bijeenkomst met dorpsinitiatieven en gebiedsplatforms is hierover opgemerkt dat Zeeland vrij zelfstandig is.
Zeeland heeft zelf veel voorzieningen en is daarnaast voor missende voorzieningen met name op Uden gericht. Uden Nulmeting (2022) In de diverse bijeenkomsten met maatschappelijke/ economische organisaties en medewerkers van de ambtelijke organisatie is hierover opgemerkt dat Uden een grote zelfstandige kern is met veel voorzieningen. In Uden geldt minder onderlinge verbondenheid dan in de andere kernen. In de bijeenkomst met dorpsinitiatieven en gebiedsplatforms is hierover opgemerkt dat Uden grotendeels zelfvoorzienend is. Voor Uden is het openbaar vervoer en bereikbaarheid een aandachtspunt volgens meerdere respondenten. Eenmeting (2024) Bij de eenmeting is door economische partijen uit de voormalig gemeente Uden aangegeven dat zij geen verandering van maatschappelijke oriëntatie bemerken.
Evaluatie gemeente Maashors | RAPPORT | 17
Maatschappelijke verbindingen in de kernen
•
Met name de organisatie rondom het toerisme in de regio
Volkel
is meer verbonden geraakt met de herindeling, volgens
Nulmeting (2022) In de diverse bijeenkomsten met maatschappelijke/ economische organisaties en medewerkers van de ambtelijke organisatie is hierover opgemerkt dat Volkel een kleine kern betreft, zonder sterke maatschappelijke samenhang met andere kernen. Wat betreft onderwijs is er vooral verbinding met Uden, en ook met Odiliapeel door een samenvoeging van de parochie in verbinding met Uden.
verschillende economische partners; dit thema heeft met de
In de bijeenkomst met dorpsinitiatieven en gebiedsplatforms is hierover opgemerkt dat Volkel erg verbonden is met Uden (Zuid), onder meer wat betreft scholing en winkels.
herindeling ook meer gemeentelijke aandacht gekregen. •
Volgens maatschappelijke partijen weten zorgcoöperaties uit de verschillende kernen elkaar te vinden. Ook muziekverenigingen uit de zes kernen zoeken elkaar op en datzelfde geldt voor de ouderenverenigingen. Maatschappelijke organisaties geven aan dat de herindeling ervoor heeft gezorgd dat ze elkaar kennen en weten te vinden zonder dat ze de deur bij elkaar plat lopen.
Odiliapeel Nulmeting (2022) In de diverse bijeenkomsten met maatschappelijke/ economische organisaties en medewerkers van de ambtelijke organisatie is hierover opgemerkt dat Odiliapeel een kleine kern is, met een heel actief verenigingsleven, mensen zijn gewend om naar elkaar om te kijken. Op kerkelijk gebied is deze kern vooral verbonden met Uden en Zeeland, minder met Reek en Schaijk (door de oude Rijksweg). In de bijeenkomst met dorpsinitiatieven en gebiedsplatforms waren geen inwoners aanwezig uit deze kern. Andere aanwezigen hebben opgemerkt dat de kern zich eerder achtergesteld voelde, tegelijkertijd is er de laatste jaren veel in de kern geïnvesteerd. De oriëntatie is primair gericht op Uden, meer dan op andere omliggende dorpen (zoals Mill en Boekel).
Maatschappelijke verbinding uit de enquête Uit de inwonersenquête komt naar voren dat inwoners zich met name betrokken voelen bij hun eigen buurt of dorp (50% wel; 17% weinig tot niet betrokken). Bij de gemeente Maashorst voelt 30 procent zich wel betrokken en 29 procent weinig tot niet (38% neutraal, 4% weet niet). Bij andere buurten en dorpen van de gemeente Maashorst voelt de het grootste aandeel (47%) zich niet betrokken, 12 procent voelt die betrokkenheid wel (36% neutraal). ...in uw buurt of dorp?
9%
...in de gemeente Maashorst? 3%
Eenmeting: Het effect van de herindeling op maatschappelijke verbindingen tussen de kernen Gesprekspartners geven aan dat de oriëntatie van inwoners beperkt is veranderd door de herindeling. Wel heeft de
...in andere buurten en dorpen van de gemeente Maashorst?
Zeer betrokken
Figuur 4.
41%
31%
26%
11%
38%
36%
21%
31%
0%
20%
40%
Betrokken
Neutraal
Weinig betrokken
13%
4%
7% 4%
16%
60%
80%
Niet betrokken
Weet niet / n.v.t.
6%
100%
In welke mate voelt u zich betrokken bij wat er leeft en speelt… Basis: allen (n = 1.109).
herindeling effect gehad op verbinding tussen economische en maatschappelijke partijen. Onderstaand samengevat de visie
Jongere inwoners voelen zich over het algemeen minder
van gesprekspartners op de maatschappelijke samenhang tussen
betrokken dan oudere inwoners. Onder inwoners tot 40 jaar
de kernen.
geven bijvoorbeeld circa vier op tien aan zich weinig tot niet betrokken te voelen bij de gemeente Maashorst, onder andere
•
Raadsleden gaven aan dat de verbinding tussen ‘oud
leeftijdsgroepen is dat circa een kwart. Ook de betrokkenheid
Landerd’ en ‘oud Uden’ er in de gemeenteraad op vooruit is
bij zowel de eigen als andere buurten en dorpen is lager.
gegaan. •
•
Verenigingen en harmonieën hebben elkaar volgens
Inwoners van Odiliapeel (74%), Schaijk (61%) en Volkel
verschillende gesprekspartners beter leren kennen door
(65%) voelen zich significant vaker betrokken bij hun eigen
informatieavonden rondom de herindeling.
buurt of dorp dan inwoners van Uden (45%). Maar ook bij de
Ondernemersverenigingen van de verschillende gemeenten
gemeente Maashorst voelen zij zich net zo vaak wel (of niet)
zijn meer verbonden en verenigen zich vaker. Bijvoorbeeld
betrokken als andere kernen.
met netwerkevenementen. Middels Ondernemend Maashorst wordt met één mond naar de gemeente gepraat. Ook is gezamenlijk het evenement Proef de Maashorst georganiseerd, na de herindeling.
Evaluatie gemeente Maashors | RAPPORT | 18
80%
74%
70% 65%
61%
59%
60% 50%
45%
40%
20%
0%
Figuur 5.
12%
Totaal
33%
32%
30%
37%
16%
35%
15%
33%
31%
16%
15%
11%
9%
Odiliapeel
Reek
Volkel
...in uw buurt of dorp?
...in de gemeente Maashorst?
In welke mate voelt u zich betrokken bij wat er leeft en speelt… Naar woonkern. Getoond in figuur: alleen % zeer betrokken en betrokken. Basis: allen (n = 1.109).
Schaijk
Zeeland
Uden
...in andere buurten en dorpen van de gemeente Maashorst?
2.2.1 Demografische ontwikkelingen in de gemeente De bevolkingsgroei loopt in Maashorst relatief gelijk op met de bevolkingsgroei van Nederland en Noord-Brabant. Het aantal
2.2 Kenmerken gemeente Maashorst
inwoners blijft in Maashorst volgens het CBS ongeveer gelijk tot 2035. In 2022 had Maashorst 58.362 inwoners, in 2023 58.934 inwoners en in 2024 was het aantal inwoners gestegen
In deze paragraaf wordt de uitgangssituatie van de gemeente
naar 59.209.
Maashorst beschreven. Daarnaast wordt, voor zover mogelijk, beschreven welke ontwikkeling de gemeente in de afgelopen jaren heeft doorgemaakt. De peildatum voor de cijfers betreffende de uitgangssituatie betreft 1 januari 2021. Dit is een jaar voor de herindeling. De cijfers zijn gebaseerd op waarstaatjegemeente.nl en de financiële stukken van de gemeente, tenzij anders vermeld. Genoemde cijfers van voor de herindeling zijn in veel gevallen de optelsom van de voormalige gemeenten Landerd en Uden. De reden hiervoor is dat er nog geen cijfers bekend waren van de gemeente Maashorst. Aan de cijfers over de uitgangssituatie hebben we, voor
Figuur 6.
Demografische druk
Figuur 7.
Bevolkingsontwikkeling
zover mogelijk, cijfers toegevoegd die inzichtelijk maken hoe Maashorst zich wat betreft haar kenmerken in de jaren sinds de fusie heeft ontwikkeld. Dit is niet in alle gevallen mogelijk omdat een deel van de cijfers niet jaarlijks beschikbaar wordt gesteld, maar bijvoorbeeld eens per twee of drie jaar.
Evaluatie gemeente Maashors | RAPPORT | 19
De gemiddelde leeftijd was in Maashorst in 2021, 43,5 jaar
2.2.2 Veiligheid
en lag daarmee rond het nationale (42,3) en provinciale
Maashorst is een relatief veilige gemeente. Het totaal aantal
(43) gemiddelde. De gemiddelde leeftijd stijgt langzaam in
misdrijven per 1.000 inwoners lag in 2020 lager (406) dan
Maashorst, net als in de rest van Nederland. Meer recente
in de provincie (461), en de rest van het land (458). In 2023
cijfers zijn niet beschikbaar.
zien we een toename in aantal misdaden in Maashorst (443) ten opzichte van 2020 en ten opzichte van het provinciaal en
De demografische druk lag in Maashorst in 2021 relatief 11
landelijk gemiddelde (beiden 451).
hoog (76,1%) in vergelijking met het nationale (70,1%) en provinciale (70,4%) gemiddelde, en neemt jaarlijks toe. In
Opvallend is dat het aantal drugsdelicten in Maashorst ten
2024 was de demografische druk in Maashorst 77,1%. Daarmee
opzichte van 2020 is gestegen van 46 naar 82 geregistreerde
is de demografische druk harder gestegen (1,0 procentpunt)
misdrijven in 2023 Het aantal geregistreerde vernielingen
dan het nationale en provinciale gemiddelde (respectievelijk
is dan weer gedaald van 223 (2020) naar 157 (2023). De
0,3 en 0,4 procentpunt). Dit betekent dat een steeds kleiner
aantasting van de openbare orde is gestegen van 29 naar 37
aandeel van de bewoners in Maashorst onderdeel uitmaakt
geregistreerde incidenten. Verder is er tussen 2020 en 2023
van de beroepsbevolking. We zien hier een duidelijke trend
sprake van een sterke stijging van het aantal diefstallen van
van vergrijzing: verwacht wordt dat het aandeel 65+ers in
snor-/bromfietsen (147 vs. 284).
Maashorst, net als in de rest van Nederland, de komende decennia (tot 2040) zal toenemen naar 27,9% in 2040. In
2.2.3 Verkeer en vervoer
2024 ligt dit percentage op 22,9%.
Het voorzieningenniveau voor basisvoorzieningen zoals horeca, winkels en de huisarts is in Maashorst op orde, aangezien dit
De bevolking van Maashorst kent een relatief hoog percentage
niveau gelijk is aan het provinciale en nationale gemiddelde.
inwoners met een Nederlandse achtergrond (in 2021 was
Alleen de afstand tot school is in Maashorst relatief groot,
dit 85,2% en in 2022 was dit 85%) vergeleken met het
hoewel dit verschil in de afgelopen jaren iets kleiner is
Nederlandse gemiddelde (respectievelijk 75,4% en 74,8%),
geworden. Reizen naar de huisarts of het ziekenhuis, of een
en daarmee een relatief laag percentage inwoners met een
wandeling naar de winkel duren in Maashorst ongeveer even
migratieachtergrond (15% in Maashorst tegenover 25,2%
lang als in de rest van het land.
Noord-Brabant (2022)
Nederland (2020)
Nederland (2022)
Afstand tot diverse voorzieningen (2020)
Noord-Brabant (2020)
Tabel 5.
Maashorst (2022)
Westerse migratieachtergrond lag daarmee in Maashorst ook
Maashorst (2020)
landelijk in 2022). Het aandeel inwoners met een niet-
Afstand totzieken huis (incl. buiten polikliniek) [km]
4,5
4,6
5
5,3
4,6
4,9
Afstand tot overige dagelijkse levensmiddelen [km]
0,9
0,9
0,8
0,9
0,8
0,8
Afstand tot huis artsenpraktijk [km]
1
1
1
1,1
1
1,1
Afstand tot school voortgezet onderwijs totaal [km] (2017)
3
3
2,4
2,6
2,3
2,5
aanzienlijk lager (6,9%) dan in de rest van Nederland (14,4%) in 2022. Meer recente vergelijkbare cijfers zijn niet beschikbaar. Soort
11
De demografische druk is de som van de groene druk en de grijze druk. De groene druk is het aantal personen jonger dan 20 jaar als percentage van het aantal 20-64-jarigen. De grijze druk is het aantal 65-plussers als percentage van het aantal 20-64-jarigen.
Evaluatie gemeente Maashors | RAPPORT | 20
6,0%
2.2.4 Economie en toerisme
5,0%
De werkgelegenheid (het aantal banen per 1.000 inwoners van 15-74 jaar) lag in 2020 relatief hoog in Maashorst (729,9) vergeleken met het nationale (679,2) en provinciale (689,9) gemiddelde. In de periode tot en met 2023 is de werkgelegenheid
Werkloosheid
4,0%
in Maashorst aanzienlijk toegenomen (766,1) net als in de
3,0%
2,0%
provincie (725,1) en de rest van Nederland (714,7).
1,0%
0,0%
Maashorst heeft relatief veel banen in de industriële sector,
2019
en minder in de zakelijke dienstverlening. Deze verhoudingen komen redelijk overeen met de verhoudingen in geheel NoordBrabant. In de periode 2020-2023 is sprake van een lichte
2020 Maashorst
Figuur 8.
2021 Noord-Brabant
2022
2023
Nederland
Werkloosheidspercentages
verschuiving van banen in de industrie naar banen in de
2.2.5 Onderwijs
zakelijke dienstverlening.
Maashorst kende in 2020 en in 2023 in vergelijking met het nationale gemiddelde relatief weinig leerlingen in het
Banen naar sector
Noord-Brabant (2022)
Nederland (2020)
Nederland (2022)
Banen Industrie [%]
21,5% 21,3% 21,6%
21,5%
16%
15,9%
Banen Zakelijke dienstverlening [%]
24,5% 25%
28,5% 31,6% 31,7%
Maashorst (2022)
Soort
Noord-Brabant (2020)
wetenschappelijk onderwijs, en relatief veel leerlingen die een
Maashorst (2020)
Tabel 6.
28,1%
VMBO- of praktische opleiding volgen. Het aandeel jongeren dat risico loopt op een aanzienlijke onderwijsachterstand lag in 2020 iets lager (12%) dan in de provincie (15%) en in het hele land (13%), en neemt de afgelopen jaren langzaam af; een positieve ontwikkeling.
2.2.6 Sociaal domein Met betrekking tot het sociaal domein zagen we in 2020 de positieve ontwikkeling dat er elk jaar minder Maashorstenaren afhankelijk waren van zorgvoorzieningen. De afhankelijkheid
De netto arbeidsparticipatie was in 2020 in Maashorst 71,4%,
van zorgvoorzieningen (binnen het sociaal domein)13 lag lager
tegenover 71% provinciaal en 69,6% landelijk. In 2023 lag de
in Maashorst (97 per 1.000 inwoners, 2021) dan in de rest van
arbeidsparticipatie in Maashorst nog steeds iets hoger (74,4%)
het land. In 2022 is de afhankelijk van zorgvoorzieningen in
dan het provinciale en landelijke gemiddelde (respectievelijk
Maashorst verder afgenomen (91 per 1.000 inwoners) terwijl
73,8% en 73,1%).
dit in de rest van Nederland licht is gestegen (121 per 1.000
12
inwoners). Tussen 2020 en 2023 is de werkloosheid in Maashorst, Noord-Brabant en Nederland afgenomen. In Maashorst is de
Het aantal jongeren dat in Maashorst gebruik maakt van
werkloosheid gedaald van 4,3% naar 3%. Provinciaal nam de
jeugdzorgtrajecten ligt ongeveer gelijk aan de gemiddelden in
werkloosheid af van 4,5% naar 3,3%. Landelijk gezien was de
het hele land en de provincie (rond de 11%, 2020). Ook de
afname van 4,9% naar 3,6%. Hiermee blijft de werkloosheid
jeugdwerkloosheid past binnen deze trend. In de cijfers over
in Maashorst ongeveer een half procent onder het landelijk
2023 zien we vergelijkbare percentages en verhoudingen tussen
gemiddelde.
Maashorst en de rest van het land.
12
13
Het aandeel van de werkzame beroepsbevolking in de bevolking (beroepsen niet-beroepsbevolking). Deze definitie heeft betrekking op personen die in Nederland wonen (exclusief de institutionele bevolking).
Voorziening sociaal domein: gedoeld op specialistische ondersteuning die personen en huishoudens ontvangen in het kader Jeugdwet, Participatiewet of Wmo2015.
Evaluatie gemeente Maashors | RAPPORT | 21
2.2.7 Volksgezondheid, milieu en duurzaamheid Het is relatief goed gesteld met de gezondheid van de gemiddelde
2.2.8 Volkshuisvesting, ruimtelijke ordening en stedelijke vernieuwing
Maashorstenaar. Deze is gemiddeld gezien beter dan in de
Huishoudens waren in 2021 in Maashorst relatief groot (2,3)
rest van Nederland, en de provincie. De meest recente cijfers
ten opzichte van het Nederlands (2,17) en Noord-Brabants
hiervoor zijn overwegend beschikbaar tot 2022. Inwoners
gemiddelde (2,21). Terwijl het gemiddeld huishouden in
worden gemiddeld iets ouder (zowel in 2019 als 2021 (81,8)),
Maashorst gelijk is gebleven (cijfers 2023) is dat in Nederland
en er wordt relatief weinig gerookt (14,3% in 2022). Wel
en Noord-Brabant licht gedaald (respectievelijk 2,15 en 2,19).
leefden in 2022 in Maashorst gemiddeld iets meer inwoners met overgewicht als in de rest van het land (52%).
Het aantal huishoudens in Nederland zal de komende decennia gestaag groeien, volgens prognoses van ABF - Primos (zie figuur).
Inwoners van Maashorst ging in 2020 gemiddeld relatief
Ditzelfde geldt voor Maashorst, met een stijging van 8,2%
vaker naar de huisarts dan de gemiddelde Nederlander. Dit
tussen 2024 en 2035. Tussen 2024 en 2050 is de prognose dat
geldt overigens voor de gehele provincie Noord-Brabant. Meer
het aantal huishoudens in Maashorst zal groeien met 14,5%,
recente cijfers zijn hierover niet beschikbaar. De eenzaamheid
ten opzichte van 13,9% landelijk. Verder kent de gemeente al
onder inwoners van Maashorst (40,4%, 2020) ligt lager dan
jaren een stijgende, maar relatief lage procentuele hoeveelheid
in de rest van het land (47%). Wel valt op dat dit percentage
alleenstaande huishoudens ten opzichte van Nederland.
tussen 2020 en 2022 is gestegen naar 44,2% tegenover 48,6% landelijk. Op het gebied van duurzaamheid valt op dat in de jaren tot en met 2022 het aandeel bekende hernieuwbare energie is toegenomen binnen Maashorst. In het bijzonder in 2022. De stijging is minder hard dan het landelijk gemiddeld maar fors harder dan het provinciaal gemiddelde. De verduurzaming van woningen in Maashorst heeft ook een groeispurt doorgemaakt. In 2020 had 25,6% van de huizen in Maashorst en 27,4% van de huizen in Nederland een geregistreerd energielabel A, A+ of A++. In 2024 heeft 31,4% van de huizen in Maashorst en 32,9% van de huizen in Nederland zo’n energielabel. Betreffende de luchtkwaliteit ligt de blootstelling aan NO2 (stikstofdioxide) lager in Maashorst (13,9 µg/m3) dan landelijk (14,2 µg/m3). De blootstelling aan PM10 (fijnstof) ligt in Maashorst juist hoger (17,5 µg/m3) dan in Nederland (16,4 µg/m3). Het aandeel oppervlakte van groen in Maashorst (54,1%) ligt hoger dan in de rest van Nederland (46,8%). Dit komt door de aanwezigheid van De Maashorst, het grootste aaneengesloten natuurgebied van Noord-Brabant.
Figuur 9.
Ontwikkeling aantal huishoudens naar woningmarktregio, 2024 t/m 2038 (%). Bron: Primos-prognose 2024.
Evaluatie gemeente Maashors | RAPPORT | 22
Maashorst kende in 2021 een relatief lage voorraad (sociale) huurwoningen (35,1%) in vergelijking met Nederland als geheel (42,7%) en de provincie (38,8%). Deze percentages zijn licht toegenomen in 2023, zowel in Maashorst als in de rest van Nederland (+0,1%). Wanneer we inzoomen op het soort woningbouw, valt op dat Maashorst in 2021 relatief veel laagbouw kende in vergelijking met het nationaal gemiddelde. Het procentuele aandeel meergezinswoningen (flatgebouwen, appartementencomplexen) lag ook lager dan het provinciale gemiddelde (22,3% tegenover 25%). In 2023 lagen deze percentages iets hoger (beiden +0,7%). In 2021 verhuisden in totaal 1853 personen uit Maashorst, terwijl 2080 personen naar de gemeente toe verhuisden. In 2023 verhuisden in totaal 1851 personen uit Maashorst, terwijl 2585 personen naar de gemeente toe verhuisden. De gemeentelijke woonlasten voor éénpersoons- en meerpersoonshuishoudens lagen in 2021 iets lager dan in de rest van het land. Ditzelfde is het geval in 2023, waarbij opvalt dat de woonlasten in Maashorst voor meerpersoonshuishouden minder zijn toegenomen dan het Nederlandse gemiddelde. Deze zijn in Maashorst gestegen van 724 naar 791 (+65 euro) en in Nederland gemiddeld van 810 naar 942 (+132 euro).
HOOFDSTUK 3
Publieke waarde in Maashorst Om het functioneren van de gemeente Maashorst te beoordelen onderzoeken we hoe de gemeente Maashorst publieke waarde realiseert voor inwoners, ondernemers, organisaties en verenigingen. Dit doen we door de resultaten van de gemeente te vergelijken met de doelstellingen zoals opgenomen in de 0-meting. In paragraaf 3.1 gaan we in op de realisatie van opgaven en ambities van de gemeente Maashorst; paragraaf 3.2 beschrijft de realisatie van de specifieke ambities op het gebied van dienstverlening.
Evaluatie gemeente Maashors | RAPPORT | 24
3.1 Opgaven en ambities
3.1.1
In deze paragraaf beschrijven we hoe het presteren van de
In de toekomstvisie van de gemeente Maashorst zijn vier
gemeente Maashorst zich verhoudt tot de opgaven en ambities
ambities in de vorm van speerpunten opgenomen: (1) Zes
zoals opgenomen in de 0-meting.
dorpen; één gemeente, (2) Een aantrekkelijke plek om te zijn,
Samenvatting opgaven en ambities (nulmeting)
(3) Wonen, werken en recreëren in het buitengebied en (4) We beginnen met een korte samenvatting van de opgaven
Samen denken, samen doen.
en ambities. Vervolgens geven we weer hoe de prestaties van de gemeente Maashorst zich verhouden tot deze opgaven en