Bijlage 2 - Portretten van inwoners Beschermd Wonen.pdf
Tekst van het document
Interviews met inwoners die beschermd wonen Vijf portretten
Inhoudsopgave 1. Inleiding
1. Inleiding 2
Om een impressie te geven van het leven van mensen die beschermd wonen, zijn interviewsessies gehouden met vijf bewoners. Doel van dit onderdeel van het onderzoek
2. Aanpak
3
Portret 1
4
Psychisch kwetsbare bewoners van Brabant Noordoost-Oost is om enerzijds een gezicht en stem te geven aan mensen die met het beleid te maken krijgen: het verhaal achter de cijfers. En anderzijds om op basis van enkele cliëntervaringen inzichten en leerpunten op te doen met betrekking tot de voorziening beschermd wonen.
Portret 2
6
Portret 3
8
Portret 4
9
Portret 5
11
3. Enkele overstijgende bevindingen
13
Trimbos-instituut
2
2. Aanpak Er zijn gesprekken gevoerd met vijf bewoners. Hierbij is de methodiek van de
In de vijf sessies is gesproken met in totaal 12 personen: 5 cliënten en 7 professionals
effectencalculator gebruikt. Dit is een onderzoeksinstrument waarbij betrokkenen – in
die bij de ondersteuning van deze bewoners betrokken waren. Deze professionals waren
dit geval de cliënt Beschermd Wonen, diens begeleider en eventuele andere betrokkenen
werkzaam bij vijf verschillende zorgaanbieders. De werving vond plaats vanuit het
- langs een tijdlijn worden geïnterviewd. De kracht van het instrument ligt in de dialoog
Regioteam BWO Oss (beschermd wonen en opvang), waarbij gestreefd is naar een goede
tussen de betrokkenen bij een individueel ondersteuningstraject en de gezamenlijke
verdeling tussen de drie belangrijkste BW-categorieën, naar zorgaanbieder en naar geslacht
reconstructie van het ‘verhaal’. Letterlijk gezeten rondom een werkblad met daarop de
en leeftijd van de cliënten.
1
tijdlijn (zie afbeelding) inventariseren ze samen belangrijke gebeurtenissen uit het leven van de cliënt en de ondersteuningsactiviteiten hierbij. De ervaringen van de cliënt zijn
De verhalen van de cliënten zijn gevat in vijf portretten. De gegevens zijn in overleg met
leidend voor het gesprek en worden aangevuld en verrijkt met de invalshoek vanuit de
de cliënten geanonimiseerd, waarbij bepaalde herkenbare gegevens zijn weggelaten of
hulpverlening en belangrijke anderen.
aangepast. De geïnterviewden zijn vooraf schriftelijk en mondeling geïnformeerd over publicatie en over de omgang met vertrouwelijke gegevens daarbij en ondertekenden
Tijdens een gesprek van ongeveer 2,5 uur schetsten de bewoners en de andere betrokkenen
een toestemmingsverklaring. De cliënten gaven nadien nog expliciet toestemming voor
een beeld van een bepaalde periode uit hun leven waarbij ondersteuning vanuit de
gebruik van de voorgelegde portretten. Zij ontvingen een incentive als dank voor hun
gemeente nodig was. In het gesprek kwamen onder meer aan de orde: ingrijpende
medewerking.
levensgebeurtenissen, ervaringen met de gevraagde en ontvangen ondersteuning, de
Kanttekening
huidige leefsituatie en de wensen voor de toekomst.
Dit rapport verhaalt slechts over een klein aantal casussen en pretendeert geen representatief beeld van ‘de cliënt’ en ‘de praktijk’ van het beschermd wonen te kunnen
Gebeurtenissen over tijd (chronologisch)
schetsen. En al zeker niet van ‘dé inwoner met een psychische kwetsbaarheid’. Niettemin kunnen de individuele levensverhalen – juist vanwege hun eigenheid en onderlinge
2017
2018
2019
2020
nu
...
...
...
...
...
...
...
...
...
...
...
...
...
verschillen - een bijdrage leveren aan een beter begrip van de omstandigheden, situatie en behoeften van mensen met een psychische kwetsbaarheid. Wanneer er bij voortzetting van de monitoring periodiek op deze wijze een doelgroep uitgelicht wordt, ontstaat in de loop der tijd een steeds rijker en genuanceerder beeld van mensen met een psychische
...
1
kwetsbaarheid. Op deze wijze kan het individuele verhaal van enkelen bijdragen aan een beter begrip voor velen.
Effectencalculator | Effectencalculator
Trimbos-instituut
3
Portret 1 nabijheid, maar hij wilde tegelijkertijd niemand ‘lastigvallen’. Rudolf vertelde vaak dat het
Rudolf
wel goed met hem ging, terwijl dat eigenlijk niet het geval was: hij ging bijvoorbeeld bijna nooit meer naar buiten. Op een gegeven moment ontdekte Rudolfs PB’er dat het al een tijd
• Leeftijd: Tussen 35-45 jaar
lang helemaal niet zo goed met Rudolf ging en dat Rudolf al die tijd deed alsof er niets met
• Interesses: Media en literatuur, watersport
hem aan de hand was. Ook bleek Rudolf alcohol te gebruiken. De huisarts regelde toen een
• Variant BW: Toezicht op afroep
opname in een verslavingskliniek. Rudolfs PB’er heeft hem gebracht en gehaald en kwam
• Begeleiding: Vaste PB’er, woonbegeleiding
één keer per week op bezoek.
• Huidige woonvorm: BW-doorstroomlocatie met toezicht op afroep “Rudolf is heel erg zorgzaam voor anderen en zet zichzelf achteraan.” – woonbegeleider van Rudolf Rudolf is op jongere leeftijd beschermd gaan wonen. Hij woonde daarvoor bij zijn ouders die hulpbehoevend waren. Na een aantal jaar werd de zorg van Rudolfs ouders
Toen Rudolf uit de verslavingskliniek kwam, is hij niet teruggekeerd naar zijn vorige
gecompliceerder en ging hij weer bij zijn ouders wonen om de zorg voor hen op zich te
woonlocatie.In plaats daarvan ging hij naar de crisisopvang, waar hij ongeveer 2,5 maanden
nemen. Later leerde hij zijn vriend kennen, met wie hij jarenlang heeft samengewoond.
heeft gewoond. Vanuit zijn vorige woonlocatie ging alleen kleding van Rudolf mee naar de
Toen de relatie werd verbroken, ging Rudolf weer beschermd wonen. Hij bleef wel goede
crisislocatie. Rudolfs kamer bij de crisislocatie was klein:
vrienden met zijn ex-vriend. “Een bezemkast met een bed en een kledingkast.” Bij de BW-voorziening waar Rudolf ging wonen, voelde hij zich niet thuis. Hij ervoer hier onveiligheid vanwege een incident dat eerder plaatsvond. Rudolf had een eigen
Na zijn verblijf bij de crisisopvang heeft Rudolf een plaats gekregen op de locatie waar hij
kamer, maar de keuken deelde hij met vijf andere bewoners. Hij had geen klik met de
nu verblijft: een BW-doorstroomlocatie van een regionale BW-instelling. Op deze locatie
andere bewoners, omdat iedereen zijn eigen ding deed. Ook ervoer Rudolf dat hij weinig
is tussen 11.00 en 19.00 begeleiding aanwezig; buiten deze tijden is er achterwacht, maar
begeleiding kreeg; vaak was er wel telefonisch contact, maar Rudolf heeft liever persoonlijk
Rudolf kent de mensen van de achterwacht niet. Op de doorstroomlocatie wordt voor
contact. Eén keer per week had Rudolf een afspraak met zijn persoonlijk begeleider (PB’er),
bewoners gezocht naar een langdurige oplossing. Rudolf voelt zich op deze woonplek
met wie hij een goede band heeft.
prettiger dan bij de vorige locatie: de meeste bewoners zijn rustig en hij kan goed omgaan met de begeleiders en andere bewoners. Rudolf heeft nog steeds wekelijks contact met zijn PB’er.
“Het was daar rustig en ook druk.” Een jaar nadat Rudolf was verhuisd, overleed zijn ex-vriend. Na deze gebeurtenis ging Rudolf zich meer terugtrekken en alcohol gebruiken. Eigenlijk had Rudolf behoefte aan
Trimbos-instituut
4
“De begeleiders van de woonvoorziening zijn er voor de dagelijkse dingen, de
ging zich meer terugtrekken, maar uiteindelijk heeft hij met zijn begeleiders gesproken. Hij
persoonlijk begeleider is er voor als er dingen geregeld moeten worden.”
werkt er met zijn begeleiders aan om het aan te geven als iets hem niet bevalt en zichzelf te complimenteren voor wat hij doet.
Rudolf gaat steeds beter om met de structuur. Zo is er een vaste dag waarop wordt schoongemaakt en de was gedaan wordt. In het begin vond Rudolf het moeilijk om die
Enige tijd geleden kreeg Rudolf vanuit Wmo minder leefgeld, waarna hij minder mee
taken dan ook echt uit te voeren op de vaste dag, maar nu gaat dat heel goed. Als Rudolf
ging eten met de gezamenlijke maaltijd om geld te kunnen besparen voor sigaretten. Zijn
op deze dag andere afspraken heeft waardoor hij tijd nodig heeft om te herstellen en niet
begeleiders zijn met hem in gesprek gegaan en Rudolf is tot de beslissing gekomen om
kan schoonmaken, dan maakt hij daar afspraken over. Rudolf heeft ook geleerd om meer
minder te gaan roken en weer meer mee te gaan eten.
voor zichzelf op te komen en zichzelf niet achteraan in de rij te plaatsen. Dat gaat met kleine stappen, maar het wordt voor Rudolf makkelijker om eerder aan zichzelf te denken.
Rudolf zal in de nabije toekomst naar een andere woonlocatie gaan. Hij zou wel willen
Voor het kunnen behouden van Rudolfs vaste PB’er is afgeweken van het gangbare beleid
blijven waar hij nu is, maar hij weet dat dit een locatie is waar mensen tijdelijk wonen. Met
op de doorstroomlocatie, omdat gezien werd hoe belangrijk het vertrouwde contact voor
Rudolfs PB’er wordt afgestemd wat de vervolgmogelijkheden voor wonen zijn. Er is een
hem was. Rudolf vindt het fijn dat er voor hem een uitzondering gemaakt is: er moet
Wlz-indicatie aangevraagd, zodat Rudolf lang op dezelfde plek kan blijven en daardoor
vertrouwen zijn en dat is er.
stabiliteit heeft. Rudolf heeft zelf nog wel bedenkingen bij het met anderen in een huis wonen, maar Rudolfs woonbegeleider bespreekt met hem dat het contact en de taken voor
Rudolf houdt ervan om ’s ochtends de krant te lezen en koffie te drinken. Hij gaat drie
hem van belang zijn, omdat hij zich anders te veel gaat isoleren.
keer per week naar een inloopplek waar hij koffie drinkt en spelletjes speelt. Hij gaat bij die inloopplek in de keuken werken, maar het liefst zou hij in de zorg willen werken. Rudolf
“Constant met anderen wonen, dat is wennen.”
zwemt elke week met een vriend en is bevriend met een voormalig bewoner van de woonlocatie.
Rudolf heeft geen specifieke wensen over het wonen, maar hij wil wel graag meer begeleiding. Toch zien zowel hijzelf als zijn begeleiders wel dat hij sterker is geworden. Hij
In de coronaperiode is Rudolfs moeder overleden. Dit was voor Rudolf een heel zware
zou graag weer in de zorg willen werken en ook creatief aan de slag gaan op het gebied
periode, maar hij heeft veel gesproken met zijn begeleiders in plaats van zich te isoleren.
van media en literatuur heeft zijn interesse.
Rudolf voert serieuze gesprekken met zijn begeleiders, maar ze doen ook leuke dingen met hem zoals spelletjes.
Hij kan makkelijker praten en merkt dat praten hem helpt. Hij kan beter voor zichzelf zorgen, beter voor zichzelf opkomen en zijn mening en ideeën laten horen. Hij kan zijn
Rudolf heeft dagactiviteiten op een zorgboerderij gedaan, maar dit was eigenlijk
humor inzetten en heeft zijn leven meer op orde.
(lichamelijk) te zwaar voor Rudolf. Hij heeft nu een scootmobiel. Hij vond het aanvankelijk moeilijk om bij zijn begeleiders aan te kaarten dat hij de dagactiviteiten zwaar vond en
“Ik zit goed in mijn vel.”
Trimbos-instituut
5
Portret 2 “Ik had haar natuurlijk niks verteld. Ze werd woest.”
Kelsey
Haar moeder ging pas akkoord nadat duidelijk was dat er anders ingrijpendere maatregelen
• Leeftijd: Tussen 18-25 jaar
genomen zouden worden.
• Interesses: Opleiding om kinderen met problemen te kunnen helpen
Kelsey was nog minderjarig toen er thuis een situatie ontstond waardoor zij door haar
• Variant BW: Maatwerk BW
moeder “met een paar tassen op straat werd gezet”. Daarop volgde een chaotische periode
• Begeleiding: Woonbegeleiding
van logeren bij verschillende kennissen en familieleden, en af en toe weer thuis, waarbij ze
• Huidige woonvorm: Vrouwenopvang buiten de regio
zich vaak niet veilig wist. Ook was er een plaatsing in een crisispleeggezin. Voor reguliere pleegzorg was Kelsey al ‘te oud’.
“Ik ben zo blij”, Kelsey glunderde, want het gaat nu naar eigen zeggen veel beter met haar.
Ze kwam terecht in een BW-groepswoning voor jongeren. Eenmaal weg uit de
Ze zit dicht tegen uitstroom aan: naar verwachting kan ze spoedig verhuizen, naar haar
thuissituatie, kwam alle problematiek pas goed binnen. Ze raakte ernstig depressief, had
eigen woonruimte. Binnenkort heeft ze ook haar herindicatiegesprek bij de gemeente, dat
eetproblemen, verwondde zichzelf en deed suïcidepogingen. De situatie in de opvang was
gaat ze alleen doen, denkt ze. Ze vroeg dat nog wel even na bij haar begeleider.
onrustig vanwege organisatorische problemen, waardoor al snel duidelijk werd dat ze ook hier niet lang kon blijven.
“In het kader van zelfregie denk ik dat jij dat prima alleen kan.” – begeleider Kelsey “Hoe het in die BW voor mij was? Nou, perfect voor mij dus, want ik kon daar de hele Kelsey is een jonge vrouw die opgroeide in een gezin met veel problemen. Haar moeder
dag depressief op mijn bed liggen.”
kampt met ernstige psychische problemen en haar vader was in de kinderjaren niet aanwezig. Kelsey was een goede leerling en de problemen thuis werden op school pas laat
Daarbij gaf ze aan veel last te hebben ondervonden van andere bewoners. Kelsey
gezien. Ze gaf aan dat ze wel al vroeg heeft geprobeerd haar verhaal te vertellen, maar
vertelde dat er (ongeoorloofd) drugs werden gebruikt en dat er ook geweldsincidenten
daarbij niet werd geloofd. Toen Kelsey op de middelbare school zat, gebeurde dit wel en
plaatsvonden, waarbij ze zich niet beschermd voelde.
kwam het gezin in beeld bij het Basisteam Jeugd en Welzijn. Kelsey kreeg toen individuele ondersteuning en had een heel goede klik met haar ondersteuner. De gesprekken voerde
“Ze deden er niks aan. Ik heb het gehaat daar.”
ze aanvankelijk buiten weten van haar moeder om, maar toen de hulpverlening officieel
moest worden gecontinueerd, moest haar moeder toestemming geven. Dit leidde tot grote
De gesprekken met de begeleider uit haar schooltijd zetten zich ondertussen voort
problemen thuis.
(op een gegeven moment officieus, omdat deze niet meer werden vergoed). Kelsey
Trimbos-instituut
6
ontving ondertussen behandeling vanuit de specialistische Ggz. Ze ondervond wel baat
Nu is Kelsey bijna klaar om weer terug te keren naar haar eigen woonruimte. Ze had deze
bij onderdelen daarvan, maar heeft zich ook vaak verloren gevoeld vanwege de vele
steeds aangehouden, ook regelmatig bezocht en het contact met familie onderhouden. De
verschillende professionals met wie ze te maken kreeg.
ambulante begeleiding moet nog wel geregeld worden. Ze hoopt die te mogen ontvangen van een hulpverlener die ze kent uit haar jongere jaren, die ze vertrouwt. Kelsey gaf aan dat ze de begeleiding nodig heeft om:
“Er was een week dat ik 11 verschillende hulpverleners zag.” Ze probeerde een andere woonplek te krijgen, maar er was geen aanbod voor haar, omdat
“Beter aan mezelf te denken, voor het eten en bij financien.”
ze minderjarig was en geen woonduur had opgebouwd. Uiteindelijk koos Kelsey zelf voor een opname in een kliniek, waar ze eerst een half jaar op moest wachten, maar waar ze
Kelsey vertelde ook dat ze de neiging heeft heel veel spullen te verzamelen, ook al zijn deze
redelijk opknapte. Ondertussen had ze ook een eigen woonruimte toegewezen gekregen,
kapot of overtollig. Haar begeleider benoemde dat Kelsey zich omringt met spullen om te
maar ze merkte dat ze nog sterk onder invloed stond van bepaalde naasten. Ook de
compenseren dat ze nooit een veilig thuis heeft gehad. Ze heeft dit inmiddels redelijk onder
behandelstaf zag te veel risico’s in zelfstandig wonen in haar oude omgeving. Besloten werd
controle.
dat ze eerst een poos buiten deze invloedsfeer moesten werken aan bepaalde problematiek die tijdens de opname was blijven liggen. En die vervolgplek moest er snel komen, want
Desgevraagd gaf ze aan dat ze niet bang is weer teveel onder invloed van bepaalde naasten
haar opnameduur was voorbij, dus ze moest weg uit de kliniek. De dozen waren al gepakt.
te komen. Daar is ze nu wel tegen bestand, dat heeft ze geleerd. Ook heeft ze inmiddels
De leiding regelde een plaats in een extra intensieve 24-uurs opvang met begeleiding, ver
een beetje een netwerk opgebouwd. Ze wil graag een opleiding gaan doen waarmee ze
buiten de regio. Daarheen vertrok ze.
later kinderen met problemen kan helpen.
Vanaf dat moment domineerden in het contact met de gemeente de administratieve problemen, want deze zorgaanbieder was een niet-gecontracteerde partij. Acht maanden, vele gesprekken met verschillende consulenten en talloze briefwisselingen later, was de situatie geregeld. De zorgaanbieder nam ondertussen het financiele risico en hield Kelsey zoveel mogelijk buiten deze ‘strijd’, om haar niet opnieuw met onzekerheid over haar woonsituatie te confronteren. De begeleider benoemde dat de contacten met de gemeente inmiddels heel goed zijn.
Trimbos-instituut
7
Portret 3 De woonomgeving van Peter was niet bevorderlijk voor zijn (mentale) gezondheid. In zijn
Peter
kamer kwamen verschillende mensen over de vloer om middelen te gebruiken. De kamer was gelegen op een plek waar gedeald werd en waar mensen Peter lastigvielen. Peter heeft
• Leeftijd: Tussen 44-55 jaar
op de wachtlijst gestaan voor een woonvoorziening in een stad buiten de regio. Hij stond al
• Interesses: Techniek, dieren
enkele maanden op die wachtlijst, maar door een verandering van regels konden mensen
• Variant BW: Maatwerk BW (in het verleden)
van buiten de regio hier niet meer terecht.
• Begeleiding: Vaste PB’er, bewindvoerder • Huidige woonvorm: Dak- en thuisloos
In 2020 ging het slecht met Peter. Hij voelde zich onveilig, had constant het gevoel dat hij opgepakt zou worden (terwijl er geen zaak tegen hem liep) en sliep met wapens onder zijn bed. Vervolgens heeft Peters begeleider samen met de gemeente zorg en begeleiding door een FACT-team geregeld voor Peter. Peter vond deze hulpverlening niet fijn: er kwamen
Peter is al sinds jonge leeftijd verslaafd aan middelen. Hij heeft verschillende klinische
wat hem betreft te veel verschillende hulpverleners bij hem over de vloer en hij vond het
trajecten doorlopen, met verschillende woonvormen te maken gehad en in verschillende
erg vervelend als hem verteld werd dat hij iets moest doen waar hij niet achter stond.
gevangenissen gezeten. Toen Peter uit zijn laatste detentie kwam, kreeg hij verplichte begeleiding, een kamer en een bewindvoerder toegewezen vanuit de reclassering. Peter
“Ik vertelde haar dat ze helemaal niets af wist van drugsgebruik en dat ze wat mij
had tijdens zijn detentie in eerste instantie zijn uitkering niet stopgezet. Later moest hij
betreft weer kon vertrekken.”
de bedragen die hij had ontvangen terugbetalen. Het leidde tot een huurschuld bij de woningcorporatie en hij was zijn flat kwijt.
Door de onhoudbaarheid van Peters woonsituatie is Peter uiteindelijk zijn kamer uitgegaan. Peter woont momenteel op straat. Toch is hij opgelucht dat hij niet meer in die kamer
Na twee jaar verplichte begeleiding had Peter nog behoefte aan begeleiding, bij voorkeur
woont. Op dit moment is het doel van Peter en zijn begeleiders dat hij zo snel mogelijk van
van begeleiders die hij al kende en die vertrouwd voor hem waren. De gemeente kwam
de straat af komt.
aan Peters behoefte tegemoet en heeft geregeld dat Peters verplichte begeleiding doorgezet kon worden naar begeleiding vanuit Wmo. Ook werd dagbesteding voor Peter
“Toen ik jong was maakte dit mij allemaal niet uit, maar nu ben ik ouder: ik heb
georganiseerd, op een plek waar met brommers en motoren gewerkt werd. Peter heeft 1,5
slechte knieën en mijn longen zijn kapot. De jonge mensen die ik tegenwoordig hier
jaar dagbesteding op maat gehad. Na verloop van tijd sloten de taken minder goed aan
op straat zie, hebben ook geen respect voor mij en proberen mij te vertellen hoe ik iets
bij Peters verwachtingen en dit viel samen met een periode waarin zijn middelengebruik
moet doen. Daar kan ik niet goed tegen.”
toenam.
Trimbos-instituut
8
Portret 4 Een passende woonplek vinden voor Peter is lastig. Peter wil absoluut niet naar de daklozenopvang in een stad buiten de regio: hij vindt het daar onveilig omdat daar veel middelen gebruikt worden. Via de woningbouw huren kan niet in verband met Peters
Corrina
huurschuld en een particuliere huurwoning vinden blijkt ook lastig vanwege de huurprijzen
• Leeftijd: Tussen 18-25 jaar
en eisen van huurbazen. De organisatie waar Peter eerder beschermd heeft gewoond, is
• Interesses: Cultuur (tekenen, schilderen, acteren, schrijven). Zij heeft een diploma van het beroepsonderwijs.
ook niet passend. Bij deze organisatie zou hij clean moeten worden en bij overtreding van
• Variant BW: Beschermd wonen 24 uurs toezicht
de regels zou hij weer moeten vertrekken, wat in het verleden ook is gebeurd.
• Begeleiding: Behandeling vanuit Ggz: FACT “Clean worden is na meer dan 30 jaar middelengebruik niet realistisch voor Peter.” –
• Huidige woonvorm: Beschermde woonvorm met een eigen studio
Begeleider van Peter Bij een andere woonvoorziening in de regio, kan Peter ook niet terecht in verband met
Corrina heeft veel meegemaakt: als kind is ze veel verhuisd en werd ze door andere
regiobinding. Antikraak wonen kan ook niet:
kinderen gepest, waar ze nog steeds aan denkt. In haar puberteit kreeg ze last van psychische problematiek. Na verschillende opnamen is met haar FACT Jeugd team
“Dan moet ik een verklaring van goed gedrag laten zien. Dat kan ik niet, dus ik val
besproken dat het beter zou zijn om uit huis te gaan, omdat zij én meer behoefte had aan
weer eens buiten de boot. Misschien moet ik anders maar gewoon ergens een raam
vrijheid én omdat zij vond dat zij het gezin erg belastte met haar problematiek. Samen met
intikken en dan gaan kraken. Het is niet anders.”
haar begeleider van FACT Jeugd heeft zij verschillende beschermde woonvormen bekeken, bijvoorbeeld op een zorgboerderij. Daar dacht zij:
Volgens Peters begeleiders zou het goed zijn als Peter weer beschermd gaat wonen, maar de wachttijden zijn lang en een passende plek is niet voorhanden. Daarom proberen ze nu
“Dit wordt ‘m niet. Dat is veel te achteraf.”
vooral snel onderdak voor Peter te vinden in verband met de koude temperaturen buiten. Peter heeft wel een postadres bij een woonvoorziening in de regio, maar moet hier na
Haar begeleider was het helemaal met haar eens en ze zijn gaan kijken bij een beschermd
iedere drie maanden verlenging voor aanvragen. Dit zorgt voor onzekerheid bij Peter.
woonlocatie in de stad. Deze locatie paste veel beter: “Met meer culturen, smaken en kleuren.” Op deze locatie woonden ook mensen die ouder waren dan Corrina. Zij had, zeker in het begin veel behoefte aan praktische ondersteuning en nabijheid van de begeleiders. Een
Trimbos-instituut
9
ingrijpende gebeurtenis zette haar leven op zijn kop: haar goede vriend overleed aan een
Zij heeft contact gehad met een ervaringsdeskundige die haar heel goed begreep- die kon
overdosis medicatie. Daarna volgde ‘een donkere periode’ in het leven van Corrina.
zo haar zinnen afmaken.
“Ik heb een lange tijd nodig gehad voor herstel.”
“Ik dacht Hoe kan dat? Dat is herkenning. Het gevoel is fijn als iemand blij is mij te zien. Die mij ziet als mens, eerlijk is en de tijd neemt.”
Ze merkte daarna dat ze toe was aan een nieuwe uitdaging. Een van haar begeleiders vertelde dat er op een andere locatie een woning vrijkwam. Een locatie met eigen studio’s
Bij het FACT Jeugd team had zij een begeleider waarmee zij het heel goed kon vinden.
en meer vrijheid. Ze is gaan kijken en kon meteen verhuizen. Op deze locatie is meer
Toen ze 18 werd, ging zij over naar een FACT team voor volwassenen. Daar zijn personele
vrijheid, meer zelfstandigheid, meer privacy. Elke dag is er einde van de middag een vast
wisselingen geweest. Ze zou de psychiater vaker willen sprekenom ‘het meer samen te
contactmoment. Dan gaat het over hoe de dag van Corrina geweest is en hoe zij de nacht
doen’ en af te stemmen over medicatie. Er is nu wel behandeloverleg maar daar zit ze zelf
in gaat. Op deze locatie zijn er meer andere bewoners met wie het klikt. Met de persoonlijk
niet bij.
begeleiders kan zij goed praten. Tegelijkertijd zegt Corrina dat zij wel een leeg gevoel heeft. Het contact met haar familie is nu heel goed; zij zijn betrokken bij haar begeleiding. Haar familie kan als het nodig is contact opnemen met de woonbegeleiders,bijvoorbeeld als zij zich zorgen maken en denken dat er extra contactmomenten nodig zijn. Ze houdt van tekenen, muziek en kunstzinnige activiteiten, waar zij vanuit creatieve therapie mee door is gegaan. Ze schrijft ook gedichten. Het gaat haar er hierbij om met haar passie bezig te kunnen zijn en dit te kunnen delen. Corrina heeft contact met verschillende mensen vanuit de gemeente: een inkomens consulent, een consulent voor werk en opleiding en een Wmo consulent. Daarbij zijn er regels die niet altijd meewerken, zoals dat het leveren van een tegenprestatie belemmerend kan zijn in het vervullen van haar opleidingswens. Soms vindt ze dat zij wordt onderschat en dat ze meer kan dan mensen denken. Via de gemeente is ze in contact gekomen met sociaal raadslieden die haar hebben geadviseerd over financiële zaken. Het leven is verbeterd maar Corrina geeft het leven nog geen voldoende. Wat betreft haar stemming gaat het beter. Dat is een wereld van verschil.
Trimbos-instituut
10
Portret 5 “Sommige bewoners hadden echt veel meer begeleiding nodig dan ik. Bij mijn
Sara
therapiegroep kwamen mensen die wél goed aansloten bij mijn niveau en ik had verwacht samen te gaan wonen met mensen van dat niveau.”
• Leeftijd: Tussen 18-25 jaar • Interesses: Sporten, dieren
Daarnaast waren de geboden begeleiding en de regels veelal gericht op de hele groep, in
• Variant BW: Toezicht op afroep
plaats van op het individu. Deze regels waren niet bevorderlijk voor Sara’s ontwikkeling op
• Begeleiding: Gesprekken met begeleider van BW-instelling,
het gebied van zelfstandigheid en zelfregie, volgens Sara en haar huidige begeleider, maar
telefonisch contact met begeleiders van BW-instelling
leken eerder te draaien om handhaving en stonden Sara’s ontwikkeling soms juist in de
• Huidige woonvorm: Eigen appartement met toezicht op afroep Sara zit aan de
weg. Dit zorgde voor spanning bij Sara en haar ontevredenheid met de begeleiding mondde
gezellige tafel van de gemeenschappelijke ruimte bij haar BW-appartement. Ze
al snel uit in een strijd met de begeleiding.
heeft zojuist in haar eigen woonruimte avondeten gegeten en drinkt nu een kop thee met haar begeleider, waarmee ze tweemaal per week een gesprek heeft.
“Alleen op bepaalde dagen mochten we eieren eten. Op zo’n dag nam ik eieren mee, ook al had ik helemaal geen zin om eieren te eten. De eieren ging ik dan niet bereiden. Ook waren er alleen vaste dagen waarop we ketchup bij het eten mochten, terwijl
In 2019 werd bij Sara’s therapie gesuggereerd dat het voor haar zelfredzaamheid goed zou
ik bij mijn ouders thuis gewoon zelf kon bepalen wanneer ik ketchup bij mijn eten
kunnen zijn om bij haar ouders uit huis te gaan. Sara werd door haar ouders beschermd
wilde.”
opgevoed en veel dingen werden van haar uit handen genomen, waardoor geen beroep werd gedaan op haar eigen oplossend vermogen. Sara is samen met een behandelaar
Sara had tijdens haar verblijf bij de woongroep ook therapie. Bij haar therapie werd de
naar de gemeente gegaan om uit te zoeken welke woonopties er voor haar waren. Sara
woonsituatie van Sara besproken en geconcludeerd dat ze beter naar een andere woonplek
wilde graag verhuizen naar een woongroep met leeftijdsgenoten, bij voorkeur op een plek
zou kunnen gaan. Sara heeft toen even gekeken voor kamertraining bij een stichting in
met veel begeleiding. Ze kon bij de gemeente snel een indicatiestelling voor beschermd
een stad buiten de regio, maar is daar niet voor gegaan. Toen de situatie op de woongroep
wonen krijgen en ongeveer enkele weken daarna kwam er een plek beschikbaar bij een
onhoudbaar werd, nam Sara contact op met de gemeente. Ze diende daar een klacht
BW-instelling met 24 uurs toezicht. Het ging om een plek in een woongroep met 11
in over de woongroep en hield een lijntje met een consulent, waar Sara heel positief
leeftijdsgenoten.
contact mee had. Sara vond het fijn om erkenning en begrip van de gemeente en andere professionals te krijgen, maar vond het ook frustrerend dat ze eerder naar een woonplek is
Na enkele weken op de woongroep te hebben gewoond, kwam Sara erachter dat het niet
verwezen die duidelijk niet bij haar past.
de juiste plek voor haar was. Zo vond ze dat de medebewoners van haar verschilden qua niveau:
Trimbos-instituut
11
Omdat de situatie onhoudbaar werd, ging Sara toen weer tijdelijk bij haar ouders wonen,
“Bij de woongroep was er 24/7 begeleiding beschikbaar, maar op deze plek is de
maar ze merkte dat ze niet goed met haar ouders kon praten en kwam tot het inzicht
begeleiding minder intensief. Ik zie het eigenlijk meer als ambulant wonen, met een
dat ze daar echt niet meer moest blijven. Rond deze tijd kwam Sara zelf op internet een
eigen appartement.”
andere BW-instelling tegen die haar geschikter leek en vroeg hierover een gesprek aan via de gemeente. Sara kon haar BW-indicatie behouden en een plek krijgen bij deze instelling,
In de toekomst zou Sara graag een particulier appartement willen hebben, het liefst op een
maar pas na ongeveer vijf maanden verhuizen. Ze kon wel alvast ambulante begeleiding
rustige plek en niet op een plek met een galerij – het zou onveilig voor haar voelen als er
vanuit deze instelling krijgen. Nadat Sara een maand bij haar ouders had gewoond, keerde
steeds mensen langs haar huis zouden lopen. Daarnaast zou ze graag een sociaal netwerk
ze terug naar de woongroep totdat ze kon verhuizen naar haar nieuwe woonplek.
willen hebben en meer zelfvertrouwen willen krijgen. Het lukt haar nu goed om open te zijn over haar onzekerheden tegenover ‘oudere’ volwassenen, maar nog niet tegenover
Kort na haar verhuizing voerde Sara een evaluatiegesprek met de contactpersoon van de
leeftijdsgenoten. Dat zou Sara wel graag willen.
gemeente. Haar BW-indicatie werd met 6 maanden verlengd. Voor Sara is zo’n evaluatie een spannend moment, omdat haar woonsituatie en ondersteuning hiervan afhangen. “Cliënten vrezen dat ze hun indicatie en daarmee hun ondersteuning kwijtraken. Het krijgen van een indicatie hangt af van het gesprek, waardoor cliënten soms ‘tactischer’ het gesprek in gaan dan ze zouden willen.” – begeleider van Sara Op de plek waar Sara nu woont, is begeleiding op afroep beschikbaar. Sara moest er met name in het begin aan wennen dat er niet altijd een begeleider beschikbaar was als ze het moeilijk had. Sara voert twee keer per week gesprekken en kan aansluiten bij verschillende dagactiviteiten. Sara is overdag echter bezig met een opleiding, waardoor zij alleen bij avondactiviteiten kan aansluiten, zoals twee keer per week gezamenlijk eten. De activiteiten waarbij Sara kan aansluiten moeten daarnaast passen bij haar ontwikkeldoelen. Sara leerde op deze woonplek beter hoe ze rustig kan worden als ze het moeilijk heeft, zonder daarvoor altijd anderen nodig te hebben. Het is voor Sara steeds balanceren tussen zelfstandiger willen worden en steun nodig hebben. Het gaat vaak met vallen en opstaan, vertelden Sara en haar begeleider, maar Sara’s zelfstandigheid groeit wel.
Trimbos-instituut
12
3. Enkele overstijgende bevindingen De volgende onderwerpen komen uit de vijf verhalen het sterkst naar voren: het belang
Relatie met hulpverlener
van het sociaal netwerk van cliënten, hun relatie met de hulpverlener(s), dagbesteding, het
De relatie met de hulpverlener speelt een belangrijke rol in de verhalen van de cliënten.
aanbod van passende woonvoorzieningen en spanningen rondom formeel regelwerk. De
Als er een goede vertrouwensband is opgebouwd, heeft de cliënt hier in alle gevallen veel
onderwerpen worden achtereenvolgens besproken en we sluiten af met een korte conclusie.
baat bij: de hulpverlener weet wat de cliënt nodig heeft, de cliënt voelt zich veilig, gezien en gehoord en kan beter aangeven wat er nodig is. Continuïteit in de begeleiding, wanneer
Sociaal netwerk
een goede band is opgebouwd, is daarom van groot belang. Daar waar deze continuïteit
Uit de verhalen van de cliënten komt het grote belang van een sociaal netwerk naar voren.
wordt onderbroken, doordat een cliënt overgaat naar een andere zorgaanbieder, wet en/of
Cliënten hebben doorgaans vaak contact met begeleiders, en hebben daarnaast behoefte
voorziening, is dit voor de cliënt een verlieservaring die belemmerend werkt in het traject.
aan contact met andere personen, zoals medebewoners, naasten en leeftijdsgenoten. Het
Er moet opnieuw een vertrouwensband worden opgebouwd en voor sommige cliënten –
is bijzonder helpend als mensen een beroep op hun sociaal netwerk kunnen doen voor
vooral wanneer er eerder moeizame ervaringen met hulpverlening zijn opgedaan – speelt
(emotionele) ondersteuning, bijvoorbeeld op momenten waarop professionele begeleiding
dan het risico dat het contact en de voortgang in het herstel verloren gaan. Veel cliënten
onvoldoende beschikbaar is. Contacten met ‘belangrijke anderen’ zijn duurzamer dan
hebben te maken met meerdere hulpverleners, organisaties en instanties tegelijkertijd.
hulpverlenerscontact en gaan over veel meer dan alleen de kwetsbaarheid van de persoon.
Dit is niet altijd te vermijden en hoeft geen probleem te zijn, wanneer duidelijk is waar de
Samen met anderen lief en leed kunnen delen, wandelen, muziek maken, eens samen eten
regie ligt. In het contact met de gemeente speelt dit ook: soms heeft een cliënt te maken
of een spelletje doen zijn bijzonder waardevol, zo blijkt wel uit de verhalen. Het contact met
met twee of meer consulenten, soms van verschillende afdelingen. Goede afstemming
anderen ‘normaliseert’ en verstevigt de basis voor een leven waarin mensen zoveel mogelijk
en heldere communicatie voorkomen dan dat er frustratie ontstaat. Wanneer regelgeving
regie over hun eigen leven kunnen voeren. Soms voelen cliënten zich door de hulpverlener
vanuit verschillende afdelingen of domeinen elkaar tegenwerkt, stagneren ook het
minder goed begrepen – deze leeft immers een heel ander leven – en praten dan liever
vertrouwen en daarmee het herstel van de persoon en de voortgang in diens traject.
met mensen die vergelijkbare ervaringen hebben in het leven en met wie het contact meer wederkerig is, zoals met een ervaringsdeskundige of lotgenoot.
De verhalen laten zien dat de gemeente en zorgaanbieders aandacht hebben voor het belang van de relatie van de cliënt met de hulpverlener. Ondanks overgangen van de ene
In de vijf verhalen komt meerdere keren naar voren dat er vanuit de professionele
naar de andere voorziening, fase en/of zorgaanbieder lukte het in veel gevallen om toch
ondersteuning aandacht is voor het belang van het sociaal netwerk voor cliënten. Bewoners
dezelfde begeleider aan te houden. Ook waar dat qua regelgeving eerst niet mogelijk leek
kunnen bijvoorbeeld aansluiten bij groepsactiviteiten (avondeten met medebewoners), naar
te zijn. Lukt het toch niet om een begeleider aan te houden, dan is aandacht voor een
een inloopcentrum voor ontmoeting gaan en afspreken met vrienden voor een activiteit.
‘warme overdracht’ in elk geval van belang, zo leren de verhalen.
Deze mogelijkheden zijn bevorderend voor het opbouwen en onderhouden van het sociale netwerk van cliënten. Ook wordt soms vanuit de zorgaanbieder een ervaringsdeskundige ingezet, wat in één van de verhalen bijzonder goed aansluit op de behoefte van de cliënt. Dit biedt kansen voor de toekomst.
Trimbos-instituut
13
Dagbesteding
behoeften van cliënten kan leiden tot toenemend middelengebruik, zich sociaal isoleren,
Uit de verhalen komt het grote belang van een zinvolle dagbesteding naar voren. Een
escalatie van psychische problematiek en conflicten met medebewoners en/of met de
goede dagbesteding zorgt voor structuur in het leven van bewoners en leidt af van
begeleiding. Voor cliënten is het belangrijk dat zij in geval van gebleken mismatch snel naar
problematiek en verdriet. Cliënten die overdag actief bezig blijven, raken minder snel
een andere woonplek kunnen verhuizen – een plek die beter aansluit. Ook als bewoners
sociaal geïsoleerd. Mensen doen nieuwe ervaringen op en ontwikkelen zich, wat het
toe zijn aan een ‘volgende stap’ (in welke richting dan ook) kan een voorheen passende
zelfvertrouwen sterkt en het herstel en zelfredzaamheid bevorderen.
voorziening ineens ernstig gaan knellen.
De vijf levensverhalen laten zien dat er vanuit de ondersteuning aandacht is voor het belang
In de verhalen is er enkele malen sprake van mismatch. Bij voorbeeld voor de cliënt die
van dagbesteding. Bij de jongere mensen was het deels mogelijk opleiding, stage en werk
een aanbod nodig heeft dat er eenvoudigweg (nog) niet is in de regio: een beschermde
voort te zetten, soms in aangepaste vorm, zoals schriftelijk onderwijs. Ook werd specifieke
woonvorm waarbij middelengebruik geen contra-indicatie is. Bij een andere cliënt kostte
dagbesteding vanuit de gemeente aangeboden. Daaruit blijkt ook dat dagbesteding
het veel geregel en tijd voordat toestemming was verkregen voor verhuizing naar een
geen ‘one size fits all’ is: maatwerk is van groot belang, zodat mensen zich voldoende
BW-instelling van een niet-gecontracteerde aanbieder. Het was vanwege de situatie van
uitgedaagd kunnen voelen en de activiteiten en omgeving aansluiten bij individuele
deze cliënt van belang om tijdelijk op een locatie buiten de regio te verblijven. Omdat
capaciteiten, voorkeuren en interesses. In sommige gevallen was dit ‘de spijker op zijn kop’
de zorgaanbieder bereid was het financiële risico te nemen en de gemeente uiteindelijk
en leek het dagbestedingsaanbod met veel creativiteit geregeld te zijn. Dit gaf cliënten
goedkeuring verleende, kon deze cliënt toch op een passende plek herstellen. In twee
– naast het plezier van de activiteit zelf – ook het gevoel als persoon ‘gezien en gekend’
situaties was er - na verloop van tijd - een voorziening met minder toezicht mogelijk. Dit
te worden. In andere gevallen sloot het aanbod niet goed aan, en was er geen rekening
betekent voor de cliënt een belangrijke stap naar meer autonomie, die ook bepaalde risico’s
gehouden met lichamelijke of andere beperkingen van de cliënt, of sloot het onvoldoende
met zich meebrengt. Uit de verhalen komt naar voren dat de gemeente dit goed oppikt en
aan bij leeftijdscategorie of menstype. De verhalen laten zien dat meer en flexibele(re)
waar mogelijk medewerking verleent. Enkele cliënten waarbij dit speelde, konden redelijk
mogelijkheden voor dagbesteding gewenst zijn, zodat beter recht gedaan kan worden aan
snel en probleemloos doorstromen naar een andere voorziening. Er was snel een nieuwe
specifieke mogelijkheden van cliënten. Daarbij kan het ook helpen als wordt meegedacht
woonlocatie met meer privacy en autonomie beschikbaar. Maar andere cliënten liepen
en flexibel kan worden omgegaan met botsende regelgeving vanuit de verschillende
er tegenaan dat het aanbod BW-voorzieningen in de regio beperkt is en dat de wachttijd
overheidsinstanties, of bij financiele drempels.
lang kan zijn. Zij moesten voor langere tijd blijven wonen op een plek waar zij zich niet (of niet meer) thuis en/of veilig voelden. In één geval werd een succesvolle ‘wachtverzachter’
Aanbod passende woonvoorziening
ingezet: de bewoner ontving in aanloop naar de verhuizing alvast ambulante begeleiding
In hoeverre is de woonvoorziening passend? Uit de verhalen van de cliënten blijkt dat
vanuit de toekomstige BW-instelling. Zo kon er – al tijdens het wachten – gewerkt worden
wonen in een passende voorziening het welzijn van cliënten in belangrijke mate bepaalt.
aan doelen die bij de nieuwe, meer zelfstandige woonvorm pasten.
Wanneer cliënten zich op hun woonplek niet thuis en/of veilig voelen, staat dat hun welzijn en eventuele ontwikkelingsdoelen in de weg. Een mismatch tussen de woonplek en
Trimbos-instituut
14
Hulp bij regelzaken
Ten slotte
Uit de verhalen van de cliënten komt naar voren dat regelzaken rond de indicatie en
De portretten laten zien hoe verschillend de levensverhalen en perspectieven van
toewijzing kunnen leiden tot onzekerheid, spanning en stress bij cliënten, met name
bewoners van beschermd wonen zijn. Deze handvol verhalen toont de grote variatie in
rondom het aanvragen van een verlenging voor de woonvoorziening en begeleiding.
personen; hun capaciteiten, eigenheid, wensen en dromen. In wat nodig is om een veilig,
De uitkomst van de periodieke herindicatie kan zeer ingrijpend zijn op de situatie van
stabiel en plezierig bestaan te kunnen leiden. De onderlinge verschillen zijn groot, maar
BW-cliënten: het bepaalt immers hun woon- en ondersteuningssituatie. Dit maakt het
er zijn ook duidelijke overeenkomsten. Zoals het belang van continuïteit en stabiliteit
evaluatiegesprek voor sommige cliënten behoorlijk beladen en de onzekerheid rond de
in de ondersteuning, van een passende en veilige plek om te wonen, van een zinvolle
uitkomst kan negatieve invloed hebben op het welzijn van de bewoner. Wanneer er niet
dagbesteding die aansluit bij individuele talenten, capaciteiten en interesses. De behoefte
voldoende snel of adequaat op vragen rond de indicatie of het ondersteuningstraject wordt
aan een volwaardige plek in de samenleving is de grote gemene deler. Waarbij de sleutel
gereageerd of de procedure verloopt niet volgens plan (de telefoon wordt niet opgenomen,
ligt in maatwerk: het werkelijk zien en horen van de persoon en hierbij (flexibel en creatief)
een afspraak wordt verzet of niet nagekomen, een consulent heeft vakantie, wordt ziek of
kunnen aansluiten. Dit beperkt zich niet tot de driehoek tussen cliënt, hulpverlener en de
wisselt van baan), dan kan de impact hiervan op cliënten groot zijn. Het wekt gevoelens
gemeente, maar hiervoor liggen ook kansen in versterking van sociale inclusie in de wijken,
op van ongelijkheid en afhankelijkheid rond hun positie. Ook het regelen van financiële
via herstelwerkplaatsen, voldoende laagdrempelige inloopmogelijkheden, een uitbreiding
zaken en financiële krapte kan een negatieve invloed hebben op het welzijn van cliënten:
van (de variatie aan) dagbestedingsmogelijkheden en woonvoorzieningen en van de inzet
bijvoorbeeld bij de cliënt die in een moeilijke tijd een groot deel van zijn leefgeld uitgaf aan
van ervaringsdeskundigheid.
sigaretten, waardoor hij te weinig geld overhield om aan te kunnen sluiten bij gezamenlijk avondeten met zijn medebewoners. Terwijl hij wel behoefte had aan meer sociaal contact.
De door ons gevonden aandachtspunten komen terug in de ‘Ontwikkelagenda voor zorg, opvang en ondersteuning voor inwoners met een psychische kwetsbaarheid’: de
In de vijf verhalen komt naar voren dat er aandacht is voor de lastigheden rondom regel
uitvoeringsagenda in de regio Brabant Noordoost-oost2. De interviews bieden informatie
en financiële zaken. Sommige cliënten gaven aan dat zij het contact met de consulent van
voor gemeenten, zorgaanbieders en ketenpartners om verder mee aan de slag te gaan.
de gemeente als prettig en toegankelijk hadden ervaren, anderen hadden minder goede
Een herhaling van deze verdieping met cliëntervaringen in de toekomst kan waardevol zijn
ervaringen vanwege een teveel aan verschillende contactpersonen en het ontbreken van
om ontwikkelingen te signaleren. De regio heeft aangegeven inderdaad het voornemen
afstemming daartussen. Anderen waren zich amper bewust van deze contactmomenten,
te hebben om over enige tijd de cliëntervaringen met de beschermd wonen voorzieningen
omdat de begeleider hierin een rol nam. In meerdere gevallen nam de hulpverlener de
opnieuw op te halen.
taak op zich om de cliënt zo nodig gerust te stellen, op een officieel gesprek en/of nieuwe situatie voor te bereiden en zo nodig af te schermen voor momenten in het regelproces die leidden tot spanning.
2
Gemeenten Boekel, Bernheze, Land van Cuijk, Maashorst en Oss.
Trimbos-instituut
15
Colofon Opdrachtgever Regio Brabant Noordoost-Oost Projectteam Bram Zwanenburg, Aafje Knispel, Ankie Lempens Trimbos-instituut Da Costakade 45 Postbus 725 3500 AS Utrecht T: 030 - 297 11 00 © 2021, Trimbos-instituut, Utrecht. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, zonder voorafgaande toestemming van het Trimbos-instituut.