CConstaterende datMaashorst
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 11 - Toelichting bijlage 10 Archeologisch bureau- en verkennend veldonderzoek d.m.v. boringen

Raadsvergadering 27 juni 2024, gemeente MaashorstBij agendapunt: Raadsvoorstel | Vaststelling bestemmingsplan Bitswijk 9-11 te Uden11.780 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

RAPPORT Archeologisch bureau- en verkennend veldonderzoek door middel van boringen Bitswijk 9-11 te Uden (Gemeente Maashorst)

AM22118

RAPPORT Archeologisch bureau- en verkennend veldonderzoek door middel van boringen Bitswijk 9-11 Uden (Gemeente Maashorst) Aeres Milieu Projectnummer Status rapport ISSN Nummer Datum

: : : :

AM22118 Definitief 2214-5656 19 januari 2023

Opdrachtgever

:

Kragten Schoolstraat 8 6040 AA Roermond

Opsteller rapport Paraaf

: :

Redactie Paraaf

: :

Vrijgave Paraaf

: :

Aeres Milieu B. V. Noordhoven 4 6042 NW ROERMOND (t) 0475 – 320 000 e-mail: info @aeres-milieu.nl www. aeres-milieu. nl

4002 + 4003

Disclaimer Het onderzoek is op zorgvuldige wijze uitgevoerd volgens de algemeen gebruikelijke inzichten en methoden (opzet conform de geldende richtlijnen en protocollen). Aeres Milieu accepteert op voorhand geen aansprakelijkheid voor maatregelen of mogelijke beslissingen die de opdrachtgever naar aanleiding van het door Aeres Milieu uitgevoerde onderzoek neemt. Tevens wordt opgemerkt dat Aeres Milieu voor het verkrijgen van de voor het bureau onderzoek noodzakelijke informatie (mede) afhankelijk is van externe bronnen. Voor Aeres Milieu is niet te verifiëren of deze bronnen altijd volledig en zonder fouten zijn. Hierdoor kan Aeres Milieu niet instaan voor de juistheid en volledigheid van de verzamelde historische informatie.

Pagina | 2

AM22118

INHOUDSOPGAVE SAMENVATTING

. . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . ..

ADMINISTRATIEVE GEGEVENS 1. INLEIDING 2.

. . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . ..

6

. . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . ..

7

2. 1 2. 2

WERKWIJZE Inleiding Verkennend veldonderzoek door middel van boringen

3. 1 3. 2 3. 3 3. 4 3. 5

BUREAU-ONDERZOEK landschappelijke situatie - geomorfologie Landschappelijke situatie - bodem Bewoningsgeschiedenis – historisch overzicht Bewoningsgeschiedenis – archeologische waarden Bewoningsgeschiedenis – historisch kaartmateriaal

. . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .

3.

. . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .

. . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .

. . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .

25

. .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .

. . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .

VERWACHTINGSMODEL

5.

. . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .

VELDWERKZAAMHEDEN Algemeen Fysisch geografische beschrijving van de bodemopbouw Interpretatie Archeologische indicatoren

. . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .

5. 1 5. 2 5. 3 5. 4

. .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .

6. CONCLUSIE 6. 1 Algemeen 6. 2 Beantwoording onderzoeksvragen

. . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .

. . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .

36

. .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .

AANBEVELINGEN

28 28 29 32 32 34 34 35

. . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .

7.

11 11 11 13 13 14 16 17 22

. . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .

4.

4

Bijlagen: 1 2 3 4 4b 5 6 7 7b 8

Topografische ligging onderzoeksgebied Boorpuntenkaart Archeologische gegevens cf. Archis 3 Archeologische Beleidskaart voormalige gemeente Uden Cultuurlandschappelijke kenmerkenkaart Overzicht geomorfologische kaart Overzicht bodemkaart Reliëfkaart Detail reliëfkaart Boorkernbeschrijvingen

Pagina | 3

AM22118

SAMENVATTING Op 20 april 2022 is door Aeres Milieu een archeologisch bureau- en verkennend booronderzoek uitgevoerd aan Bitswijk 9-11 te Uden (gemeente Maashorst). De aanleiding voor het laten uitvoeren van dit bodemonderzoek is de voorgenomen sloop behoeve

nieuwbouw

van

opgehoogd.

van

twaalf appartementen

Het toekomstig bouwpeil zal

op

een

en

vijf woningen. Voorafgaand

hoogte

van

aan

van

de huidige bebouwing ten

de bouw zal het plangebied worden

circa 16,40 meter +NAP komen

te liggen. De huidige

maaiveldhoogte varieert tussen de 15,95 en 16,18 meter +NAP. Bij de bouwwerkzaamheden wordt de bodem tot een diepte van circa 70 – 100 centimeter beneden het huidige maaiveld verstoord (circa 15,20 meter +NAP). De onderzoekslocatie ligt volgens de Archeologische Beleidskaart van de voormalige gemeente Uden in de zone Categorie 3 (Hoge archeologische verwachting). Voor deze verwachtingszone geldt oppervlakte groter dan 250 aangegeven

m

2

en

een

onderzoeksplicht bij bodemingrepen met

een

dieper dan 40 centimeter beneden maaiveld. Middels deze kaart heeft de gemeente

dat de locatie onderzoeksplichtig is.

Op de geomorfologische kaart is het plangebied vanwege de ligging in de bebouwde kom niet gekarteerd. Uit extrapolatie lijkt het plangebied op een plateau-achtige horst te liggen van (grof)zandige rivierafzettingen. Deze zijn afgedekt met dekzand. Op het Actueel Hoogtebestand Nederland is te zien dan het plangebied op de westelijke flank van de Peelhorst ligt. De hooggelegen horsten in de directe nabijheid van waterlopen, zullen ideale bewoningslocaties

voor

jager-verzamelaars zijn geweest. Een

zijstroom van de Leijgraaf ligt op circa 660 meter van het plangebied. Het plangebied zelf ligt in een lagergelegen afwateringsdal van

de horst. Vanwege de lagere en vooral nattere landschappelijke ligging wordt

een

lage verwachting toegekend

voor

vindplaatsen uit het laat-paleolithicum tot en met het mesolithicum. De ligging van het plangebied in een relatief laag gelegen deel van de Peelhorst zal voor latere landbouwende samenlevingen niet direct

een

aantrekkelijke vestigingsplaats zijn geweest. Men zal zich voornamelijk op de hooggelegen dekzandruggen

hebben gevestigd, zoals die aanwezig zijn ten westen van het plangebied. Toch kan zeker niet uitgesloten worden dat ook de lagere delen in het gebied als vestigingslocatie zijn gekozen. Lager gelegen gebieden zijn daarnaast ook geprefereerde locaties voor

off-site fenomenen

zoals

materiaal

deposities.

Om

deze

redenen

geldt

een

middelhoge

verwachting

voor

nederzettingsresten en off-site fenomenen uit de periode neolithicum tot en met vroege middeleeuwen. Het plangebied ligt in de historische kern van het buurtschap Bitswijk. Het buurtschap dateert uit de late middeleeuwen en vormt een uitvalsweg vanuit de historische kern van Uden richting Oss. Het plangebied is aan het begin van de 19 e eeuw

bebouwd met

een

boerderij. Een oudere datering is niet uitgesloten. In 2001 is de boerderij afgebrand

en

later geheel

afgebroken. Een tweede boerderij in het zuiden van het plangebied dateert uit circa 1869. Vanwege de bekende historische bebouwing

en de ligging van het plangebied

in een historische kern geldt voor het plangebied een hoge verwachting voor de

periode late middeleeuwen en nieuwe tijd. Vanwege de verwachte natte bodemomstandigheden (GWT III) zijn archeologische resten goed beschermd tegen latere invloeden en hebben een goede conserverende werking op organische vondsten en sporen. Het grondwater ligt lager dan 40 centimeter beneden maaiveld (GHG) of tussen de 80 en 120 centimeter beneden maaiveld (GLG).

Pagina | 4

AM22118

Op basis van het verkennend veldonderzoek middels boringen kan worden gesteld dat er in het plangebied vanaf het huidige maaiveld (circa 15,88 Voorafgaand

aan

en

16,10 meter +NAP) de archeologische resten

van een

historisch erf kunnen worden aangetroffen.

de toekomstige bodemverstoringen zal het plangebied worden opgehoogd tot circa 16,40 meter +NAP. De

toekomstige bodemverstoringen reiken tot minstens 15,20 meter +NAP

en

zullen het potentieel archeologisch niveau met

zekerheid gaan verstoren. Voor het plangebied wordt om bovenstaande redenen vindt dit plaats in de vorm

van een

een

archeologisch vervolgonderzoek noodzakelijk geacht. Bij voorkeur

archeologisch proefsleuvenonderzoek waarbij in elk geval gericht gezocht wordt naar de

restanten van het historisch erf. Er moet hierbij rekening worden gehouden met de bekende ligging van de oude boerderij bij

het positioneren van de proefsleuven. Vooraf aan

een

dergelijk onderzoek dient

er een

Programma

van

Eisen te worden

opgesteld en ter goedkeuring aan de bevoegde overheid (gemeente Maashorst) te worden voorgelegd. De resultaten van dit onderzoek dienen getoetst te worden door de bevoegde overheid (Gemeente Maashort), dat op basis van het uitgebrachte advies een besluit zal nemen. Wij willen de opdrachtgever erop wijzen dat dit selectieadvies nog niet betekent dat al bodemverstorende activiteiten of daarop voorbereidende activiteiten kunnen worden ondernomen. Het uitgevoerde onderzoek is verricht conform de gestelde eisen en gebruikelijke methoden. Het onderzoek is gericht op het inzichtelijk maken van de toestand van het aanwezige bodemarchief. Hiermee kan de beschadiging dan wel vernietiging als gevolg van de voorgenomen verstoring van een mogelijk aanwezig bodemarchief tot een minimum worden beperkt.

Pagina | 5

AM22118

ADMINISTRATIEVE GEGEVENS Projectnummer

: AM22118

OM-nummer

: 5230197100

Soort onderzoek

: Bureau- en verkennend

Adres onderzoekslocatie

: Bitswijk 9-11 te Uden

Toponiem

: Bitswijk 9-11

Gemeente

: Maashorst

Provincie

: Noord-Brabant

Kadastrale registratie

: Uden, sectie L, nummers

Coördinaten

: Centrum

170. 258; 409. 010

NW:

170. 230; 409. 022

NO:

170. 261; 409. 036

ZW:

170. 260, 408. 975

ZO:

170. 291, 408. 991

veldonderzoek d. m. v. boringen

2910 en 3486

Oppervlakte

: Circa 1. 924

Huidig locatie gebruik

: Bebouwd

Aanleiding onderzoek

: Bestemmingsplanwijziging

Opdrachtgever

: Kragten

Bevoegde overheid

: Gemeente

Contactpersoon gemeente

:

Adviseur bevoegde overheid:

:

Opslag documentatie

: Noordhoven

en materiaal

m²

(woonhuis en erf) en braakliggend terrein

Maashorst

4 te Roermond tot deponering bij provinciaal depot te

’s-Hertogenbosch/ E-depot Datum uitvoering

: 20 april 2022

Pagina | 6

AM22118

1. INLEIDING In opdracht van Kragten heeft Aeres Milieu een archeologisch bureau- en verkennend veldonderzoek, d. m. v. boringen uitgevoerd op de locatie:

Adres onderzoekslocatie

: Bitswijk 9-11 te Uden

Gemeente

: Maashorst

Oppervlakte

: Circa 1. 924 m 2

Huidig gebruik van de locatie

: Bebouwd

Toekomstig gebruik

: 12 appartementen en 5 woningen

(woonhuis en erf) en braakliggend terrein

Dit archeologisch onderzoek is uitgevoerd conform de richtlijnen van de BRL SIKB 4000 (protocol 4002 en 4003), KNA 4. 1. Het archeologische onderzoek bestaat uit een bureauonderzoek

naar

de historie en bodemgesteldheid

van

de onderzoekslocatie.

Aanvullend hierop is een verkennend veldonderzoek d. m. v. boringen op het perceel uitgevoerd. De werkzaamheden in het veld zijn uitgevoerd onder leiding van een senior KNA-prospector.

Aanleiding De aanleiding voor het laten uitvoeren van dit bodemonderzoek is de voorgenomen sloop behoeve

van

nieuwbouw van twaalf appartementen

woningen krijgen waarschijnlijk

een

en

van

de huidige bebouwing ten

vijf woningen. De appartementen worden gebouwd

strokenfundering. Voor beiden funderingstypes geldt

nagenoeg

op (hei)palen.

De

dezelfde aanlegdiepte.

Voorafgaand aan de bouw zal het plangebied worden opgehoogd. Het toekomstig bouwpeil zal op een hoogte van circa 16,40 meter +NAP komen te liggen. De huidige maaiveldhoogte varieert tussen de 15,95 en 16,18 meter +NAP. Voor het aanbrengen van

de fundering wordt de bodem tot 1,2 meter beneden het toekomstige bouwpeil verstoord. Dit is gelijk aan een diepte van

70 – 100 centimeter beneden het huidige maaiveld (circa 15,20 meter +NAP) (Figuur 1; Figuur 2). De onderzoekslocatie ligt volgens de Archeologische Beleidskaart van de voormalige gemeente Uden (2017) in een Categorie 3: gebieden

van

zone

hoge archeologische waarde. Binnen het bestemmingsplan Bitswijk Noord (2018) geldt de

dubbelbestemming Waarde – Archeologie 1. Voor deze zone geldt een onderzoeksplicht bij bodemingrepen met een oppervlakte groter dan 250 m² en een verstoringsdiepte vanaf 40 centimeter -mv. De gemeente heeft middels deze kaart aangegeven dat er een

archeologische onderzoeksplicht geldt. 1

1 Kortlang 2017. Pagina | 7

AM22118

Figuur 1. Bouwplannen voor de fundering van de appartementen. Hierop is de bodemverstoring beneneden bouwpeil te zijn (Bron: Opdrachtgever, ontvangen op 21-42022).

Pagina | 8

AM22118

Figuur 2. Toekomstige situatie binnen het plangebied (Bron: Opdrachtgever, d. d. 25-02-2022).

Doel Het doel van het archeologisch bureauonderzoek is het opstellen van een gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel voor de locatie. Dit verwachtingsmodel wordt op basis van historische kaarten gegevens

en

bekende landschappelijke

gevormd. Dit verwachtingsmodel zal vervolgens leiden tot een aanbeveling

over

en

archeologische

het behoud in-situ of eventueel

vervolgonderzoek. Het doel

van

het aansluitende verkennend booronderzoek is het toetsen

van

het in het bureauonderzoek opgestelde

verwachtingsmodel. Specifiek voor de onderzoekslocatie Bitswijk 9-11 te Uden zijn de volgende onderzoeksvragen geformuleerd: •

Is er sprake van stratigrafische lagen die potentieel archeologische waarden kunnen bevatten?

•

In hoeverre zijn deze lagen intact en hoe reflecteert dit de kwaliteit van de mogelijk aanwezige archeologische resten?

•

Wat is de diepteligging van mogelijke archeologische resten en wat is de daadwerkelijke bedreiging van deze resten door de voorgenomen bodemingrepen?

Plangebied Het plangebied ligt aan de Bitswijk 9-11, aan de noordelijke rand van de bebouwde kom van Uden. Momenteel is het zuidelijk deel van het plangebied in gebruik als woning met erf. De woning is onbewoond. Het noordelijk deel van het plangebied is braakliggend (Figuur 3). In het noorden wordt het plangebied begrensd door woningen, in het oosten door Bitswijk, in het zuiden door Kroezel en in het westen door woningen met tuin gelegen aan de Kroezel. Pagina | 9

AM22118

Figuur 3. Topografische ligging van het plangebied. (Bron: www. pdok. nl)

Pagina | 10

AM22118

2.

WERKWIJZE

2. 1

Inleiding

Bij het uitvoeren van het bureauonderzoek is gebruik gemaakt

van

verschillende bronnen. Deze bronnen

geven

inzicht in

bekende, of te verwachten archeologische resten binnen het onderzoeksgebied. Daarnaast zijn deze bronnen van belang voor het opstellen van de landschapsgenese.

Archeologische bronnen •

Archeologische Monumentenkaart (AMK)

•

Archeologisch Informatiesysteem (Archis3)

•

Archeologische Beleidskaart voormalige gemeente Uden

•

Specifieke lokale informatie (heemkundekring, amateurarcheologen)

Bodem- en geomorfologische kaarten •

Bodemkaart (Alterra)

•

Geomorfologische kaart (Alterra, uit Archis3)

•

Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN3)

Historische kaarten •

Historisch kadastraal minuutplan (1800-1832)

•

Historische topografische en militaire kaarten (1830 tot 1978)

•

Moderne topografische kaart (tot 2021)

De bovenstaande bronnen worden aangevuld door mogelijke informatie afkomstig van lokale archeologische verenigingen en werkgroepen. De overige aanvullende informatie is terug te vinden in de literatuurlijst. De Heemkundekring Uden, is op 19 april 2022 per e-mail gecontacteerd met de vraag met de vraag om aanvullende informatie betreffende het plangebied. De aangeleverde gegevens zijn verwerkt in hoofdstuk 3.

2. 2

Verkennend veldonderzoek door middel van boringen

Aan de hand

van

het Plan

van

Aanpak (PvA)

en

de Leidraad Inventariserend Veldonderzoek 2 wordt

een

verkennend

booronderzoek met een boordichtheid van acht boringen per hectare uitgevoerd. Het onderzoek is hiermee verkennend

voor

alle perioden. Het plangebied heeft een oppervlakte van 1. 924 m². Bij het verkennend veldonderzoek zal daarom uitgegaan worden

van zeven

boringen welke gelijkmatig over het plangebied worden verdeeld, zie Bijlage 2. Bij een bouwvoor met een

dikte van minder dan 50 centimeter zal een profielput (1x1m) gegraven worden.

2 Tol et al. 2012. Pagina | 11

AM22118

De boorlocaties worden uitgezet ten opzichte van hoekpunten

van

de perceelsgrenzen, straten en bebouwing. De hoogte zal

worden bepaald met het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN). De boringen worden gezet met een Edelmanboor met een boorkop van 7 centimeter. De boorkernen worden conform de ASB (Archeologische Standaard Boorbeschrijving 5. 2) beschreven, zie Bijlage 8. Gelet zal worden

op

de aanwezigheid

van archeologische

indicatoren als fragmenten keramiek, fosfaatvlekken en brokjes houtskool en

verbrande leem. Daartoe worden de opgeboorde monsters verbrokkeld waar nodig.

Pagina | 12

AM22118

3.

BUREAUONDERZOEK

3. 1

Landschappelijke situatie - geomorfologie

Het plangebied ligt in het zuidelijke zandgebied van Nederland. De ondergrond wordt doorsneden door een aantal zuidoostnoordwest georiënteerde breuken, die de Roerdalslenk (Centrale Slenk) en het Peelblok (Peelhorst) begrenzen. De Peelrandbreuk ligt circa 1 kilometer ten zuidwesten van het plangebied. Het plangebied ligt in het stijgingsgebied van de Peelblok. 3 Hier ligt een vrij dunne

laag zand op het Pleistoceen rivierzand. Deze afzettingen behoren tot de Formatie van Beegden en Kreftenheye. 4

Tijdens de laatste ijstijd, het Weichselien (circa 115. 000 – 11. 700 jaar geleden), ontstond een steeds kouder en droger klimaat. Deze laatste ijstijd, het Weichselien is belangrijk geweest voor de vorming

van het

huidige landschap rond het plangebied. In

deze periode (circa 115. 000 – 11. 700 jaar geleden) breidde het landijs zich sterk uit, maar bereikte Nederland niet. In het MiddenWeichselien (circa 73. 00 tot 14. 700 jaar geleden) was de bodem permanent bevroren. Tijdens perioden

van

dooi werd door

sneeuwsmelt- en regenwater veel sediment verspoeld. Hierbij zijn fluvioperiglaciale afzettingen gevormd en dalen ontstaan. De fluvioperiglaciale afzettingen zijn zeer divers en bestaan uit fijn en grof zand, soms met grind, leemlagen en plantenresten en worden tot de Formatie van Boxtel gerekend. 5 Deze afzettingen zijn in het plangebied in de diepere ondergrond aanwezig. Ze bestaan hier uit zwak siltig, matig fijn zand. In de omgeving

van

het plangebied bevinden zich vele oost-west georiënteerde

erosiedalen. Ten westen (op zo’n 660 meter) en ten noordoosten (op circa 1,1 kilometer) van het plangebied bevinden zich dergelijke dalen die in deze periode zijn gevormd (Bijlage 5, code 22R23). Door de hogere ligging van de Peelhorst ten opzichte van

de lagere ligging van de Roerdalslenk, ten westen van het plangebied, verliep de afwatering in de omgeving

van

het

plangebied van oost naar west. Later zijn de fluvioperiglaciale afzettingen bedekt met dekzand. In de koudste en droogste perioden van het Weichselien, met name

tijdens het Laat-Pleniglaciaal (circa 26. 000 – 14. 700 jaar geleden) en in sommige perioden van het Laat-Glaciaal (circa

14. 700 – 11. 700 jaar geleden), is de vegetatie grotendeels verdwenen, waardoor

op grote

schaal verstuiving optrad waarbij

dekzand werd afgezet. 6 Dit zand is kalkloos, fijnkorrelig (150 – 210 μm), goed afgerond, goed gesorteerd, arm aan grind en wordt tot het Laagpakket van Wierden van de Formatie van Boxtel gerekend. Door deze dekzandafzettingen ontstond een reliëf dat

wordt gekenmerkt door zowel langgerekte dekzandruggen en dekzandkopjes als door vlaktes met depressies. In de Allerød en Bølling interstadialen (de laatste relatief warme fases van het Weichselien) kon door de relatief

warme

omstandigheden

bodemvorming plaatsvinden. Een restant van een oud bodemprofiel is de zogenaamde Laag van Usselo die in het Allerød is gevormd. Het klimaat werd tijdens het Holoceen warmer en vochtiger. Door het warmere klimaat smolten de in het Weichselien gevormde ijskappen en steeg de relatieve zeespiegel snel. Als gevolg van de snelle relatieve zeespiegelstijging in het Atlanticum (circa 8. 000 – 5. 000 jaar geleden) steeg de grondwaterstand, waardoor er veenvorming plaatsvond op het dekzand. Aanvankelijk vond veenvorming met name plaats in de lagere delen, zoals beekdalen. Depressies en laagten (zoals beekdalen en vennen) groeiden hierdoor dicht en werd de ontwatering van de Peelhorst belemmerd.

3 Rensink e. a. 2019, 69. 4 Berendsen 2005, 30. 5 Berendsen 2011, 189 6 Berendsen 2011, 190. Pagina | 13

AM22118

Vanaf de late middeleeuwen (tussen 1250 – 1750 na Chr. ) is het veen afgegraven ten behoeve van turfwinning. Hierdoor zijn de oudere dekzanden en terrasafzettingen weer aan het maaiveld komen te liggen. Als gevolg van ontbossingen door menselijke activiteiten heeft vanaf het neolithicum opnieuw verstuiving plaatsgevonden

van

het dekzand. Systematische ontbossingen vanaf de (late) middeleeuwen heeft grootschalige verstuivingen veroorzaakt. Hierdoor ontstonden landduinen. Deze stuifzanden worden tot het Laagpakket

van

Kootwijk van de Formatie van Boxtel gerekend

en

worden gekenmerkt als reliëfrijke zones in het landschap. Volgens de Geomorfologische kaart (Bijlage 5) 7 is het plangebied vanwege de ligging in de bebouwde kom niet gekarteerd. De gehele bebouwde kom van Uden wordt grotendeels omringd door een plateau-achtige horst waar de rivierafzettingen bedekt zijn met dekzand (code 4F01rd). Zo ook op circa 300 meter ten noorden van het plangebied en circa 410 meter ten westen van het plangebied. Ten zuidwesten (circa 660 meter) en ten noordoosten (circa 1 kilometer) liggen dalvormige laagtes (code 22R23). Het plangebied ligt zeer waarschijnlijk noordwesten

van het plangebied

op een

plateau-achtige horst of in een dalvormige laagte. Op circa 330 meter ten

is een deel van de bodem afgegraven (code 10N94).

Op het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN3, Bijlage 7 en 7b) 8 ligt het plangebied op de westelijke flank van de Peelhorst. De top van de Peelhorst ligt op een hoogt van circa 24,5 meter +NAP. Langs de flank van de Peelhorst zijn afwateringslaagtes zichtbaar die richting de Roerdalslenk (maaiveldhoogte

op

circa 10,0 meter +NAP) lopen. De maaiveldhoogte binnen het

plangebied varieert tussen de 15,90 en 16,30 meter +NAP. Het plangebied loopt globaal gezien in zuidwestelijke richting af. De woning aan huisnummer 11 ligt op een hoger stuk grond dan de ten westen hiervan liggende tuin.

3. 2

Landschappelijke situatie - bodem

Op de bodemkaart (Bijlage 6) 9 ligt het plangebied pZn21). Ten zuiden (en noorden) enkeerdgronden

voor,

van

op

gooreerdgronden gevormd in leemarm

het plangebied komen

gevormd in leemarm

en

op

circa 80 meter

van

en

zwak lemig fijn zand (code

het plangebied ook hoge zwarte

zwak lemig fijn zand (code zEZ21). Binnen het plangebied worden vooralsnog

alleen gooreerdgronden verwacht. Gooreerdgronden Gooreerdgronden behoren tot de eerdgronden met hydromorfe kenmerken. Het onderscheid berust op het niet voorkomen van roest in het bovenste deel van het pakket (35 centimeter onder maaiveld). Gooreerdgronden komen voor in laagten in

zandgebieden. 10 De Goor in gooreerdgronden betekent dan ook laaggelegen land/

moeras.

stilstaand water dan naar stromend water. Gooreerdgronden zijn zandgronden

waarvan

de bovengrond

kleur heeft, dit is de minerale eerdlaag. Deze roest arme gronden

heterogene

vormen een

De

verwijst meer

naam

naar

een

duidelijk donkere

groep met een

AC-profiel of zwak

ontwikkelde podzolgronden. Omdat de bodemvorming heeft plaatsgevonden in een mineraalarm milieu en vaak ook in natte bodemomstandigheden is de B-horizont hier niet tot zwak ontwikkeld. Door ploegwerkzaamheden kan deze zijn opgenomen in de bouwvoor. 11

7 Alterra 2019. 8 www. ahn. nl. 9 Alterra 2021. 10 Berendsen 2019, 88. Pagina | 14

AM22118

Gooreerdgronden hebben

een

20 tot 30 centimeter dikke Aa-horizont of Ap-horizont, deze is donkergrijs van kleur. Hieronder

ligt een 35 tot 40 centimeter dik opgebracht pakket, dat zeer humushoudend is, gevolgd door de C-horizont. Hoge zwarte enkeerdgronden Bij enkeerdgronden is sprake van een eerdlaag of plaggendek. Dit (plaggen)dek is ontstaan doordat in sommige gevallen al vanaf de late middeleeuwen

op grote schaal het systeem van potstalbemesting

maken, werden plaggen met de mest van het vee vermengd plaggendek cm.

op de oorspronkelijke

en op

werd toegepast. Om de grond vruchtbaarder te

de akkers uitgespreid. In de loop der tijd is hierdoor een

bodem ontstaan. De totale dikte van het plaggendek is bij de enkeerdgronden meer dan 50

De bouwvoor (Aap-horizont) is grijsbruin tot zwart van kleur. Hieronder liggen oudere niveaus/lagen van het plaggendek

(Aa-horizont), die meestal wat lichter van kleur zijn. Dergelijke cultuurdekken kunnen een beschermende werking hebben voor de potentieel aanwezige archeologische lagen. De hoge enkeerdgronden betreffen de oudste opgehoogde gronden, die over het algemeen op de hogere dekzanden liggen. De lage enkeerdgronden werden grondwaterstand

was

pas

later in gebruik

genomen

vanwege

de lagere ligging in het beekdal. Door de hogere

de sterke ophoging met plaggen niet alleen noodzakelijk voor de bemesting maar ook om de nattere

gronden toegankelijk te maken. De kans bestaat dat er onder het plaggendek nog een restant van het oorspronkelijke bodemprofiel wordt aangetroffen. Indien sprake is geweest van een snelle ophoging, dan zou men onder het plaggendek nog een intacte A-horizont kunnen vinden. Deze laag onderscheidt zich door een hoger humusgehalte en een meer donkere kleur. Echter, door verploeging zijn de oorspronkelijke A- en E-horizont meestal reeds opgenomen in het plaggendek. Indien de oorspronkelijke bodem bestaat uit een podzolbodem kan op een dieper niveau nog (restanten van) een B- en/of BChorizont voorkomen. Grondwatertrap De mogelijk aanwezige gronden worden gekenmerkt door een gemiddeld lage grondwaterstand, te weten grondwatertrap III. Dit zijn de gemiddelde grondwaterstanden die op de bodemkaart staan aangegeven. Dit betekent dat de gemiddeld hoogste grondwaterstand (GHG) lager dan 40 centimeter beneden maaiveld ligt. De gemiddeld laagste grondwaterstand (GLG) ligt tussen de 80

en

120 centimeter beneden maaiveld. Deze lage grondwaterstand zorgt

voor

goede bewaringsomstandigheden

voor

eventuele organische resten onder het grondwaterniveau.

Pagina | 15

AM22118

3. 3

Bewoningsgeschiedenis – historisch overzicht

De bestudeerde en beschikbare bronnen hebben het volgende beeld kunnen schetsen over de geschiedenis van Uden. Uden is in de 11 e eeuw ontstaan aan de rand van het heidegebied de Peel. De nederzetting ontstond bij De Vorstenburg. Dit was een

versterkt huis dat in het bezit was van de heren van Uden. De Heerlijkheid Uden was oorspronkelijk onderdeel van het Land

van Cuijk en behoorde

later toe aan het Land van Ravenstein. In 1396 kwam het in handen van de hertog van het Duitse Kleve.

De eerste vermelding van de nederzetting vinden we in het jaar 1311. Het is onduidelijk wat de oorsprong is van de plaatsnaam Uden. 12 De oude kern van Uden, gelegen rond de huidige Markt, is in de loop van de tweede helft van de 20 e eeuw tot een eenheid samengegroeid met de diverse bewoningsclusters en buurtschappen die oorspronkelijk rondom Uden lagen. 13 Direct ten oosten van de kernen van Uden en het nabijgelegen dorpje Volkel lag de Peel. Tot in de tweede helft van de 19 e eeuw was

dit een nat en onontgonnen gebied. De randen van het Peelgebied werden echter door de bewoners van de omliggende

dorpen gebruikt voor agrarische doeleinden. De Peel zorgde voor turf als brandstof, plaggen en hout. Ter plaatse van de drogere delen konden schapen grazen. Dit had tot gevolg dat de Peelgronden werden verdeeld op zowel landelijk als op gemeentelijk niveau. In 1385 werden aan de bewoners van

Uden, de weiden, heiden en pelen gelegen tussen Herpen, Uden, de heerlijkheid Cuijk en de zogenaamde graspeel (de

‘gemeynt’ van Boekel, Gemert en Middelrode) verkocht. Kort na 1800 ontstonden plannen om de Peel systematisch in ontginning te brengen. Door de aanleg van de Zuid-Willemsvaart in 1825 kon het overtollige water beter worden afgevoerd. 14 Later in de

19 e eeuw ontstond als gevolg van de aanleg van de spoorlijn steeds meer industrie in de dorpen rond de Peel. In Uden ontstond zo

de kunstmestindustrie. 15

Het plangebied ligt in het voormalige buurtschap Bitswijk, circa 1 kilometer ten noorden

van

de historische kern van Uden.

Bitswijk ontstond waarschijnlijk in de (late) middeleeuwen als een lintbebouwingszone langs de gelijknamige weg Bitswijk en de zijweg de Vijfhuizerweg. De oudste bebouwing zal zich hebben geconcentreerd rond de splitsingen van de genoemde wegen en nabij het dal van de bestaande

waterloop. De aangrenzende delen werden door de boeren in gebruik genomen als akkerland.

Op de cultuurlandschappelijke kenmerkenkaart ligt het plangebied in de historische kern met huispercelen van type weggehucht (code Sw, Bijlage 4b). 16 Er zijn binnen het werk van Van Blankenstein enige gegevens bekend over enige oorlogsvernielingen in Uden. Er werden enkele tientallen woningen beschadigd of vernield. 17 In de jaren 1942, 1943 en vooral in 1944 vonden meerdere vliegtuigcrashes plaats in Uden en omgeving. Het is niet bekend of binnen of in de onmiddellijke omgeving

van

het plangebied oorlog gerelateerde

verwoestingen of crashes hebben plaatsgevonden. Dit is dus niet uit te sluiten.

12 Van Berkel en Samplonius 2006, 451. 13 www. bhic. nl 14 De Bont 1993, 100. 15 Kolman 1997, 47. 16 Keunen 2014, 10 & 26-27. 17 Van Blankenstein 2006, 184. Pagina | 16

AM22118

3. 4

Bewoningsgeschiedenis – archeologische waarden

Op de leidende Archeologische Verwachtingskaart

van

de voormalige gemeente Uden geldt

voor

het plangebied een hoge

archeologische verwachting: Beleidscategorie 3 (Bijlage 4). 18 In de omgeving van het plangebied (binnen een straal van 500 meter) zijn volgens de gegevens uit Archis3 geen archeologisch monumenten bekend. Wel zijn er meerdere archeologische waarnemingen en onderzoeksmeldingen gedaan (Bijlage 3 en Tabel

1). Meldingen van de heemkundekring Uden De Heemkundekring Uden heeft recentelijk een Archis-melding gedaan

voor

de Kroezel 11-15. 19 Ter plekke van de twee

nieuwbouwwoningen heeft geen archeologische opgraving plaatsgevonden, maar leden van de lokale heemkundekring hebben de aanleg van de bouwkuip begeleid. Hierbij zijn enkele sporen aangetroffen. De sporen zijn gedocumenteerd door middel van vlakfoto’s. Onder het noordelijke huis (Kroezel 15) zijn enkele sporen gecoupeerd, de rest is in situ onder de huizen bewaard gebleven. Onder het zuidelijke huis (Kroezel 11) is een bajonet aangetroffen met behulp van een metaaldetector. Ook zijn hier twee scherven roodbakkend aardewerk

met slibversiering aangetroffen. Daarnaast wist de Heemkundekring van Uden te

vermelden dat de boerderij op het braakliggende deel van het plangebied (Bitswijk 9-11) is afgebrand. Het is niet precies bekend wanneer

de boerderij is afgebrand, dit gebeurde in ieder geval na 2001. Op de topografische kaart uit 2011 is de boerderij

gesloopt. Onderzoekmeldingen in de omgeving van het plangebied Zaakidentificatie 5157087100

Afstand Op circa 360 meter

Soort onderzoek IVO-P door Archeologisch

Omschrijving Het onderzoek is recentelijk uitgevoerd, vooralsnog zijn alleen

ten noorden van

Onderzoek Leiden BV in 2022

de

het plangebied

eerste

bevindingen

bekend

in

Archis.

Binnen

het

plangebied zijn natuurlijke verstoringen aangetroffen. Deze zijn waarschijnlijk terug te leiden naar de kersenboomgaard die hier gestaan heeft. Ook zijn

er recente

aangetroffen.

archeologische

Is

zijn

geen

verstoringen sporen

waargenomen.

4714868100

Op circa 360 meter

IVO-O door Salisbury

Tijdens het booronderzoek zijn in geen enkele boring volledig

ten noorden van

Archeologie b. v. in 2019

intacte bodemprofielen waargenomen. Er zijn hoofdzakelijk

het plangebied

rivierbeddingafzettingen

van

de oude

Maas aangetroffen.

Deze werden afgedekt door een laag dekzand

van

circa 60

centimeter dik. De oorspronkelijke top van de pleistocene afzetting ontbreekt. In één van de boring is een B-horizont aangetroffen (op circa 25 centimeter beneden maaiveld). Bij de overige boringen is de C-horizont aangetroffen

op

een

diepte van circa 20-30 centimeter beneden maaiveld, de kans is groot dat de natuurlijke afzettingen slechts in geringe mate zijn afgetopt. Het archeologisch relevante niveau is niet meer intact, toch kan niet worden uitgesloten dat dieper ingegraven archeologische

sporen

nog

wel

aanwezig

zijn in

het

plangebied.

18 Kortlang, 2017. 19 Zaakidentificatie 5196907100. Pagina | 17

AM22118

Zaakidentificatie 4695233100

Afstand Op circa 425 meter

Soort onderzoek IVO-P door Archeologisch

Omschrijving Tijdens het onderzoek zijn

ten noorden van

Onderzoek Leiden BV in 2022

greppels)

het plangebied

aangetroffen

(paalkuilen, kuilen

sporen van

en

inheems-Romeinse

een

nederzetting. De sporen behoren tot de oostelijke rand van een

eerder opgegraven vindplaats. het

4669557100/

Op circa 15 meter

BO en IVO-O door

Uit

4674246100

ten oosten van het

Econsultancy BV in 2019

gekomen dan vervolgonderzoek noodzakelijk was, dit heeft

plangebied

bureauonderzoek

(4669557100)

is

naar

voren

geleid tot een booronderzoek (4674246100). Uit de boringen bleek dat het plangebied grotendeels verstoord was, tot 100 centimeters onder

maaiveld

plaatselijk zelf tot 180

en

centimeter onder maaiveld. Wel is er twijfel of de maten van verstoring te wijden

zijn

de voormalige historische

aan

bebouwing binnen het plangebied. Door de diepte, daarnaast is

ook

verstoring

bebouwing

aangetroffen

heeft

locatie

op

volgens

gestaan

waar

historische

geen

kaarten.

Mogelijk is het terrein tot op grote diepte omgezet. Er is geen vervolgonderzoek geadviseerd. 4578001100

Op circa 27,5

IVO-P door RAAP

Uit het proefsleuvenonderzoek bleek dat het plangebied

meter ten

Archeologisch Adviesbureau

grotendeels verstoord was, ten gevolge van zandwinning in de

zuidoosten van het

in 2018

18 e en 19 e eeuw

en

bebouwing uit de

20 e eeuw.

plangebied

archeologische

de bouw

en

sloop

Binnen het plangebied zijn geen

aangetroffen,

resten

de voormalige

van

daarom is

er

geen

vervolgonderzoek geadviseerd. 4032044100

Op circa 27,5

BO door RAAP Archeologisch

Naar verwachting ligt het Plangebied Bitswijk 10a

meter ten

Adviesbureau in 2017

plateau-achtige hors. Er worden hoge zwarte enkeerdgronden

op een

zuidoosten van het

en/of gooreerdgronden verwacht Het plangebied is in gebruik

plangebied

geweest als erf, en raakte vanaf de 20 e eeuw bebouwd. De

verwachting

voor

paleolithicum

-

verwachting

voor

bronstijd

–

late middeleeuwen

nieuwe

tijd is

middeleeuwen

–

neolithicum is slecht, de mogelijk

en

goed.

late Waar

aanpassing van het plan niet mogelijk is en de bodem dieper dan 30 centimeter beneden maaiveld wordt verstoord wordt een

4010377100

proefsleuvenonderzoek geadviseerd.

Op circa 152 meter

IVO-o door Archeopro in

Uit de boring is gebleken dat grote delen van het plangebied

ten zuiden van het

2016

zijn vergraven, waarschijnlijk ten gevolge

plangebied

van

zandwinning.

Binnen het plangebied is geen intacte bodem aangetroffen, ook

ontbreken

archeologische

indicatoren.

Er

is

geen

vervolgonderzoek geadviseerd. 3088841100

Op circa 216 meter

Vondstmelding uit 1965 door

ten oosten van het

een

particulier

plangebied

Het betreft 31 scherven aardwerk, waaronder handgevormd aardewerk uit de ijzertijd – Romeinse tijd, gedraaid aardewerk uit de

Romeinse

middeleeuwen

3036288100

Op circa 375 meter

Vondstmelding uit 2001 door

ten noordoosten

een

van het

plangebied

particulier

tijd

–

en

dan

aardewerk

uit

nieuwe

tijd

waaronder

gladwandig,

gedraaid, gedraaid

en

Tijdens de aanleg

van een

geglazuurd aardewerk

de late

en steengoed.

rioolwateroverloopbassin werden

in de uitgegraven grond twee handgevormde wandscherven aangetroffen ijzertijd – Romeinse tijd). Ook werden op afstand Pagina | 18

AM22118

Zaakidentificatie

Afstand

Soort onderzoek

Omschrijving enkele grondsporen waargenomen, deze konden niet worden onderzocht of ingemeten. Op de geomorfologische kaart ligt het terrein

op

een

plateau of plateauachtige horst (de

Maashorst). 2444331100

Op circa 235 meter

IVO-O in 2007 door

De verwachting uit het bureauonderzoek is aan de hand

van

ten noorden van

Archeologisch Onderzoek

het

het

het plangebied

Leiden BV

booronderzoek bleek het plangebied grotendeels verstoord te

booronderzoek

bijgesteld

laag.

naar

Uit

zijn. Er is geen vervolgonderzoek geadviseerd. 2425783100/

Op circa 480 meter

Opgraving door

Het onderzoek betreft fase twee

3294873100

ten noorden van

Archeologisch Onderzoek

Uden-Noord

het plangebied

Leiden BV in 2013 en 2015

opgravingen vondsten plaatst tussen 2013 -2015. In 2013

(omgeving

(2425783100)

zijn

van

de herinrichting

van

Bernhoven).

De

ziekenhuis

nederzettingssporen

vondsten

en

aangetroffen uit de Romeinse tijd, middeleeuwen en nieuwe tijd. In totaal is ca. 2,8 ha opgegraven. Tijdens de opgraving in 2015

(3294873100)

zijn wederom

aangetroffen.

sporen

Tijdens het onderzoek is een huisplattegrond, een waterput en enkele kuilen en losse paalsporen aangetroffen, deze dateren vermoedelijk uit de

Romeinse tijd. Daarnaast zijn

vroeg

slijpstenen, aardewerk en een fibulae gevonden. 2394922100

Op circa 27,5

Archeologische

Archeologische verwachtingskaart opgesteld als bijdragen

meter ten

verwachtingskaart door RAAP

voor

zuidoosten van het

Archeologisch Adviesbureau

notitie 4436).

plangebied

in 2013

2299123100/

Op circa 435 meter

IVO-O door Becker en Van de

Tijdens

2354949100

ten oosten van het

Graaf in 2010 en IVO-P door

bodem aangetroffen. Tijdens het proefsleuvenonderzoek is

plangebied

IDDS Archeologie B. V. in

een

2012

greppels, kuilen en paalkuilen uit de nieuwe tijd en mogelijk nog

het bestemmingsplan

van

de Kop van Bitswijk (RAAP-

het booronderzoek (2299123100)

is

vindplaats aangetroffen, die bestaat

intacte

een

uit (sub)recente

uit de late middeleeuwen. De greppels komen

overeen

met de perceel indeling zoals deze staat aangegeven op het

minuutplan uit het begin van de 19 e eeuw. De archeologische sporen

zijn aangetroffen in de top

van

het dekzand dat

gelegen is op Maasafzettingen. In de Maasafzettingen zijn geen sporen van

of vondsten aangetroffen. Omdat groten delen

het plangebied zijn verstoord, en alleen de diepe sporen

bewaard

zijn

gebleven,

behoudenswaardig

is

de

bestempelt. Om

vindplaats

als

niet

deze

is

geen

reden

vervolgonderzoek geadviseerd. 2263078100

Op circa 260 meter

Opgraving door

Het onderzoek is uitgevoerd naar aanleiding van de geplande

ten noorden van

Archeologisch Onderzoek

herinrichting

van

het plangebied

Leiden BV in 2009

ziekenhuis

Bernhoven

groenzones en

Uden-Noord, en

voor

de bouw

bijbehorende

van

regionaal

woningbouw,

kantoren. Archol heeft hier in 2007 zijn een

proefsleuvenonderzoek uitgevoerd. Op basis hiervan in 11 ha aangemerkt als behoudenswaardig. De opgraving hiervan heeft plaatsgevonden in verschillende fases. Gedurende fase 1 zijn dateren de oudste bewoningsporen uit de late bronstijd Pagina | 19

AM22118

Zaakidentificatie

Afstand

Soort onderzoek

Omschrijving - vroege ijzertijd. Daarnaast is ook een vindplaats uit de late ijzertijd

begin Romeinse tijd aangetroffen. De volgende

–

bewoningsfase dateert in de 1 e eeuw,

deze blijft bewoond

en

tot circa 200 na Chr. In totaal bestaat het onderzochte terrein

uit 18 huisplattegronden, 22 bijgebouwen/spiekers

en

6

waterputten. Verspreid over het terrein zijn bovendien 31

palenrijen gedocumenteerd. De oudste vondst uit fase 1 is een kernvernieuwingskling uit het mesolithicum. De resterende vondsten dateren tussen de

Romeinse tijd

vroege

de

en

nieuwe tijd. Het betreft onder andere aardewerk, klopsteen, metaal en glas. 2229406100/

Op circa 63 meter

Archeologische inspectie en

Eerst

is

2232273100

ten noorden van

archeologische begeleiding

(2229406100). Voor het noordelijke deel geldt

het plangebied

door RAAP Archeologisch

verwachting

Adviesbureau in 2009

landschappelijke ligging periode

archeologische

een

inspectie

paleolithicum – neolithicum

voor

neolithicum

een

nieuwe

tijd

hoge

van wege

gradiëntzone. Ook

op een –

uitgevoerd

geldt

de

voor

een

de

hoge

verwachting. Voor het zuidelijke deel van het plangebied geldt lage verwachting

een

voor

jagers-verzamelaars, vanwege de

landschappelijke ligging (ontbreken van een gradiëntzone)

en

door de ligging op gooreerdgronden (natte en niet vruchtbare bodem) geldt een lage verwachting

voor

vindplaatsen

voor

landbouwers. Wel ligt het zuidelijk deel van het plangebied in een

beekdal, hierdoor is er een hoge verwachting voor off-site

materiaal deposities. Er is vervolgonderzoek geadviseerd voor de zones met een hoge verwachting, waar bodem verstorende werkzaamheden

plaatsvinden.

gaan

Hier

is

een

archeologische begeleiding geadviseerd. Voor het zuidelijk deel

van

het

geadviseerd.

plangebied Van

de

(2232273100) zijn geen

is

vervolgonderzoek

geen

archeologische

begeleiding

bekend in Archis en/of

gegevens

DANS Easy. 2169523100

Op circa 235 meter

IVO-P in 2014 door

Het onderzoek is uitgevoerd naar aanleiding van de gepland

ten noorden van

Archeologisch Onderzoek

bouw

het plangebied

Leiden BV

landschappelijk

van

ziekenhuis op

Bernhoven.

Het

plangebied

ligt

drie noordoost-zuidwest georiënteerde

dekzandruggen met zwarte enkeerdgronden. Gedurende het proefsleuvenonderzoek zijn drie vindplaatsen aangetroffen. Vindplaats 1: op het hoogste deel van de middelste rug is een nederzetting uit de Romeinse tijd aangetroffen. Hier zijn huisplattegronden, bijgebouwen

en

nederzetting is vanaf het midden midden

van

meest

oostelijke

aangetroffen

kuilen aangetroffen. De van

de 1 e eeuw tot het

e de 3eeuw bewoond. Vindplaats 2 ligt op de

rug,

ook

hier

zijn

bestaande

uit

paalkuilen

bewoningssporen en

kuilen.

De

vindplaats is geïnterpreteerd als een inheemse nederzetting uit de late ijzertijd of de overgang

naar

de Romeinse tijd. Pagina | 20

AM22118

Zaakidentificatie

Afstand

Soort onderzoek

Omschrijving Vermoedelijk Vindplaats

dit

was

voorloper

een

vindplaats

van

3 is aangetroffen langs de westrand

centrale

Hier

rug.

zijn

van

middeleeuwse

post

1. de

sporen

aangetroffen, waaronder karrensporen. De karrensporen lagen direct naast

het Hogepad, vermoedelijk

vormde

ze

de

voorloper van dit pad. De karrensporen werden begrensd door paalkuilen en greppels. Het vondstmateriaal dateert ook uit deze

periodes.

Op basis

het proefsleuvenonderzoek

van

kunnen grote delen van het plangebied worden afgeschreven voor

vervolgonderzoek. Binnen de overige deelgebieden zijn

de drie vindplaatsen aangetroffen. Voor vindplaats 1 wordt geadviseerd de complete nederzetting, inclusief de randzones, op te graven.

Voor vindplaats 2 (deelgebied 8) wordt ook een

opgraving geadviseerd. Voor vindplaats 3 is op basis van een waardering de behoudenswaardigheid naar laag ingeschaald. Hiervoor

werden

begrenzing 2117789100

proefsleuven

voor de

het

geadviseerd.

Zo kan

de

Romeinse nederzetting worden bepaald.

Op circa 235 meter

IVO-O door RAAP

Tijdens

ten noorden van

Archeologisch Adviesbureau

aangetroffen; bodems met

het plangebied

in 2006

bodems. Ten oosten van het Hogepad is een oude akkerlaag en een esdek

booronderzoek en

zijn

drie

zonder esdek

bodemtypen en

ontgronde

aangetroffen. In de oude akkerlaag is aardewerk

uit de prehistorie (waarschijnlijk ijzertijd) aangetroffen

en

aardewerk uit de Romeinse tijd. Ten westen van het Hogepad hebben

op

grote

Hierdoor

was

dit deel van het plangebied tot grote diepte

verstoord.

schaal ontgrondingen

Alleen

ten

oosten

plaatsgevonden. het

van

Hogepad

is

vervolgonderzoek (proefsleuvenonderzoek) geadviseerd. 2026899100

Op circa 200 meter

IVO-O door RAAP

Het onderzoek betreft

inventariserend

ten westen van het

Archeologisch Adviesbureau

(boor)onderzoek naar aanleiding van de aanleg van het tracé

plangebied

in 1997

van

een

de A50 tussen Eindhoven

gegevens van deze

en

en

karterend

Oss. De administratieve

onderzoeksmeldingen en het bijbehorende

onderzoek zijn een samenvatting

van

de gegevens

van

de

verschillende terreinen. Uit het waarderend onderzoek heeft geleid tot

een

negen

vindplaatsen. Vindplaats 5 ligt ten

noordwesten van Uden. Vindplaats 6 ligt langs de randweg ten westen

van

Uden.

Voor

deze

negen

vindplaatsen

is

proefsleuvenonderzoek geadviseerd. Tabel 1. Overzicht van de relevante Archismeldingen binnen een straal van 500 meter rond het plangebied.

Pagina | 21

AM22118

Samenvatting

van de Onderzoekmeldingen

In de omgeving van het plangebied is binnen een straal van 500 meter verscheidende keren een verstoorde bodem aangetroffen, met name

ten noorden

en oosten

van

het plangebied. Hier worden verschillende oorzaken

bodemomzetting, historische bebouwing, zandwinning

en

voor

ontgrondingen. Op 15 meter ten oosten

van

gegeven

waaronder:

het plangebied zijn

diepgaande verstoringen (100 – 180 centimeter beneden maaiveld) aangetroffen. Intacte bodems die in de omgeving

van

het

plangebied worden aangetroffen bestaan uit Maasafzettingen afgedekt door dekzandafzettingen (Beegden Formatie). In het archeologisch niveau zijn sporen

vondsten aangetroffen vanaf de late bronstijd t/m de nieuwe tijd. Er zijn met

en

vindplaatsen uit de ijzertijd – Romeinse tijd en middeleeuwen

3. 5

–

name

nieuwe tijd aangetroffen.

Bewoningsgeschiedenis – historisch kaartmateriaal

In het kader van het bureauonderzoek is historisch kaartmateriaal bestudeerd. Op het minuutplan uit het begin van de 19 e eeuw (Figuur 4) 20 is de situatie op kadastraal niveau te zien. Het plangebied ligt binnen drie percelen. Op perceelnummer 1045 staat bebouwing. Perceelnummer 1046 is in gebruik als moestuin en perceelnummer 1047 als weiland. Het plangebied ligt hier aan de voorloper van de Bitswijk. De Bitswijk vormde een uitvalsweg van Uden naar Oss. Op het minuutplan is ook de voorloper van de Hobostraat zichtbaar. Het plangebied ligt in de historische kern van het gehucht ‘Bitswijk’. Volgens de Oorspronkelijke Aanwijzende Tafels (OAT) 21 behorende bij het minuutplan, zijn de percelen in gebruik als huis met erf, moestuin

en

weiland.

Deze zijn onderdeel van het bouwlandveld ‘Birsik Hau’. Jan Schuurmans staat in de OAT vermeld als eigenaar van het huis en de naastgelegen moestuin. De boerderij nalatenschap van Jan Schuurmans.

22

aan

de Bitswijk 9 wordt genoemd in een erf akte uit 1818, als onderdeel

van

de

Het bouwjaar van deze boerderij met het onderzoek niet achterhaald.

Op de kaarten uit 1900, 1950, 1962 en 1990 (Figuur 4) is eveneens bebouwing aanwezig binnen het plangebied. In het zuidelijke deel van het plangebied is voor 1900 omstreeks

1869. 23

een

tweede boerderij bijgebouwd. Volgens de BAG viewer dateert deze boerderij uit

Op de historische kaarten worden herhaaldelijk dezelfde boerderijen

verspringen binnen de percelen. Dit is waarschijnlijk te wijten aan de onnauwkeurigheid boerderij in het noordelijke deel van het plangebied wordt niet meer weergeven

weergeven, van

alleen lijken deze te

historisch kaartmateriaal. De

op de topografische

kaart uit 2011. (Figuur 5).

Deze boerderij is op een onbekende datum na 2001 afgebrand.

20 www. beeldbank. cultureelerfgoed. nl Gemeente Uden, sectie L, blad 3. Minuutplans zijn de oorspronkelijke kadastrale kaarten die zijn vervaardigd vanaf 1811 en 1812 in navolging van de Fransen o. l. v. Napoleon Bonaparte. Het zijn grondbeschrijvingen (kadasters) van de gemeenten met hierop aangegeven de percelen, perceelnummers en gebouwen. 21 OAT = Oorspronkelijke Aanwijzende Tafel. Dit is een register uit 1832 waarin diverse gegevens in vermeld staan die betrekking hebben op de betreffende percelen, zoals de eigenaar, beroep en woonplaats, alsmede het grondgebruik en de oppervlakte. 22 www. bhic. nl. 23 www. bagviewer. kadaster. nl Pagina | 22

AM22118

Figuur 4. Uitsneden van het kadastraal minuutplan 1811-1832 en de topografische kaarten uit de perioden 1900, 1950, en 1962. Het plangebied is aangegeven met het rode/ blauwe kader (Bron: www. beeldbank. cultureelerfgoed. nl; www. topotijdreis. nl).

Pagina | 23

AM22118

Figuur 5. Uitsneden van de topografische kaart uit 2010 en de recente luchtfoto. Het plangebied is aangegeven met het rode kader (Bron: www. topotijdreis. nl; www. pdok. nl)

Pagina | 24

AM22118

4.

VERWACHTINGSMODEL

Jager-verzamelaars uit het paleolithicum en mesolithicum hebben als woon- en verblijfplaats vaak voor de flanken van hoger liggende terreingedeelten in het landschap gekozen. Bij voorkeur in de buurt van (open) water. Nabijgelegen watervoorzieningen waren

belangrijk voor drinkwater en de aanwezige biodiversiteit. Dit vergemakkelijkt de jacht en het verzamelen van plantaardig

voedsel. Op de geomorfologische kaart is het plangebied vanwege de ligging in de bebouwde kom niet gekarteerd. Uit extrapolatie lijkt het plangebied

op een

plateau-achtige horst te liggen met

een

bovengrond

van

(grof)zandige rivierafzettingen. Deze zijn

afgedekt met dekzand. Op het Actueel Hoogtebestand Nederland is te zien dan het plangebied op de westelijke flank van de Peelhorst ligt. De hooggelegen horsten in de directe nabijheid van waterlopen, zullen ideale bewoningslocaties verzamelaars zijn geweest. Een zijstroom

van

voor

jager-

de Leijgraaf ligt op circa 660 meter van het plangebied. Het beekdal van de

Leijgraaf loopt op circa 2 kilometer van het plangebied. Het plangebied zelf ligt in een lager gelegen afwateringsdal van de horst. Vanwege de lagere en vooral nattere landschappelijke ligging wordt een lage verwachting toegekend voor vindplaatsen uit het laat-paleolithicum tot en met het mesolithicum. Eventueel aanwezige resten uit de periode laat-paleolithicum

en

mesolithicum worden onder de bouwvoor in de oorspronkelijke bodem verwacht en kunnen onder andere bestaan uit tijdelijke bewoningssporen, haardkuilen, vuursteenstrooiingen. Vanaf het (laat-)neolithicum ontstaan de eerste landbouwculturen die gekenmerkt worden door meer sedentaire nederzettingen. De nederzettingen worden gekenmerkt door permanente woningen die soms diep in de grond gefundeerd

waren.

Vanaf deze

perioden heeft men nog steeds een voorkeur voor hoger en droger gelegen gebieden. De ligging van het plangebied in een relatief laag gelegen deel van de Peelhorst zal voor latere landbouwende samenlevingen niet direct

een

aantrekkelijke vestigingsplaats zijn geweest. Men zal zich voornamelijk op de hooggelegen dekzandruggen

hebben gevestigd, zoals die aanwezig zijn ten westen

van

het plangebied. Vondstlocaties met

een

datering in het (laat-

)neolithicum tot en met de vroege middeleeuwen zijn dan ook op hogere delen van de horst aangetroffen. Toch kan zeker niet uitgesloten worden dat ook de lagere delen in het gebied als vestigingslocatie zijn gekozen. Lager gelegen gebieden zijn daarnaast ook geprefereerde locaties voor off-site fenomenen zoals materiaal deposities. Om deze redenen geldt een middelhoge verwachting voor nederzettingsresten en off-site fenomenen uit de periode neolithicum tot en met vroege middeleeuwen. Resten worden in de oorspronkelijke bodem verwacht en kunnen onder andere bestaan uit cultuurlagen, paalkuilen/-gaten, afvalkuilen, fragmenten aardewerk, natuursteen of gebruiksvoorwerpen. Het plangebied ligt aan de Bitswijk in de historische kern van het buurtschap Bitswijk. De buurtschap is in de late middeleeuwen ontstaan. De straat Bitswijk vormde een uitvalsweg vanuit de historische kern van Uden richting Oss. Het plangebied is al op het

kadastrale minuutplan uit het begin van de 19 e eeuw bebouwd met een boerderij. Het exacte bouwjaar van de boerderij is tijdens het onderzoek niet achterhaald. De woning wordt genoemd in een erf akte uit 1818 en zal daarom tenminste uit het begin van de 19 e eeuw dateren. Een oudere datering is niet uitgesloten. Deze boerderij is na 2001 door brand verwoest en in 2011 geheel afgebroken. De rest van het plangebied is in gebruik als (moes)tuin en weiland. In het zuiden van het plangebied wordt omstreeks 1869

een tweede

boerderij gebouwd welke tot op heden nog aanwezig is. Vanwege de bekende historische bebouwing en de

ligging van het plangebied in de historische kern van Bitswijk geldt voor het plangebied een hoge verwachting voor de periode late middeleeuwen en nieuwe tijd. Archeologische resten worden vanaf het maaiveld verwacht en kunnen onder andere bestaan uit onder andere cultuurlagen, paalkuilen/-gaten, afvalkuilen, gebruiksvoorwerpen van bijvoorbeeld natuursteen, fragmenten aardewerk

en sporen van agrarische

activiteiten. Pagina | 25

AM22118

Wat betreft de conservering en gaafheid van eventueel aanwezige archeologische resten kan het volgende gesteld worden: Wegens de verwachte aanwezigheid van gooreerdgronden en daarmee natte bodemomstandigheden zijn met name organische archeologische resten goed beschermd tegen latere invloeden. De natte bodemomstandigheden hebben over het algemeen een goede conserverende werking op vondsten en sporen, hierdoor kunnen deze in goede toestand worden aangetroffen. Mogelijke vuursteenvindplaatsen kunnen echter verstoord zijn geraakt bij ploegwerkzaamheden. Hierdoor is vaak de top van de natuurlijk bodem opgenomen in het bovenliggende opgebrachte dek. Wat betreft eventueel aanwezige organische resten is het afhankelijk hoe hoog het grondwater zit. Bij gooreerdgronden zijn de omstandigheden voor het aantreffen van organische resten zeer goed: door de gemiddelde grondwaterstand (GWT III) kunnen organische resten onder de grondwaterspiegel goed bewaard zijn gebleven.

Periode Laat-paleolithicum -

Verwachting Laag

mesolithicum

Verwachte kenmerken vindplaats Resten van kampementen, fragmenten

Diepteligging sporen In de top van de C-horizont

vuursteen, natuursteen,

gebruiksvoorwerpen (laat-) neolithicum –

Middelhoog

Nederzettingsresten, fragmenten aardewerk,

In de top van de C-horizont

natuursteen, gebruiksvoorwerpen

vroege

middeleeuwen Late middeleeuwen – nieuwe

Hoog

tijd

Cultuurlaag, funderingsresten, natuursteen,

Vanaf het maaiveld

fragmenten aardewerk, gebruiksvoorwerpen, sporen van agrarische activiteiten, restanten wegen/paden

Tabel 2. Archeologische verwachting per periode.

Bodemverstoring Op de het minuutplan is het plangebied in gebruik geweest als woning, moestuin en weiland. Er zijn geen gegevens van andere bodemverstoringen binnen het plangebied bekend. Mogelijk is verstoring opgetreden als gevolg van de bouw

en sloop van

de

boerderijen en het gebruik als (moes)tuin. De boerderij is het noordelijke deel van het plangebied is uitgebrand en vervolgens gesloopt. Op basis van de KLIC-melding (uitgevoerd op 14 april 2022) zijn binnen het plangebied enkele kabels/leidingen gegraven die voor een verstoring van de bodem

kunnen hebben gezorgd.

Pagina | 26

AM22118

Figuur 6. KLIC-melding voor het plangebied. (Bron: Kadaster)

Pagina | 27

AM22118

5.

VELDWERKZAAMHEDEN

5. 1

Algemeen

Het doel

van

het verkennend veldonderzoek door middel

van

boringen is het toetsen

van

de opgestelde gespecificeerde

archeologische verwachting voor het plangebied (Hoofdstuk 4). Hiertoe zijn op 20 april 2022 in totaal zeven boringen gezet (zie Bijlage 2 en 8). De boringen zijn uitgevoerd met een Edelmanboor met een boorkop van 7 centimeter in diameter. De boordiepte varieerde van 5 tot 220 centimeter beneden maaiveld. Boring 3 is meermaals gestaakt op een puinlaag op 5 centimeter beneden maaiveld. Boring 1 is op 50 centimeter beneden maaiveld ook gestaakt op een ondoordringbare laag. De boorkernen zijn conform ASB (Archeologische Standaard Boorbeschrijving 5. 2) beschreven, zie bijlage 8. De hoogteligging van de boorpunten ten opzichte van NAP is afgeleid van het AHN3

(www. ahn. nl). De maaiveldhoogte is nagenoeg gelijk binnen het plangebied en varieert tussen

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Maashorst&id=a33d9bd9-9f10-4e7e-b4f2-98081dd75255