Bijlage 11 - Toelichting bijlage 10 Archeologisch bureau- en verkennend veldonderzoek d.m.v. boringen
Tekst van het document
RAPPORT Archeologisch bureau- en verkennend veldonderzoek door middel van boringen Bitswijk 9-11 te Uden (Gemeente Maashorst)
AM22118
RAPPORT Archeologisch bureau- en verkennend veldonderzoek door middel van boringen Bitswijk 9-11 Uden (Gemeente Maashorst) Aeres Milieu Projectnummer Status rapport ISSN Nummer Datum
: : : :
AM22118 Definitief 2214-5656 19 januari 2023
Opdrachtgever
:
Kragten Schoolstraat 8 6040 AA Roermond
Opsteller rapport Paraaf
: :
Redactie Paraaf
: :
Vrijgave Paraaf
: :
Aeres Milieu B. V. Noordhoven 4 6042 NW ROERMOND (t) 0475 – 320 000 e-mail: info @aeres-milieu.nl www. aeres-milieu. nl
4002 + 4003
Disclaimer Het onderzoek is op zorgvuldige wijze uitgevoerd volgens de algemeen gebruikelijke inzichten en methoden (opzet conform de geldende richtlijnen en protocollen). Aeres Milieu accepteert op voorhand geen aansprakelijkheid voor maatregelen of mogelijke beslissingen die de opdrachtgever naar aanleiding van het door Aeres Milieu uitgevoerde onderzoek neemt. Tevens wordt opgemerkt dat Aeres Milieu voor het verkrijgen van de voor het bureau onderzoek noodzakelijke informatie (mede) afhankelijk is van externe bronnen. Voor Aeres Milieu is niet te verifiëren of deze bronnen altijd volledig en zonder fouten zijn. Hierdoor kan Aeres Milieu niet instaan voor de juistheid en volledigheid van de verzamelde historische informatie.
Pagina | 2
AM22118
INHOUDSOPGAVE SAMENVATTING
. . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . ..
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS 1. INLEIDING 2.
. . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . ..
6
. . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . ..
7
2. 1 2. 2
WERKWIJZE Inleiding Verkennend veldonderzoek door middel van boringen
3. 1 3. 2 3. 3 3. 4 3. 5
BUREAU-ONDERZOEK landschappelijke situatie - geomorfologie Landschappelijke situatie - bodem Bewoningsgeschiedenis – historisch overzicht Bewoningsgeschiedenis – archeologische waarden Bewoningsgeschiedenis – historisch kaartmateriaal
. . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .
3.
. . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .
. . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .
. . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .
25
. .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .
. . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .
VERWACHTINGSMODEL
5.
. . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .
VELDWERKZAAMHEDEN Algemeen Fysisch geografische beschrijving van de bodemopbouw Interpretatie Archeologische indicatoren
. . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .
5. 1 5. 2 5. 3 5. 4
. .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .
6. CONCLUSIE 6. 1 Algemeen 6. 2 Beantwoording onderzoeksvragen
. . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .
. . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .
36
. .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .
AANBEVELINGEN
28 28 29 32 32 34 34 35
. . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .
7.
11 11 11 13 13 14 16 17 22
. . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . .
4.
4
Bijlagen: 1 2 3 4 4b 5 6 7 7b 8
Topografische ligging onderzoeksgebied Boorpuntenkaart Archeologische gegevens cf. Archis 3 Archeologische Beleidskaart voormalige gemeente Uden Cultuurlandschappelijke kenmerkenkaart Overzicht geomorfologische kaart Overzicht bodemkaart Reliëfkaart Detail reliëfkaart Boorkernbeschrijvingen
Pagina | 3
AM22118
SAMENVATTING Op 20 april 2022 is door Aeres Milieu een archeologisch bureau- en verkennend booronderzoek uitgevoerd aan Bitswijk 9-11 te Uden (gemeente Maashorst). De aanleiding voor het laten uitvoeren van dit bodemonderzoek is de voorgenomen sloop behoeve
nieuwbouw
van
opgehoogd.
van
twaalf appartementen
Het toekomstig bouwpeil zal
op
een
en
vijf woningen. Voorafgaand
hoogte
van
aan
van
de huidige bebouwing ten
de bouw zal het plangebied worden
circa 16,40 meter +NAP komen
te liggen. De huidige
maaiveldhoogte varieert tussen de 15,95 en 16,18 meter +NAP. Bij de bouwwerkzaamheden wordt de bodem tot een diepte van circa 70 – 100 centimeter beneden het huidige maaiveld verstoord (circa 15,20 meter +NAP). De onderzoekslocatie ligt volgens de Archeologische Beleidskaart van de voormalige gemeente Uden in de zone Categorie 3 (Hoge archeologische verwachting). Voor deze verwachtingszone geldt oppervlakte groter dan 250 aangegeven
m
2
en
een
onderzoeksplicht bij bodemingrepen met
een
dieper dan 40 centimeter beneden maaiveld. Middels deze kaart heeft de gemeente
dat de locatie onderzoeksplichtig is.
Op de geomorfologische kaart is het plangebied vanwege de ligging in de bebouwde kom niet gekarteerd. Uit extrapolatie lijkt het plangebied op een plateau-achtige horst te liggen van (grof)zandige rivierafzettingen. Deze zijn afgedekt met dekzand. Op het Actueel Hoogtebestand Nederland is te zien dan het plangebied op de westelijke flank van de Peelhorst ligt. De hooggelegen horsten in de directe nabijheid van waterlopen, zullen ideale bewoningslocaties
voor
jager-verzamelaars zijn geweest. Een
zijstroom van de Leijgraaf ligt op circa 660 meter van het plangebied. Het plangebied zelf ligt in een lagergelegen afwateringsdal van
de horst. Vanwege de lagere en vooral nattere landschappelijke ligging wordt
een
lage verwachting toegekend
voor
vindplaatsen uit het laat-paleolithicum tot en met het mesolithicum. De ligging van het plangebied in een relatief laag gelegen deel van de Peelhorst zal voor latere landbouwende samenlevingen niet direct
een
aantrekkelijke vestigingsplaats zijn geweest. Men zal zich voornamelijk op de hooggelegen dekzandruggen
hebben gevestigd, zoals die aanwezig zijn ten westen van het plangebied. Toch kan zeker niet uitgesloten worden dat ook de lagere delen in het gebied als vestigingslocatie zijn gekozen. Lager gelegen gebieden zijn daarnaast ook geprefereerde locaties voor
off-site fenomenen
zoals
materiaal
deposities.
Om
deze
redenen
geldt
een
middelhoge
verwachting
voor
nederzettingsresten en off-site fenomenen uit de periode neolithicum tot en met vroege middeleeuwen. Het plangebied ligt in de historische kern van het buurtschap Bitswijk. Het buurtschap dateert uit de late middeleeuwen en vormt een uitvalsweg vanuit de historische kern van Uden richting Oss. Het plangebied is aan het begin van de 19 e eeuw
bebouwd met
een
boerderij. Een oudere datering is niet uitgesloten. In 2001 is de boerderij afgebrand
en
later geheel
afgebroken. Een tweede boerderij in het zuiden van het plangebied dateert uit circa 1869. Vanwege de bekende historische bebouwing
en de ligging van het plangebied
in een historische kern geldt voor het plangebied een hoge verwachting voor de
periode late middeleeuwen en nieuwe tijd. Vanwege de verwachte natte bodemomstandigheden (GWT III) zijn archeologische resten goed beschermd tegen latere invloeden en hebben een goede conserverende werking op organische vondsten en sporen. Het grondwater ligt lager dan 40 centimeter beneden maaiveld (GHG) of tussen de 80 en 120 centimeter beneden maaiveld (GLG).
Pagina | 4
AM22118
Op basis van het verkennend veldonderzoek middels boringen kan worden gesteld dat er in het plangebied vanaf het huidige maaiveld (circa 15,88 Voorafgaand
aan
en
16,10 meter +NAP) de archeologische resten
van een
historisch erf kunnen worden aangetroffen.
de toekomstige bodemverstoringen zal het plangebied worden opgehoogd tot circa 16,40 meter +NAP. De
toekomstige bodemverstoringen reiken tot minstens 15,20 meter +NAP
en
zullen het potentieel archeologisch niveau met
zekerheid gaan verstoren. Voor het plangebied wordt om bovenstaande redenen vindt dit plaats in de vorm
van een
een
archeologisch vervolgonderzoek noodzakelijk geacht. Bij voorkeur
archeologisch proefsleuvenonderzoek waarbij in elk geval gericht gezocht wordt naar de
restanten van het historisch erf. Er moet hierbij rekening worden gehouden met de bekende ligging van de oude boerderij bij
het positioneren van de proefsleuven. Vooraf aan
een
dergelijk onderzoek dient
er een
Programma
van
Eisen te worden
opgesteld en ter goedkeuring aan de bevoegde overheid (gemeente Maashorst) te worden voorgelegd. De resultaten van dit onderzoek dienen getoetst te worden door de bevoegde overheid (Gemeente Maashort), dat op basis van het uitgebrachte advies een besluit zal nemen. Wij willen de opdrachtgever erop wijzen dat dit selectieadvies nog niet betekent dat al bodemverstorende activiteiten of daarop voorbereidende activiteiten kunnen worden ondernomen. Het uitgevoerde onderzoek is verricht conform de gestelde eisen en gebruikelijke methoden. Het onderzoek is gericht op het inzichtelijk maken van de toestand van het aanwezige bodemarchief. Hiermee kan de beschadiging dan wel vernietiging als gevolg van de voorgenomen verstoring van een mogelijk aanwezig bodemarchief tot een minimum worden beperkt.
Pagina | 5
AM22118
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS Projectnummer
: AM22118
OM-nummer
: 5230197100
Soort onderzoek
: Bureau- en verkennend
Adres onderzoekslocatie
: Bitswijk 9-11 te Uden
Toponiem
: Bitswijk 9-11
Gemeente
: Maashorst
Provincie
: Noord-Brabant
Kadastrale registratie
: Uden, sectie L, nummers
Coördinaten
: Centrum
170. 258; 409. 010
NW:
170. 230; 409. 022
NO:
170. 261; 409. 036
ZW:
170. 260, 408. 975
ZO:
170. 291, 408. 991
veldonderzoek d. m. v. boringen
2910 en 3486
Oppervlakte
: Circa 1. 924
Huidig locatie gebruik
: Bebouwd
Aanleiding onderzoek
: Bestemmingsplanwijziging
Opdrachtgever
: Kragten
Bevoegde overheid
: Gemeente
Contactpersoon gemeente
:
Adviseur bevoegde overheid:
:
Opslag documentatie
: Noordhoven
en materiaal
m²
(woonhuis en erf) en braakliggend terrein
Maashorst
4 te Roermond tot deponering bij provinciaal depot te
’s-Hertogenbosch/ E-depot Datum uitvoering
: 20 april 2022
Pagina | 6
AM22118
1. INLEIDING In opdracht van Kragten heeft Aeres Milieu een archeologisch bureau- en verkennend veldonderzoek, d. m. v. boringen uitgevoerd op de locatie:
Adres onderzoekslocatie
: Bitswijk 9-11 te Uden
Gemeente
: Maashorst
Oppervlakte
: Circa 1. 924 m 2
Huidig gebruik van de locatie
: Bebouwd
Toekomstig gebruik
: 12 appartementen en 5 woningen
(woonhuis en erf) en braakliggend terrein
Dit archeologisch onderzoek is uitgevoerd conform de richtlijnen van de BRL SIKB 4000 (protocol 4002 en 4003), KNA 4. 1. Het archeologische onderzoek bestaat uit een bureauonderzoek
naar
de historie en bodemgesteldheid
van
de onderzoekslocatie.
Aanvullend hierop is een verkennend veldonderzoek d. m. v. boringen op het perceel uitgevoerd. De werkzaamheden in het veld zijn uitgevoerd onder leiding van een senior KNA-prospector.
Aanleiding De aanleiding voor het laten uitvoeren van dit bodemonderzoek is de voorgenomen sloop behoeve
van
nieuwbouw van twaalf appartementen
woningen krijgen waarschijnlijk
een
en
van
de huidige bebouwing ten
vijf woningen. De appartementen worden gebouwd
strokenfundering. Voor beiden funderingstypes geldt
nagenoeg
op (hei)palen.
De
dezelfde aanlegdiepte.
Voorafgaand aan de bouw zal het plangebied worden opgehoogd. Het toekomstig bouwpeil zal op een hoogte van circa 16,40 meter +NAP komen te liggen. De huidige maaiveldhoogte varieert tussen de 15,95 en 16,18 meter +NAP. Voor het aanbrengen van
de fundering wordt de bodem tot 1,2 meter beneden het toekomstige bouwpeil verstoord. Dit is gelijk aan een diepte van
70 – 100 centimeter beneden het huidige maaiveld (circa 15,20 meter +NAP) (Figuur 1; Figuur 2). De onderzoekslocatie ligt volgens de Archeologische Beleidskaart van de voormalige gemeente Uden (2017) in een Categorie 3: gebieden
van
zone
hoge archeologische waarde. Binnen het bestemmingsplan Bitswijk Noord (2018) geldt de
dubbelbestemming Waarde – Archeologie 1. Voor deze zone geldt een onderzoeksplicht bij bodemingrepen met een oppervlakte groter dan 250 m² en een verstoringsdiepte vanaf 40 centimeter -mv. De gemeente heeft middels deze kaart aangegeven dat er een
archeologische onderzoeksplicht geldt. 1
1 Kortlang 2017. Pagina | 7
AM22118
Figuur 1. Bouwplannen voor de fundering van de appartementen. Hierop is de bodemverstoring beneneden bouwpeil te zijn (Bron: Opdrachtgever, ontvangen op 21-42022).
Pagina | 8
AM22118
Figuur 2. Toekomstige situatie binnen het plangebied (Bron: Opdrachtgever, d. d. 25-02-2022).
Doel Het doel van het archeologisch bureauonderzoek is het opstellen van een gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel voor de locatie. Dit verwachtingsmodel wordt op basis van historische kaarten gegevens
en
bekende landschappelijke
gevormd. Dit verwachtingsmodel zal vervolgens leiden tot een aanbeveling
over
en
archeologische
het behoud in-situ of eventueel
vervolgonderzoek. Het doel
van
het aansluitende verkennend booronderzoek is het toetsen
van
het in het bureauonderzoek opgestelde
verwachtingsmodel. Specifiek voor de onderzoekslocatie Bitswijk 9-11 te Uden zijn de volgende onderzoeksvragen geformuleerd: •
Is er sprake van stratigrafische lagen die potentieel archeologische waarden kunnen bevatten?
•
In hoeverre zijn deze lagen intact en hoe reflecteert dit de kwaliteit van de mogelijk aanwezige archeologische resten?
•
Wat is de diepteligging van mogelijke archeologische resten en wat is de daadwerkelijke bedreiging van deze resten door de voorgenomen bodemingrepen?
Plangebied Het plangebied ligt aan de Bitswijk 9-11, aan de noordelijke rand van de bebouwde kom van Uden. Momenteel is het zuidelijk deel van het plangebied in gebruik als woning met erf. De woning is onbewoond. Het noordelijk deel van het plangebied is braakliggend (Figuur 3). In het noorden wordt het plangebied begrensd door woningen, in het oosten door Bitswijk, in het zuiden door Kroezel en in het westen door woningen met tuin gelegen aan de Kroezel. Pagina | 9
AM22118
Figuur 3. Topografische ligging van het plangebied. (Bron: www. pdok. nl)
Pagina | 10
AM22118
2.
WERKWIJZE
2. 1
Inleiding
Bij het uitvoeren van het bureauonderzoek is gebruik gemaakt
van
verschillende bronnen. Deze bronnen
geven
inzicht in
bekende, of te verwachten archeologische resten binnen het onderzoeksgebied. Daarnaast zijn deze bronnen van belang voor het opstellen van de landschapsgenese.
Archeologische bronnen •
Archeologische Monumentenkaart (AMK)
•
Archeologisch Informatiesysteem (Archis3)
•
Archeologische Beleidskaart voormalige gemeente Uden
•
Specifieke lokale informatie (heemkundekring, amateurarcheologen)
Bodem- en geomorfologische kaarten •
Bodemkaart (Alterra)
•
Geomorfologische kaart (Alterra, uit Archis3)
•
Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN3)
Historische kaarten •
Historisch kadastraal minuutplan (1800-1832)
•
Historische topografische en militaire kaarten (1830 tot 1978)
•
Moderne topografische kaart (tot 2021)
De bovenstaande bronnen worden aangevuld door mogelijke informatie afkomstig van lokale archeologische verenigingen en werkgroepen. De overige aanvullende informatie is terug te vinden in de literatuurlijst. De Heemkundekring Uden, is op 19 april 2022 per e-mail gecontacteerd met de vraag met de vraag om aanvullende informatie betreffende het plangebied. De aangeleverde gegevens zijn verwerkt in hoofdstuk 3.
2. 2
Verkennend veldonderzoek door middel van boringen
Aan de hand
van
het Plan
van
Aanpak (PvA)
en
de Leidraad Inventariserend Veldonderzoek 2 wordt
een
verkennend
booronderzoek met een boordichtheid van acht boringen per hectare uitgevoerd. Het onderzoek is hiermee verkennend
voor
alle perioden. Het plangebied heeft een oppervlakte van 1. 924 m². Bij het verkennend veldonderzoek zal daarom uitgegaan worden
van zeven
boringen welke gelijkmatig over het plangebied worden verdeeld, zie Bijlage 2. Bij een bouwvoor met een
dikte van minder dan 50 centimeter zal een profielput (1x1m) gegraven worden.
2 Tol et al. 2012. Pagina | 11
AM22118
De boorlocaties worden uitgezet ten opzichte van hoekpunten
van
de perceelsgrenzen, straten en bebouwing. De hoogte zal
worden bepaald met het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN). De boringen worden gezet met een Edelmanboor met een boorkop van 7 centimeter. De boorkernen worden conform de ASB (Archeologische Standaard Boorbeschrijving 5. 2) beschreven, zie Bijlage 8. Gelet zal worden
op
de aanwezigheid
van archeologische
indicatoren als fragmenten keramiek, fosfaatvlekken en brokjes houtskool en
verbrande leem. Daartoe worden de opgeboorde monsters verbrokkeld waar nodig.
Pagina | 12
AM22118
3.
BUREAUONDERZOEK
3. 1
Landschappelijke situatie - geomorfologie
Het plangebied ligt in het zuidelijke zandgebied van Nederland. De ondergrond wordt doorsneden door een aantal zuidoostnoordwest georiënteerde breuken, die de Roerdalslenk (Centrale Slenk) en het Peelblok (Peelhorst) begrenzen. De Peelrandbreuk ligt circa 1 kilometer ten zuidwesten van het plangebied. Het plangebied ligt in het stijgingsgebied van de Peelblok. 3 Hier ligt een vrij dunne
laag zand op het Pleistoceen rivierzand. Deze afzettingen behoren tot de Formatie van Beegden en Kreftenheye. 4
Tijdens de laatste ijstijd, het Weichselien (circa 115. 000 – 11. 700 jaar geleden), ontstond een steeds kouder en droger klimaat. Deze laatste ijstijd, het Weichselien is belangrijk geweest voor de vorming
van het
huidige landschap rond het plangebied. In
deze periode (circa 115. 000 – 11. 700 jaar geleden) breidde het landijs zich sterk uit, maar bereikte Nederland niet. In het MiddenWeichselien (circa 73. 00 tot 14. 700 jaar geleden) was de bodem permanent bevroren. Tijdens perioden
van
dooi werd door
sneeuwsmelt- en regenwater veel sediment verspoeld. Hierbij zijn fluvioperiglaciale afzettingen gevormd en dalen ontstaan. De fluvioperiglaciale afzettingen zijn zeer divers en bestaan uit fijn en grof zand, soms met grind, leemlagen en plantenresten en worden tot de Formatie van Boxtel gerekend. 5 Deze afzettingen zijn in het plangebied in de diepere ondergrond aanwezig. Ze bestaan hier uit zwak siltig, matig fijn zand. In de omgeving
van
het plangebied bevinden zich vele oost-west georiënteerde
erosiedalen. Ten westen (op zo’n 660 meter) en ten noordoosten (op circa 1,1 kilometer) van het plangebied bevinden zich dergelijke dalen die in deze periode zijn gevormd (Bijlage 5, code 22R23). Door de hogere ligging van de Peelhorst ten opzichte van
de lagere ligging van de Roerdalslenk, ten westen van het plangebied, verliep de afwatering in de omgeving
van
het
plangebied van oost naar west. Later zijn de fluvioperiglaciale afzettingen bedekt met dekzand. In de koudste en droogste perioden van het Weichselien, met name
tijdens het Laat-Pleniglaciaal (circa 26. 000 – 14. 700 jaar geleden) en in sommige perioden van het Laat-Glaciaal (circa
14. 700 – 11. 700 jaar geleden), is de vegetatie grotendeels verdwenen, waardoor
op grote
schaal verstuiving optrad waarbij
dekzand werd afgezet. 6 Dit zand is kalkloos, fijnkorrelig (150 – 210 μm), goed afgerond, goed gesorteerd, arm aan grind en wordt tot het Laagpakket van Wierden van de Formatie van Boxtel gerekend. Door deze dekzandafzettingen ontstond een reliëf dat
wordt gekenmerkt door zowel langgerekte dekzandruggen en dekzandkopjes als door vlaktes met depressies. In de Allerød en Bølling interstadialen (de laatste relatief warme fases van het Weichselien) kon door de relatief
warme
omstandigheden
bodemvorming plaatsvinden. Een restant van een oud bodemprofiel is de zogenaamde Laag van Usselo die in het Allerød is gevormd. Het klimaat werd tijdens het Holoceen warmer en vochtiger. Door het warmere klimaat smolten de in het Weichselien gevormde ijskappen en steeg de relatieve zeespiegel snel. Als gevolg van de snelle relatieve zeespiegelstijging in het Atlanticum (circa 8. 000 – 5. 000 jaar geleden) steeg de grondwaterstand, waardoor er veenvorming plaatsvond op het dekzand. Aanvankelijk vond veenvorming met name plaats in de lagere delen, zoals beekdalen. Depressies en laagten (zoals beekdalen en vennen) groeiden hierdoor dicht en werd de ontwatering van de Peelhorst belemmerd.
3 Rensink e. a. 2019, 69. 4 Berendsen 2005, 30. 5 Berendsen 2011, 189 6 Berendsen 2011, 190. Pagina | 13
AM22118
Vanaf de late middeleeuwen (tussen 1250 – 1750 na Chr. ) is het veen afgegraven ten behoeve van turfwinning. Hierdoor zijn de oudere dekzanden en terrasafzettingen weer aan het maaiveld komen te liggen. Als gevolg van ontbossingen door menselijke activiteiten heeft vanaf het neolithicum opnieuw verstuiving plaatsgevonden
van
het dekzand. Systematische ontbossingen vanaf de (late) middeleeuwen heeft grootschalige verstuivingen veroorzaakt. Hierdoor ontstonden landduinen. Deze stuifzanden worden tot het Laagpakket
van
Kootwijk van de Formatie van Boxtel gerekend
en
worden gekenmerkt als reliëfrijke zones in het landschap. Volgens de Geomorfologische kaart (Bijlage 5) 7 is het plangebied vanwege de ligging in de bebouwde kom niet gekarteerd. De gehele bebouwde kom van Uden wordt grotendeels omringd door een plateau-achtige horst waar de rivierafzettingen bedekt zijn met dekzand (code 4F01rd). Zo ook op circa 300 meter ten noorden van het plangebied en circa 410 meter ten westen van het plangebied. Ten zuidwesten (circa 660 meter) en ten noordoosten (circa 1 kilometer) liggen dalvormige laagtes (code 22R23). Het plangebied ligt zeer waarschijnlijk noordwesten
van het plangebied
op een
plateau-achtige horst of in een dalvormige laagte. Op circa 330 meter ten
is een deel van de bodem afgegraven (code 10N94).
Op het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN3, Bijlage 7 en 7b) 8 ligt het plangebied op de westelijke flank van de Peelhorst. De top van de Peelhorst ligt op een hoogt van circa 24,5 meter +NAP. Langs de flank van de Peelhorst zijn afwateringslaagtes zichtbaar die richting de Roerdalslenk (maaiveldhoogte
op
circa 10,0 meter +NAP) lopen. De maaiveldhoogte binnen het
plangebied varieert tussen de 15,90 en 16,30 meter +NAP. Het plangebied loopt globaal gezien in zuidwestelijke richting af. De woning aan huisnummer 11 ligt op een hoger stuk grond dan de ten westen hiervan liggende tuin.
3. 2
Landschappelijke situatie - bodem
Op de bodemkaart (Bijlage 6) 9 ligt het plangebied pZn21). Ten zuiden (en noorden) enkeerdgronden
voor,
van
op
gooreerdgronden gevormd in leemarm
het plangebied komen
gevormd in leemarm
en
op
circa 80 meter
van
en
zwak lemig fijn zand (code
het plangebied ook hoge zwarte
zwak lemig fijn zand (code zEZ21). Binnen het plangebied worden vooralsnog
alleen gooreerdgronden verwacht. Gooreerdgronden Gooreerdgronden behoren tot de eerdgronden met hydromorfe kenmerken. Het onderscheid berust op het niet voorkomen van roest in het bovenste deel van het pakket (35 centimeter onder maaiveld). Gooreerdgronden komen voor in laagten in
zandgebieden. 10 De Goor in gooreerdgronden betekent dan ook laaggelegen land/
moeras.
stilstaand water dan naar stromend water. Gooreerdgronden zijn zandgronden
waarvan
de bovengrond
kleur heeft, dit is de minerale eerdlaag. Deze roest arme gronden
heterogene
vormen een
De
verwijst meer
naam
naar
een
duidelijk donkere
groep met een
AC-profiel of zwak
ontwikkelde podzolgronden. Omdat de bodemvorming heeft plaatsgevonden in een mineraalarm milieu en vaak ook in natte bodemomstandigheden is de B-horizont hier niet tot zwak ontwikkeld. Door ploegwerkzaamheden kan deze zijn opgenomen in de bouwvoor. 11
7 Alterra 2019. 8 www. ahn. nl. 9 Alterra 2021. 10 Berendsen 2019, 88. Pagina | 14
AM22118
Gooreerdgronden hebben
een
20 tot 30 centimeter dikke Aa-horizont of Ap-horizont, deze is donkergrijs van kleur. Hieronder
ligt een 35 tot 40 centimeter dik opgebracht pakket, dat zeer humushoudend is, gevolgd door de C-horizont. Hoge zwarte enkeerdgronden Bij enkeerdgronden is sprake van een eerdlaag of plaggendek. Dit (plaggen)dek is ontstaan doordat in sommige gevallen al vanaf de late middeleeuwen
op grote schaal het systeem van potstalbemesting
maken, werden plaggen met de mest van het vee vermengd plaggendek cm.
op de oorspronkelijke
en op
werd toegepast. Om de grond vruchtbaarder te
de akkers uitgespreid. In de loop der tijd is hierdoor een
bodem ontstaan. De totale dikte van het plaggendek is bij de enkeerdgronden meer dan 50
De bouwvoor (Aap-horizont) is grijsbruin tot zwart van kleur. Hieronder liggen oudere niveaus/lagen van het plaggendek
(Aa-horizont), die meestal wat lichter van kleur zijn. Dergelijke cultuurdekken kunnen een beschermende werking hebben voor de potentieel aanwezige archeologische lagen. De hoge enkeerdgronden betreffen de oudste opgehoogde gronden, die over het algemeen op de hogere dekzanden liggen. De lage enkeerdgronden werden grondwaterstand
was
pas
later in gebruik
genomen
vanwege
de lagere ligging in het beekdal. Door de hogere
de sterke ophoging met plaggen niet alleen noodzakelijk voor de bemesting maar ook om de nattere
gronden toegankelijk te maken. De kans bestaat dat er onder het plaggendek nog een restant van het oorspronkelijke bodemprofiel wordt aangetroffen. Indien sprake is geweest van een snelle ophoging, dan zou men onder het plaggendek nog een intacte A-horizont kunnen vinden. Deze laag onderscheidt zich door een hoger humusgehalte en een meer donkere kleur. Echter, door verploeging zijn de oorspronkelijke A- en E-horizont meestal reeds opgenomen in het plaggendek. Indien de oorspronkelijke bodem bestaat uit een podzolbodem kan op een dieper niveau nog (restanten van) een B- en/of BChorizont voorkomen. Grondwatertrap De mogelijk aanwezige gronden worden gekenmerkt door een gemiddeld lage grondwaterstand, te weten grondwatertrap III. Dit zijn de gemiddelde grondwaterstanden die op de bodemkaart staan aangegeven. Dit betekent dat de gemiddeld hoogste grondwaterstand (GHG) lager dan 40 centimeter beneden maaiveld ligt. De gemiddeld laagste grondwaterstand (GLG) ligt tussen de 80
en
120 centimeter beneden maaiveld. Deze lage grondwaterstand zorgt
voor
goede bewaringsomstandigheden
voor
eventuele organische resten onder het grondwaterniveau.
Pagina | 15
AM22118
3. 3
Bewoningsgeschiedenis – historisch overzicht
De bestudeerde en beschikbare bronnen hebben het volgende beeld kunnen schetsen over de geschiedenis van Uden. Uden is in de 11 e eeuw ontstaan aan de rand van het heidegebied de Peel. De nederzetting ontstond bij De Vorstenburg. Dit was een
versterkt huis dat in het bezit was van de heren van Uden. De Heerlijkheid Uden was oorspronkelijk onderdeel van het Land
van Cuijk en behoorde
later toe aan het Land van Ravenstein. In 1396 kwam het in handen van de hertog van het Duitse Kleve.
De eerste vermelding van de nederzetting vinden we in het jaar 1311. Het is onduidelijk wat de oorsprong is van de plaatsnaam Uden. 12 De oude kern van Uden, gelegen rond de huidige Markt, is in de loop van de tweede helft van de 20 e eeuw tot een eenheid samengegroeid met de diverse bewoningsclusters en buurtschappen die oorspronkelijk rondom Uden lagen. 13 Direct ten oosten van de kernen van Uden en het nabijgelegen dorpje Volkel lag de Peel. Tot in de tweede helft van de 19 e eeuw was
dit een nat en onontgonnen gebied. De randen van het Peelgebied werden echter door de bewoners van de omliggende
dorpen gebruikt voor agrarische doeleinden. De Peel zorgde voor turf als brandstof, plaggen en hout. Ter plaatse van de drogere delen konden schapen grazen. Dit had tot gevolg dat de Peelgronden werden verdeeld op zowel landelijk als op gemeentelijk niveau. In 1385 werden aan de bewoners van
Uden, de weiden, heiden en pelen gelegen tussen Herpen, Uden, de heerlijkheid Cuijk en de zogenaamde graspeel (de
‘gemeynt’ van Boekel, Gemert en Middelrode) verkocht. Kort na 1800 ontstonden plannen om de Peel systematisch in ontginning te brengen. Door de aanleg van de Zuid-Willemsvaart in 1825 kon het overtollige water beter worden afgevoerd. 14 Later in de
19 e eeuw ontstond als gevolg van de aanleg van de spoorlijn steeds meer industrie in de dorpen rond de Peel. In Uden ontstond zo
de kunstmestindustrie. 15
Het plangebied ligt in het voormalige buurtschap Bitswijk, circa 1 kilometer ten noorden
van
de historische kern van Uden.
Bitswijk ontstond waarschijnlijk in de (late) middeleeuwen als een lintbebouwingszone langs de gelijknamige weg Bitswijk en de zijweg de Vijfhuizerweg. De oudste bebouwing zal zich hebben geconcentreerd rond de splitsingen van de genoemde wegen en nabij het dal van de bestaande
waterloop. De aangrenzende delen werden door de boeren in gebruik genomen als akkerland.
Op de cultuurlandschappelijke kenmerkenkaart ligt het plangebied in de historische kern met huispercelen van type weggehucht (code Sw, Bijlage 4b). 16 Er zijn binnen het werk van Van Blankenstein enige gegevens bekend over enige oorlogsvernielingen in Uden. Er werden enkele tientallen woningen beschadigd of vernield. 17 In de jaren 1942, 1943 en vooral in 1944 vonden meerdere vliegtuigcrashes plaats in Uden en omgeving. Het is niet bekend of binnen of in de onmiddellijke omgeving
van
het plangebied oorlog gerelateerde
verwoestingen of crashes hebben plaatsgevonden. Dit is dus niet uit te sluiten.
12 Van Berkel en Samplonius 2006, 451. 13 www. bhic. nl 14 De Bont 1993, 100. 15 Kolman 1997, 47. 16 Keunen 2014, 10 & 26-27. 17 Van Blankenstein 2006, 184. Pagina | 16
AM22118
3. 4
Bewoningsgeschiedenis – archeologische waarden
Op de leidende Archeologische Verwachtingskaart
van
de voormalige gemeente Uden geldt
voor
het plangebied een hoge
archeologische verwachting: Beleidscategorie 3 (Bijlage 4). 18 In de omgeving van het plangebied (binnen een straal van 500 meter) zijn volgens de gegevens uit Archis3 geen archeologisch monumenten bekend. Wel zijn er meerdere archeologische waarnemingen en onderzoeksmeldingen gedaan (Bijlage 3 en Tabel
1). Meldingen van de heemkundekring Uden De Heemkundekring Uden heeft recentelijk een Archis-melding gedaan
voor
de Kroezel 11-15. 19 Ter plekke van de twee
nieuwbouwwoningen heeft geen archeologische opgraving plaatsgevonden, maar leden van de lokale heemkundekring hebben de aanleg van de bouwkuip begeleid. Hierbij zijn enkele sporen aangetroffen. De sporen zijn gedocumenteerd door middel van vlakfoto’s. Onder het noordelijke huis (Kroezel 15) zijn enkele sporen gecoupeerd, de rest is in situ onder de huizen bewaard gebleven. Onder het zuidelijke huis (Kroezel 11) is een bajonet aangetroffen met behulp van een metaaldetector. Ook zijn hier twee scherven roodbakkend aardewerk
met slibversiering aangetroffen. Daarnaast wist de Heemkundekring van Uden te
vermelden dat de boerderij op het braakliggende deel van het plangebied (Bitswijk 9-11) is afgebrand. Het is niet precies bekend wanneer
de boerderij is afgebrand, dit gebeurde in ieder geval na 2001. Op de topografische kaart uit 2011 is de boerderij
gesloopt. Onderzoekmeldingen in de omgeving van het plangebied Zaakidentificatie 5157087100
Afstand Op circa 360 meter
Soort onderzoek IVO-P door Archeologisch
Omschrijving Het onderzoek is recentelijk uitgevoerd, vooralsnog zijn alleen
ten noorden van
Onderzoek Leiden BV in 2022
de
het plangebied
eerste
bevindingen
bekend
in
Archis.
Binnen
het
plangebied zijn natuurlijke verstoringen aangetroffen. Deze zijn waarschijnlijk terug te leiden naar de kersenboomgaard die hier gestaan heeft. Ook zijn
er recente
aangetroffen.
archeologische
Is
zijn
geen
verstoringen sporen
waargenomen.
4714868100
Op circa 360 meter
IVO-O door Salisbury
Tijdens het booronderzoek zijn in geen enkele boring volledig
ten noorden van
Archeologie b. v. in 2019
intacte bodemprofielen waargenomen. Er zijn hoofdzakelijk
het plangebied
rivierbeddingafzettingen
van
de oude
Maas aangetroffen.
Deze werden afgedekt door een laag dekzand
van
circa 60
centimeter dik. De oorspronkelijke top van de pleistocene afzetting ontbreekt. In één van de boring is een B-horizont aangetroffen (op circa 25 centimeter beneden maaiveld). Bij de overige boringen is de C-horizont aangetroffen
op
een
diepte van circa 20-30 centimeter beneden maaiveld, de kans is groot dat de natuurlijke afzettingen slechts in geringe mate zijn afgetopt. Het archeologisch relevante niveau is niet meer intact, toch kan niet worden uitgesloten dat dieper ingegraven archeologische
sporen
nog
wel
aanwezig
zijn in
het
plangebied.
18 Kortlang, 2017. 19 Zaakidentificatie 5196907100. Pagina | 17
AM22118
Zaakidentificatie 4695233100
Afstand Op circa 425 meter
Soort onderzoek IVO-P door Archeologisch
Omschrijving Tijdens het onderzoek zijn
ten noorden van
Onderzoek Leiden BV in 2022
greppels)
het plangebied
aangetroffen
(paalkuilen, kuilen
sporen van
en
inheems-Romeinse
een
nederzetting. De sporen behoren tot de oostelijke rand van een
eerder opgegraven vindplaats. het
4669557100/
Op circa 15 meter
BO en IVO-O door
Uit
4674246100
ten oosten van het
Econsultancy BV in 2019
gekomen dan vervolgonderzoek noodzakelijk was, dit heeft
plangebied
bureauonderzoek
(4669557100)
is
naar
voren
geleid tot een booronderzoek (4674246100). Uit de boringen bleek dat het plangebied grotendeels verstoord was, tot 100 centimeters onder
maaiveld
plaatselijk zelf tot 180
en
centimeter onder maaiveld. Wel is er twijfel of de maten van verstoring te wijden
zijn
de voormalige historische
aan
bebouwing binnen het plangebied. Door de diepte, daarnaast is
ook
verstoring
bebouwing
aangetroffen
heeft
locatie
op
volgens
gestaan
waar
historische
geen
kaarten.
Mogelijk is het terrein tot op grote diepte omgezet. Er is geen vervolgonderzoek geadviseerd. 4578001100
Op circa 27,5
IVO-P door RAAP
Uit het proefsleuvenonderzoek bleek dat het plangebied
meter ten
Archeologisch Adviesbureau
grotendeels verstoord was, ten gevolge van zandwinning in de
zuidoosten van het
in 2018
18 e en 19 e eeuw
en
bebouwing uit de
20 e eeuw.
plangebied
archeologische
de bouw
en
sloop
Binnen het plangebied zijn geen
aangetroffen,
resten
de voormalige
van
daarom is
er
geen
vervolgonderzoek geadviseerd. 4032044100
Op circa 27,5
BO door RAAP Archeologisch
Naar verwachting ligt het Plangebied Bitswijk 10a
meter ten
Adviesbureau in 2017
plateau-achtige hors. Er worden hoge zwarte enkeerdgronden
op een
zuidoosten van het
en/of gooreerdgronden verwacht Het plangebied is in gebruik
plangebied
geweest als erf, en raakte vanaf de 20 e eeuw bebouwd. De
verwachting
voor
paleolithicum
-
verwachting
voor
bronstijd
–
late middeleeuwen
nieuwe
tijd is
middeleeuwen
–
neolithicum is slecht, de mogelijk
en
goed.
late Waar
aanpassing van het plan niet mogelijk is en de bodem dieper dan 30 centimeter beneden maaiveld wordt verstoord wordt een
4010377100
proefsleuvenonderzoek geadviseerd.
Op circa 152 meter
IVO-o door Archeopro in
Uit de boring is gebleken dat grote delen van het plangebied
ten zuiden van het
2016
zijn vergraven, waarschijnlijk ten gevolge
plangebied
van
zandwinning.
Binnen het plangebied is geen intacte bodem aangetroffen, ook
ontbreken
archeologische
indicatoren.
Er
is
geen
vervolgonderzoek geadviseerd. 3088841100
Op circa 216 meter
Vondstmelding uit 1965 door
ten oosten van het
een
particulier
plangebied
Het betreft 31 scherven aardwerk, waaronder handgevormd aardewerk uit de ijzertijd – Romeinse tijd, gedraaid aardewerk uit de
Romeinse
middeleeuwen
3036288100
Op circa 375 meter
Vondstmelding uit 2001 door
ten noordoosten
een
van het
plangebied
particulier
tijd
–
en
dan
aardewerk
uit
nieuwe
tijd
waaronder
gladwandig,
gedraaid, gedraaid
en
Tijdens de aanleg
van een
geglazuurd aardewerk
de late
en steengoed.
rioolwateroverloopbassin werden
in de uitgegraven grond twee handgevormde wandscherven aangetroffen ijzertijd – Romeinse tijd). Ook werden op afstand Pagina | 18
AM22118
Zaakidentificatie
Afstand
Soort onderzoek
Omschrijving enkele grondsporen waargenomen, deze konden niet worden onderzocht of ingemeten. Op de geomorfologische kaart ligt het terrein
op
een
plateau of plateauachtige horst (de
Maashorst). 2444331100
Op circa 235 meter
IVO-O in 2007 door
De verwachting uit het bureauonderzoek is aan de hand
van
ten noorden van
Archeologisch Onderzoek
het
het
het plangebied
Leiden BV
booronderzoek bleek het plangebied grotendeels verstoord te
booronderzoek
bijgesteld
laag.
naar
Uit
zijn. Er is geen vervolgonderzoek geadviseerd. 2425783100/
Op circa 480 meter
Opgraving door
Het onderzoek betreft fase twee
3294873100
ten noorden van
Archeologisch Onderzoek
Uden-Noord
het plangebied
Leiden BV in 2013 en 2015
opgravingen vondsten plaatst tussen 2013 -2015. In 2013
(omgeving
(2425783100)
zijn
van
de herinrichting
van
Bernhoven).
De
ziekenhuis
nederzettingssporen
vondsten
en
aangetroffen uit de Romeinse tijd, middeleeuwen en nieuwe tijd. In totaal is ca. 2,8 ha opgegraven. Tijdens de opgraving in 2015
(3294873100)
zijn wederom
aangetroffen.
sporen
Tijdens het onderzoek is een huisplattegrond, een waterput en enkele kuilen en losse paalsporen aangetroffen, deze dateren vermoedelijk uit de
Romeinse tijd. Daarnaast zijn
vroeg
slijpstenen, aardewerk en een fibulae gevonden. 2394922100
Op circa 27,5
Archeologische
Archeologische verwachtingskaart opgesteld als bijdragen
meter ten
verwachtingskaart door RAAP
voor
zuidoosten van het
Archeologisch Adviesbureau
notitie 4436).
plangebied
in 2013
2299123100/
Op circa 435 meter
IVO-O door Becker en Van de
Tijdens
2354949100
ten oosten van het
Graaf in 2010 en IVO-P door
bodem aangetroffen. Tijdens het proefsleuvenonderzoek is
plangebied
IDDS Archeologie B. V. in
een
2012
greppels, kuilen en paalkuilen uit de nieuwe tijd en mogelijk nog
het bestemmingsplan
van
de Kop van Bitswijk (RAAP-
het booronderzoek (2299123100)
is
vindplaats aangetroffen, die bestaat
intacte
een
uit (sub)recente
uit de late middeleeuwen. De greppels komen
overeen
met de perceel indeling zoals deze staat aangegeven op het
minuutplan uit het begin van de 19 e eeuw. De archeologische sporen
zijn aangetroffen in de top
van
het dekzand dat
gelegen is op Maasafzettingen. In de Maasafzettingen zijn geen sporen van
of vondsten aangetroffen. Omdat groten delen
het plangebied zijn verstoord, en alleen de diepe sporen
bewaard
zijn
gebleven,
behoudenswaardig
is
de
bestempelt. Om
vindplaats
als
niet
deze
is
geen
reden
vervolgonderzoek geadviseerd. 2263078100
Op circa 260 meter
Opgraving door
Het onderzoek is uitgevoerd naar aanleiding van de geplande
ten noorden van
Archeologisch Onderzoek
herinrichting
van
het plangebied
Leiden BV in 2009
ziekenhuis
Bernhoven
groenzones en
Uden-Noord, en
voor
de bouw
bijbehorende
van
regionaal
woningbouw,
kantoren. Archol heeft hier in 2007 zijn een
proefsleuvenonderzoek uitgevoerd. Op basis hiervan in 11 ha aangemerkt als behoudenswaardig. De opgraving hiervan heeft plaatsgevonden in verschillende fases. Gedurende fase 1 zijn dateren de oudste bewoningsporen uit de late bronstijd Pagina | 19
AM22118
Zaakidentificatie
Afstand
Soort onderzoek
Omschrijving - vroege ijzertijd. Daarnaast is ook een vindplaats uit de late ijzertijd
begin Romeinse tijd aangetroffen. De volgende
–
bewoningsfase dateert in de 1 e eeuw,
deze blijft bewoond
en
tot circa 200 na Chr. In totaal bestaat het onderzochte terrein
uit 18 huisplattegronden, 22 bijgebouwen/spiekers
en
6
waterputten. Verspreid over het terrein zijn bovendien 31
palenrijen gedocumenteerd. De oudste vondst uit fase 1 is een kernvernieuwingskling uit het mesolithicum. De resterende vondsten dateren tussen de
Romeinse tijd
vroege
de
en
nieuwe tijd. Het betreft onder andere aardewerk, klopsteen, metaal en glas. 2229406100/
Op circa 63 meter
Archeologische inspectie en
Eerst
is
2232273100
ten noorden van
archeologische begeleiding
(2229406100). Voor het noordelijke deel geldt
het plangebied
door RAAP Archeologisch
verwachting
Adviesbureau in 2009
landschappelijke ligging periode
archeologische
een
inspectie
paleolithicum – neolithicum
voor
neolithicum
een
nieuwe
tijd
hoge
van wege
gradiëntzone. Ook
op een –
uitgevoerd
geldt
de
voor
een
de
hoge
verwachting. Voor het zuidelijke deel van het plangebied geldt lage verwachting
een
voor
jagers-verzamelaars, vanwege de
landschappelijke ligging (ontbreken van een gradiëntzone)
en
door de ligging op gooreerdgronden (natte en niet vruchtbare bodem) geldt een lage verwachting
voor
vindplaatsen
voor
landbouwers. Wel ligt het zuidelijk deel van het plangebied in een
beekdal, hierdoor is er een hoge verwachting voor off-site
materiaal deposities. Er is vervolgonderzoek geadviseerd voor de zones met een hoge verwachting, waar bodem verstorende werkzaamheden
plaatsvinden.
gaan
Hier
is
een
archeologische begeleiding geadviseerd. Voor het zuidelijk deel
van
het
geadviseerd.
plangebied Van
de
(2232273100) zijn geen
is
vervolgonderzoek
geen
archeologische
begeleiding
bekend in Archis en/of
gegevens
DANS Easy. 2169523100
Op circa 235 meter
IVO-P in 2014 door
Het onderzoek is uitgevoerd naar aanleiding van de gepland
ten noorden van
Archeologisch Onderzoek
bouw
het plangebied
Leiden BV
landschappelijk
van
ziekenhuis op
Bernhoven.
Het
plangebied
ligt
drie noordoost-zuidwest georiënteerde
dekzandruggen met zwarte enkeerdgronden. Gedurende het proefsleuvenonderzoek zijn drie vindplaatsen aangetroffen. Vindplaats 1: op het hoogste deel van de middelste rug is een nederzetting uit de Romeinse tijd aangetroffen. Hier zijn huisplattegronden, bijgebouwen
en
nederzetting is vanaf het midden midden
van
meest
oostelijke
aangetroffen
kuilen aangetroffen. De van
de 1 e eeuw tot het
e de 3eeuw bewoond. Vindplaats 2 ligt op de
rug,
ook
hier
zijn
bestaande
uit
paalkuilen
bewoningssporen en
kuilen.
De
vindplaats is geïnterpreteerd als een inheemse nederzetting uit de late ijzertijd of de overgang
naar
de Romeinse tijd. Pagina | 20
AM22118
Zaakidentificatie
Afstand
Soort onderzoek
Omschrijving Vermoedelijk Vindplaats
dit
was
voorloper
een
vindplaats
van
3 is aangetroffen langs de westrand
centrale
Hier
rug.
zijn
van
middeleeuwse
post
1. de
sporen
aangetroffen, waaronder karrensporen. De karrensporen lagen direct naast
het Hogepad, vermoedelijk
vormde
ze
de
voorloper van dit pad. De karrensporen werden begrensd door paalkuilen en greppels. Het vondstmateriaal dateert ook uit deze
periodes.
Op basis
het proefsleuvenonderzoek
van
kunnen grote delen van het plangebied worden afgeschreven voor
vervolgonderzoek. Binnen de overige deelgebieden zijn
de drie vindplaatsen aangetroffen. Voor vindplaats 1 wordt geadviseerd de complete nederzetting, inclusief de randzones, op te graven.
Voor vindplaats 2 (deelgebied 8) wordt ook een
opgraving geadviseerd. Voor vindplaats 3 is op basis van een waardering de behoudenswaardigheid naar laag ingeschaald. Hiervoor
werden
begrenzing 2117789100
proefsleuven
voor de
het
geadviseerd.
Zo kan
de
Romeinse nederzetting worden bepaald.
Op circa 235 meter
IVO-O door RAAP
Tijdens
ten noorden van
Archeologisch Adviesbureau
aangetroffen; bodems met
het plangebied
in 2006
bodems. Ten oosten van het Hogepad is een oude akkerlaag en een esdek
booronderzoek en
zijn
drie
zonder esdek
bodemtypen en
ontgronde
aangetroffen. In de oude akkerlaag is aardewerk
uit de prehistorie (waarschijnlijk ijzertijd) aangetroffen
en
aardewerk uit de Romeinse tijd. Ten westen van het Hogepad hebben
op
grote
Hierdoor
was
dit deel van het plangebied tot grote diepte
verstoord.
schaal ontgrondingen
Alleen
ten
oosten
plaatsgevonden. het
van
Hogepad
is
vervolgonderzoek (proefsleuvenonderzoek) geadviseerd. 2026899100
Op circa 200 meter
IVO-O door RAAP
Het onderzoek betreft
inventariserend
ten westen van het
Archeologisch Adviesbureau
(boor)onderzoek naar aanleiding van de aanleg van het tracé
plangebied
in 1997
van
een
de A50 tussen Eindhoven
gegevens van deze
en
en
karterend
Oss. De administratieve
onderzoeksmeldingen en het bijbehorende
onderzoek zijn een samenvatting
van
de gegevens
van
de
verschillende terreinen. Uit het waarderend onderzoek heeft geleid tot
een
negen
vindplaatsen. Vindplaats 5 ligt ten
noordwesten van Uden. Vindplaats 6 ligt langs de randweg ten westen
van
Uden.
Voor
deze
negen
vindplaatsen
is
proefsleuvenonderzoek geadviseerd. Tabel 1. Overzicht van de relevante Archismeldingen binnen een straal van 500 meter rond het plangebied.
Pagina | 21
AM22118
Samenvatting
van de Onderzoekmeldingen
In de omgeving van het plangebied is binnen een straal van 500 meter verscheidende keren een verstoorde bodem aangetroffen, met name
ten noorden
en oosten
van
het plangebied. Hier worden verschillende oorzaken
bodemomzetting, historische bebouwing, zandwinning
en
voor
ontgrondingen. Op 15 meter ten oosten
van
gegeven
waaronder:
het plangebied zijn
diepgaande verstoringen (100 – 180 centimeter beneden maaiveld) aangetroffen. Intacte bodems die in de omgeving
van
het
plangebied worden aangetroffen bestaan uit Maasafzettingen afgedekt door dekzandafzettingen (Beegden Formatie). In het archeologisch niveau zijn sporen
vondsten aangetroffen vanaf de late bronstijd t/m de nieuwe tijd. Er zijn met
en
vindplaatsen uit de ijzertijd – Romeinse tijd en middeleeuwen
3. 5
–
name
nieuwe tijd aangetroffen.
Bewoningsgeschiedenis – historisch kaartmateriaal
In het kader van het bureauonderzoek is historisch kaartmateriaal bestudeerd. Op het minuutplan uit het begin van de 19 e eeuw (Figuur 4) 20 is de situatie op kadastraal niveau te zien. Het plangebied ligt binnen drie percelen. Op perceelnummer 1045 staat bebouwing. Perceelnummer 1046 is in gebruik als moestuin en perceelnummer 1047 als weiland. Het plangebied ligt hier aan de voorloper van de Bitswijk. De Bitswijk vormde een uitvalsweg van Uden naar Oss. Op het minuutplan is ook de voorloper van de Hobostraat zichtbaar. Het plangebied ligt in de historische kern van het gehucht ‘Bitswijk’. Volgens de Oorspronkelijke Aanwijzende Tafels (OAT) 21 behorende bij het minuutplan, zijn de percelen in gebruik als huis met erf, moestuin
en
weiland.
Deze zijn onderdeel van het bouwlandveld ‘Birsik Hau’. Jan Schuurmans staat in de OAT vermeld als eigenaar van het huis en de naastgelegen moestuin. De boerderij nalatenschap van Jan Schuurmans.
22
aan
de Bitswijk 9 wordt genoemd in een erf akte uit 1818, als onderdeel
van
de
Het bouwjaar van deze boerderij met het onderzoek niet achterhaald.
Op de kaarten uit 1900, 1950, 1962 en 1990 (Figuur 4) is eveneens bebouwing aanwezig binnen het plangebied. In het zuidelijke deel van het plangebied is voor 1900 omstreeks
1869. 23
een
tweede boerderij bijgebouwd. Volgens de BAG viewer dateert deze boerderij uit
Op de historische kaarten worden herhaaldelijk dezelfde boerderijen
verspringen binnen de percelen. Dit is waarschijnlijk te wijten aan de onnauwkeurigheid boerderij in het noordelijke deel van het plangebied wordt niet meer weergeven
weergeven, van
alleen lijken deze te
historisch kaartmateriaal. De
op de topografische
kaart uit 2011. (Figuur 5).
Deze boerderij is op een onbekende datum na 2001 afgebrand.
20 www. beeldbank. cultureelerfgoed. nl Gemeente Uden, sectie L, blad 3. Minuutplans zijn de oorspronkelijke kadastrale kaarten die zijn vervaardigd vanaf 1811 en 1812 in navolging van de Fransen o. l. v. Napoleon Bonaparte. Het zijn grondbeschrijvingen (kadasters) van de gemeenten met hierop aangegeven de percelen, perceelnummers en gebouwen. 21 OAT = Oorspronkelijke Aanwijzende Tafel. Dit is een register uit 1832 waarin diverse gegevens in vermeld staan die betrekking hebben op de betreffende percelen, zoals de eigenaar, beroep en woonplaats, alsmede het grondgebruik en de oppervlakte. 22 www. bhic. nl. 23 www. bagviewer. kadaster. nl Pagina | 22
AM22118
Figuur 4. Uitsneden van het kadastraal minuutplan 1811-1832 en de topografische kaarten uit de perioden 1900, 1950, en 1962. Het plangebied is aangegeven met het rode/ blauwe kader (Bron: www. beeldbank. cultureelerfgoed. nl; www. topotijdreis. nl).
Pagina | 23
AM22118
Figuur 5. Uitsneden van de topografische kaart uit 2010 en de recente luchtfoto. Het plangebied is aangegeven met het rode kader (Bron: www. topotijdreis. nl; www. pdok. nl)
Pagina | 24
AM22118
4.
VERWACHTINGSMODEL
Jager-verzamelaars uit het paleolithicum en mesolithicum hebben als woon- en verblijfplaats vaak voor de flanken van hoger liggende terreingedeelten in het landschap gekozen. Bij voorkeur in de buurt van (open) water. Nabijgelegen watervoorzieningen waren
belangrijk voor drinkwater en de aanwezige biodiversiteit. Dit vergemakkelijkt de jacht en het verzamelen van plantaardig
voedsel. Op de geomorfologische kaart is het plangebied vanwege de ligging in de bebouwde kom niet gekarteerd. Uit extrapolatie lijkt het plangebied
op een
plateau-achtige horst te liggen met
een
bovengrond
van
(grof)zandige rivierafzettingen. Deze zijn
afgedekt met dekzand. Op het Actueel Hoogtebestand Nederland is te zien dan het plangebied op de westelijke flank van de Peelhorst ligt. De hooggelegen horsten in de directe nabijheid van waterlopen, zullen ideale bewoningslocaties verzamelaars zijn geweest. Een zijstroom
van
voor
jager-
de Leijgraaf ligt op circa 660 meter van het plangebied. Het beekdal van de
Leijgraaf loopt op circa 2 kilometer van het plangebied. Het plangebied zelf ligt in een lager gelegen afwateringsdal van de horst. Vanwege de lagere en vooral nattere landschappelijke ligging wordt een lage verwachting toegekend voor vindplaatsen uit het laat-paleolithicum tot en met het mesolithicum. Eventueel aanwezige resten uit de periode laat-paleolithicum
en
mesolithicum worden onder de bouwvoor in de oorspronkelijke bodem verwacht en kunnen onder andere bestaan uit tijdelijke bewoningssporen, haardkuilen, vuursteenstrooiingen. Vanaf het (laat-)neolithicum ontstaan de eerste landbouwculturen die gekenmerkt worden door meer sedentaire nederzettingen. De nederzettingen worden gekenmerkt door permanente woningen die soms diep in de grond gefundeerd
waren.
Vanaf deze
perioden heeft men nog steeds een voorkeur voor hoger en droger gelegen gebieden. De ligging van het plangebied in een relatief laag gelegen deel van de Peelhorst zal voor latere landbouwende samenlevingen niet direct
een
aantrekkelijke vestigingsplaats zijn geweest. Men zal zich voornamelijk op de hooggelegen dekzandruggen
hebben gevestigd, zoals die aanwezig zijn ten westen
van
het plangebied. Vondstlocaties met
een
datering in het (laat-
)neolithicum tot en met de vroege middeleeuwen zijn dan ook op hogere delen van de horst aangetroffen. Toch kan zeker niet uitgesloten worden dat ook de lagere delen in het gebied als vestigingslocatie zijn gekozen. Lager gelegen gebieden zijn daarnaast ook geprefereerde locaties voor off-site fenomenen zoals materiaal deposities. Om deze redenen geldt een middelhoge verwachting voor nederzettingsresten en off-site fenomenen uit de periode neolithicum tot en met vroege middeleeuwen. Resten worden in de oorspronkelijke bodem verwacht en kunnen onder andere bestaan uit cultuurlagen, paalkuilen/-gaten, afvalkuilen, fragmenten aardewerk, natuursteen of gebruiksvoorwerpen. Het plangebied ligt aan de Bitswijk in de historische kern van het buurtschap Bitswijk. De buurtschap is in de late middeleeuwen ontstaan. De straat Bitswijk vormde een uitvalsweg vanuit de historische kern van Uden richting Oss. Het plangebied is al op het
kadastrale minuutplan uit het begin van de 19 e eeuw bebouwd met een boerderij. Het exacte bouwjaar van de boerderij is tijdens het onderzoek niet achterhaald. De woning wordt genoemd in een erf akte uit 1818 en zal daarom tenminste uit het begin van de 19 e eeuw dateren. Een oudere datering is niet uitgesloten. Deze boerderij is na 2001 door brand verwoest en in 2011 geheel afgebroken. De rest van het plangebied is in gebruik als (moes)tuin en weiland. In het zuiden van het plangebied wordt omstreeks 1869
een tweede
boerderij gebouwd welke tot op heden nog aanwezig is. Vanwege de bekende historische bebouwing en de
ligging van het plangebied in de historische kern van Bitswijk geldt voor het plangebied een hoge verwachting voor de periode late middeleeuwen en nieuwe tijd. Archeologische resten worden vanaf het maaiveld verwacht en kunnen onder andere bestaan uit onder andere cultuurlagen, paalkuilen/-gaten, afvalkuilen, gebruiksvoorwerpen van bijvoorbeeld natuursteen, fragmenten aardewerk
en sporen van agrarische
activiteiten. Pagina | 25
AM22118
Wat betreft de conservering en gaafheid van eventueel aanwezige archeologische resten kan het volgende gesteld worden: Wegens de verwachte aanwezigheid van gooreerdgronden en daarmee natte bodemomstandigheden zijn met name organische archeologische resten goed beschermd tegen latere invloeden. De natte bodemomstandigheden hebben over het algemeen een goede conserverende werking op vondsten en sporen, hierdoor kunnen deze in goede toestand worden aangetroffen. Mogelijke vuursteenvindplaatsen kunnen echter verstoord zijn geraakt bij ploegwerkzaamheden. Hierdoor is vaak de top van de natuurlijk bodem opgenomen in het bovenliggende opgebrachte dek. Wat betreft eventueel aanwezige organische resten is het afhankelijk hoe hoog het grondwater zit. Bij gooreerdgronden zijn de omstandigheden voor het aantreffen van organische resten zeer goed: door de gemiddelde grondwaterstand (GWT III) kunnen organische resten onder de grondwaterspiegel goed bewaard zijn gebleven.
Periode Laat-paleolithicum -
Verwachting Laag
mesolithicum
Verwachte kenmerken vindplaats Resten van kampementen, fragmenten
Diepteligging sporen In de top van de C-horizont
vuursteen, natuursteen,
gebruiksvoorwerpen (laat-) neolithicum –
Middelhoog
Nederzettingsresten, fragmenten aardewerk,
In de top van de C-horizont
natuursteen, gebruiksvoorwerpen
vroege
middeleeuwen Late middeleeuwen – nieuwe
Hoog
tijd
Cultuurlaag, funderingsresten, natuursteen,
Vanaf het maaiveld
fragmenten aardewerk, gebruiksvoorwerpen, sporen van agrarische activiteiten, restanten wegen/paden
Tabel 2. Archeologische verwachting per periode.
Bodemverstoring Op de het minuutplan is het plangebied in gebruik geweest als woning, moestuin en weiland. Er zijn geen gegevens van andere bodemverstoringen binnen het plangebied bekend. Mogelijk is verstoring opgetreden als gevolg van de bouw
en sloop van
de
boerderijen en het gebruik als (moes)tuin. De boerderij is het noordelijke deel van het plangebied is uitgebrand en vervolgens gesloopt. Op basis van de KLIC-melding (uitgevoerd op 14 april 2022) zijn binnen het plangebied enkele kabels/leidingen gegraven die voor een verstoring van de bodem
kunnen hebben gezorgd.
Pagina | 26
AM22118
Figuur 6. KLIC-melding voor het plangebied. (Bron: Kadaster)
Pagina | 27
AM22118
5.
VELDWERKZAAMHEDEN
5. 1
Algemeen
Het doel
van
het verkennend veldonderzoek door middel
van
boringen is het toetsen
van
de opgestelde gespecificeerde
archeologische verwachting voor het plangebied (Hoofdstuk 4). Hiertoe zijn op 20 april 2022 in totaal zeven boringen gezet (zie Bijlage 2 en 8). De boringen zijn uitgevoerd met een Edelmanboor met een boorkop van 7 centimeter in diameter. De boordiepte varieerde van 5 tot 220 centimeter beneden maaiveld. Boring 3 is meermaals gestaakt op een puinlaag op 5 centimeter beneden maaiveld. Boring 1 is op 50 centimeter beneden maaiveld ook gestaakt op een ondoordringbare laag. De boorkernen zijn conform ASB (Archeologische Standaard Boorbeschrijving 5. 2) beschreven, zie bijlage 8. De hoogteligging van de boorpunten ten opzichte van NAP is afgeleid van het AHN3
(www. ahn. nl). De maaiveldhoogte is nagenoeg gelijk binnen het plangebied en varieert tussen