CConstaterende datMaashorst
Koppel je AI →
Document · PDF

19. Bijlagen bij toelichting: Bijlage 18 Archeologisch onderzoek

Commissievergadering Ruimte, Economie en Financiën 24 september 2026, gemeente MaashorstBij agendapunt: Raadsvoorstel | Vaststelling bestemmingsplan Park Maashorst Kamer 4, Uden32.674 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 4

De sporen uit de late ijzertijd/inheems Romeinse tijd bestaan uit nederzettingssporen: greppels, kuilen, paalsporen en een standgreppel (rood in Figuur 6.1). Een deel van deze twee laatste spoorcategorieën bleek te herleiden tot gebouwplattegronden uit de inheems Romeinse tijd. De sporen uit deze periode concentreren zich in twee gebieden. De kleinste concentratie is in het noordwesten aangetroffen: onderzoeksgebied B in Figuur 6.2. Tijdens het proefsleuvenonderzoek volstond hier de aanleg van enkele extra (tussenliggende) proefsleuven om de sporenconcentratie te begrenzen en volledig te documenten. Er was dan ook geen aanvullende opgraving nodig. Een doorstart naar een opgraving was wel vereist bij de grote sporenconcentratie die in het zuiden is aangetroffen: onderzoeksgebied A in Figuur 6.1). Figuur 6.3 toont een overzicht van de sporen en structuren uit de opgraving.  De sporen en structuren worden in paragraaf 6.2 nader beschreven. De periode Nieuwe tijd is vertegenwoordigd door een waterput en vooral door verkavelingssporen: greppels en een sloot. De verkavelingssporen zijn verspreid over het onderzoeksgebied aangetroffen (groen in Figuur 6.1, Figuur 6.2 en Figuur 6.3). De beschrijving van de sporen is te vinden in paragraaf 6.3.

Naast de voornoemde archeologische sporen en de ijzertijd/inheems Romeinse tijd en de Nieuwe tijd zijn ook recente en natuurlijke verstoringen gedocumenteerd (Tabel 6.1). Zoals gebruikelijk voor onderzoeken op de hoge zandgronden ontbreken het oorspronkelijke loopvlak en bijbehorende vondstlagen uit de voornoemde archeologische periode als gevolg van het veelvuldig ploegen in het verleden. Het proefsleuvenonderzoek en de aansluitende opgraving hebben dan ook slechts een klein aantal vondsten opgeleverd: in totaal zijn 19 vondsten aangetroffen, waarvan 5 tijdens het proefsleuvenonderzoek (v. 1‐5) en 14 uit de opgraving (v.16, 20,21, 25). Het gaat om aardewerk (n=  18) en een fragment glas. Van de vondsten zijn er 16 afkomstig zijn uit een archeologisch spoor, 1 uit een laag en 2 uit een recente verstoring. De vondsten uit de late ijzertijd/inheems Romeinse tijd en de Nieuwe tijd worden (na de beschrijving van de sporen) beschreven in respectievelijk paragraaf 6.2.2 en 6.3.2. Ten slotte zijn de archeologische sporen uit de late ijzertijd/inheems Romeinse tijd bemonsterd met het oog op aanvullende archeobotanisch en 14C‐onderzoek. De resultaten van deze onderzoeken zijn te vinden in paragraaf 6.2.3.

Type spoor  Aantal uit proefsleuven  Aantal uit opgraving  Aantal totaal Natuurlijke verstoring/vlekken  17  55  72 Recente verstoringen  17  1  18 Paalsporen/paalkuilen  47  142  189 Waterputten ‐   1  1 Greppels  18  28  46 Houtskoolconcentratie/houtskoolmeiler   1 ‐   1 Standgreppel (van een huis) ‐   1  1 Kuilen   4  5  9 Sloot  1 ‐   1 Totaal  105  233  338 Tabel 6.1 Overzicht van de verschillende spoortypen uit de proefsleuven en de opgraving van 2019. 31 Figuur 6.1 Overzicht  van de sporen en structuren met nummering en datering binnen de onderzoeksgebieden (A, B en C)  van de proefsleuven (blauw omlijnd) en de opgraving (rood omlijnd). Voor een uitsnede van de sporen en structuren in onderzoeksgebied B, zie Figuur 6.2; voor de opgraving van de vindplaats in onderzoeksgebied A, zie Figuur 6.3). De sporen van de omliggende, voorgaande onderzoeken zijn lichtgrijs weergegeven.

32 Figuur 6.2 Overzicht van de sporen  en structuren met nummering en datering ter hoogte van onderzoeksgebied B van de proefsleuven (blauw omlijnd).

33 Figuur 6.3 Overzicht van de sporen  en structuren met nummering en datering ter hoogte van de opgraving (rood omlijnd). De sporen van de omliggende, voorgaande onderzoeken zijn lichtgrijs weergegeven.

34 6.2 Inheems Romeinse tijd T.A. Goossens 6.2.1 Inleiding Tijdens het onderzoek van Fase 3 zijn twee gebieden met nederzettingssporen afgebakend en onderzocht: een erf in het noordwesten en twee erven in het zuiden. Eerst volgt een beschrijving van de daarbinnen onderscheiden structuren: huizen, bijgebouwen, een palenrij en een houtskoolmeiler. Daarna volgt de analyse van de vondsten en grondmonsters. 6.2.2 Huizen Huis 201 Inleiding Er zijn tijdens het proefsleuvenonderzoek in werkputten 5 en 6 (deelgebied A) resten aangetroffen van een plattegrond (Figuur 3.1). Tijdens de definitieve opgraving is de plattegrond volledig blootgelegd en aangeduid als structuur 201. Het sporenvlak bleek her en der verstoord door recente grondbewerking en door planten en dieren (Figuur 6.3). De structuur is zuidwest‐ noordoost georiënteerd. Het gaat om een samengestelde plattegrond bestaande uit een hoofdgebouw, een huis, met aan de noordoostelijke kopse kant een aanbouw (Figuur 6.4). De plattegrond van het huis heeft een omvang van 31,50 bij 6,70 m. Twee tegenover elkaar geplaatste ingangen in de lange wanden delen het huis in drie ruimten. In het noordoosten is een extra ruimte toegevoegd door een aanbouw met een omvang van 8,25 bij 5,25 m (Figuur 6.5).15 Met deze aanbouw heeft structuur 201 een totale lengte van 39,50 m.

15 Metingen van plattegronden zijn van hart tot hart van de buitenste paal‐ en greppelsporen. 35 Figuur 6.4 Plattegrond van Huis 201 in het sporenvlak (boven) met spoordiepten (onder). Figuur 6.5 Zicht op Huis 201 met de aanbouw op de voorgrond en de Erphoevenweg met bebouwing op de achtergrond (werkput 21 vanuit het noordoosten). 

36 Draagconstructie en huistype De draagconstructie van zowel het huis als de noordoostelijke aanbouw lijkt met name te hebben gerust op een rij zware middelstijlen (62‐ 96 cm diep). Vermoedelijk ondersteunden ze (in de vorm van een kruis) het dak, zowel in de nok als halverwege de dakhelling. De kruisvormige middenstijlen waren hiertoe vermoedelijk in de nok en aan de uiteinden van de kruisarmen onderling verbonden door langsliggers. Het rechthoekige frame op de uiteinden van de kruisarmen zorgde voor extra stevigheid bij de ondersteuning van de daklast. Het dak werd verder ondersteund door enkele dragende stijlen in/tegen de wand. Rondom de plattegrond is rij sporen van extra dakvoet dragende palen gevonden. Deze palenrij is incompleet; vermoedelijk is een deel van de deze (ondiepere) sporen niet bewaard als gevolg van latere aftopping (onder andere ploegactiviteiten).

Binnen de plattegrond van het huis zijn vijf middenstijlen te onderscheiden; mogelijk waren dit er oorspronkelijk zes. Het huis blijkt in het midden, op de hartlijn tussen middenstijlen S115 en 150, namelijk verstoord te zijn (Figuur 6.3). De middenstijlen delen het huis in een tweebeukige ruimte: met name in de twee buitenste huisdelen. Een uitzondering geldt vermoedelijk voor het  centrale huisdeel, dat gelegen was tussen de beide ingangspartijen (zie verderop). Ofschoon het sporenbeeld hier het meest verstoord is, lijken  paalsporen aan weerszijden van de hartlijn (als ondersteuning halverwege de dakhelling) namelijk te getuigen van een deels alternatieve driebeukige indeling van de ruimte.16 Uitgaande van een dergelijke (deels) driebeukige centrale ruimte − ingeklemd tussen tweebeukige ruimten− past de huisplattegrond het best bij huistype 9C binnen de huizentypologie van Oss‐Ussen (Figuur 6.6).  De positie van de twee voornoemde ingangspartijen en de plaatsing van de meest noordoostelijke middenstijl, direct tegen de korte wand, zijn ook kenmerkend voor dit huistype.17 De rij middenstijlen van de aanbouw ligt in het verlengde van middenstijlen van het huis, zij het dat de aanbouw iets uit het lood ligt ten opzichte van het huis. De middenstijlen van de aanbouw zijn relatief minder diep (37‐52 cm). Ook valt op dat

de aanbouw smaller is dan het huis. De aanbouw is duidelijk minder zwaar (minder breed en hoog) opgebouwd. Dit alles wijst erop dat geen sprake van een een‐op‐een verlenging van de draagconstructie (met voornoemde rechthoekige frame) van het huis. Bij de aanbouw is wel gebruik gemaakt van de meest oostelijke midden/nokstijl van het huis: deze middenstijl en de twee middenstijlen van de aanbouw ondersteunden (in de vorm van kruizen) samen de lichtere draag‐ en dakconstructie van de aanbouw. Dak Aan de noordoostzijde van het huis en de aanbouw valt op dat de laatste diep gefundeerde (en dus hoge) midden/nokstijl tegen de korte wand is geplaatst. Deze middenstijl moest hier duidelijk een zadeldak met hoge gevel ondersteunen. Ofschoon aan  de westzijde van het huis de laatste middenstijl niet tegen, maar ca.1,4 m uit de wand (aan de binnenzijde) is geplaatst, lijkt hier ook sprake van een zadeldakconstructie. De relatief korte afstand tussen deze laatste middelstijl en de korte wand was goed te overbruggen door een nokligger die op de midden/nokstijlen rustte.18 Helaas is de reconstructie van het vermoede zadeldak niet te toetsen aan de hand van de buitenstijlen; zoals voornoemd is de rij buitenstijlen rondom plattegrond incompleet.

Wanden De wand van de structuur bestaat uit een wandgreppel met aan één of beide zijden geplaatste wandstijlen. Deze wandstijlen zijn onregelmatig geplaatst; her en der zijn er ook aanwijzingen voor palen die in de wandgreppel zijn geplaatst. Deze laatste palen dienden vermoedelijk als ondersteuning van een (vlechtwerk)wand. De wandgreppel is rondom te volgen; de hoeken van het gebouw zijn niet afgerond. De wandgreppel is alleen ter hoogte van de ingangen onderbroken. Ingangen De ingangen van structuur 201 zijn zoals voornoemd te herkennen aan de openingen in de wandgreppel. Aan weerszijden van de openingen valt steeds een dubbele paalstelling (aan de binnen‐ en buitenzijde van de wand) op; bedoeld om de wandconstructie af te sluiten. 16 Indien met de gehele ruimte van het huis inclusief de middenstijlen meerekent, is feitelijk sprake van een vierbeukige indeling. 17 Wesselingh 2000, 16‐17. De daar vermelde typologie is overgenomen uit Schinkel 1998, 184‐190 en 201‐204. 18 Bij een alternatieve dak(re)constructie in de vorm van een schilddak zou men de middenstijl (bij een dakhelling van ca 45°) ca. 1,8‐2,0  m uit (binnenzijde van) de wand verwachten, als ondersteuning van de nok.

37 Het huis vertoont twee tegenover elkaar geplaatste ingangen in de lange wanden.  Kenmerkend voor huistype 9C zijn deze ingangen aan weerszijden van het centrale huisdeel geplaatst. Ter hoogte van de oostelijke ingangen zijn donkerbruine, kuilvormige sporen aangetroffen: vermoedelijk gaat het hier om lokale depressies van het oorspronkelijke loopniveau, ontstaan door het veelvuldig betreden en verlaten van huis. In de noordoostelijke aanbouw is slechts een ingang te herkennen: deze bevindt in de lange wand aan de zuidoostelijke zijde. Indeling Indien met uitgaat van de afstand tussen de buitenste wanden van de structuur is de leefruimte van structuur (inclusief de aanbouw) maximaal 37,75 m lang. Deze leefruimte is binnen het huis maximaal 5,5 m breed; in de aanbouw 4 m. Zoals voornoemd delen de tegenover elkaar geplaatste (ca. 1,5‐1,75 m brede) ingangen de leefruimte van het huis in drie ongelijke binnenruimten: een twee beukig westelijk van 6,75 x 5,5 m een middendeel van 20,75 m een oostelijk deel van 2 x 5,5 m. De leefruimte van de aanbouw bedraagt ten slotte 7,5 x 4 m.

De functie van deze vier afzonderlijke leefruimten is onduidelijk. Binnen het meest westelijke deel en de oostelijk aanbouw valt op dat de bouwers met de plaatsing van de dragende midden/nokstijlen een zo groot mogelijke leefruimte hebben gecreëerd: een deel van de nokstijlen valt samen met (of bevindt zich buiten) de grens van deze ruimten. Uitgaande van de wandgreppels (en hier te reconstrueren opgaande wanden) zijn beide delen ook (grotendeels) gescheiden van het grote middendeel. Deze open ruimten waren optimaal te gebruiken als woonruimte met een eigen toegang. Zoals voornoemd, ontbreken echter concrete aanwijzingen (zoals een haard) voor een dergelijk woonfunctie. Uitgaande van deze interpretatie zou men het grootste, deels driebeukige centrale deel van het huis als een stal kunnen interpreteren. In tegenstelling tot de driebeukige ruimten van andere plattegronden van huistype 9,19 zijn echter geen duidelijk funderingsgreppels van (tussenwanden van) veeboxen te onderscheiden binnen structuur 201.De enige mogelijke indirecte aanwijzingen voor veeboxen zijn de vinden in de paalsporen aan de binnenkant van de lange wanden. Met name langs de noordelijke wand valt namelijk een regelmaat op in de plaatsing van de wandpalen: de tussenafstand bedraagt ca 1,6 m. In

aanvulling op de ondersteuning van de dak‐ en wandconstructie, kunnen deze palen aan de binnenzijde ook de aanzet van veebox vormen.20 . Reparaties en verbouwingen In de plattegrond van structuur 201 zijn geen sporen van reparaties te herkennen. Aangezien de aanbouw  in draagconstructie afwijkt van het huis, ligt het voor de hand dat de aanbouw geruime tijd na de bouw van het huis is gerealiseerd. Afdanking en (post‐)depositie In diepe kuilen van enkele middenstijlen (S262 en S327) was nog een paalgat te herkennen. Vermoedelijk is de funderingspaal in deze gevallen in de grond achtergelaten bij afdanking van het huis. De gehomogeniseerde vulling in paalkuilen van andere middenstijlen lijkt daarentegen uit te wijzen dat een aantal funderingspalen toen wel is uitgegraven voor hergebruik elders. Mogelijk waren de eerste genoemde palen al te ver aangetast. Vondsten De opgraving van structuur 201 heeft in totaal elf scherven opgeleverd: zes zijn afkomstig uit een van de ingangskuilen (S124) en vijf uit paalsporen (S271 en S327) (voor sporen, zie Figuur 6.3; voor determinatie vondsten, zie Bijlage V). Het gaat in alle gevallen om inheems handgevormd aardewerk (zie paragraaf 6.2.2).

Associatie De plattegrond van structuur 201 is te associëren met de plattegrond van bijgebouw 205. Dit bijgebouw ligt direct ten zuiden van de aanbouw van Huis 201 en is er haaks op georiënteerd. Het ligt dan ook voor de hand dat beide tot hetzelfde erf behoren en tegelijkertijd in gebruik zijn geweest. Mogelijk hoorde bijgebouw 204 dat  14 m ten zuiden van structuur 205 ligt, ook tot dit erf gezien de korte onderlinge afstand. Bijgebouw 204 wijkt echter in oriëntatie af van zowel Huis 1 als bijgebouw 205. Datering 19 Vergelijk Huis H105 van huistype in Schinkel 1998, 201. 20 De aanwezigheid van extra palen is sowieso met name in het staldeel te verwachten. Hier had de wand immers het meest te lijden onder de langs schurende en stotende dieren. 38 Aardewerk Het handgevormde aardewerk uit structuur 201 is niet scherper te dateren dan 50 v. Chr. tot 300 n. Chr. (Tabel 6.2; zie ook paragraaf 6.2.2). 14C Houtskool van een twijg/tak uit botanische monsters van paalkuilvullingen (S182 en S192) is ingezonden voor 14C‐datering.

Het onderzoek heeft sterk uiteenlopende dateringen opgeleverd van 1115‐828 kal. v. Chr. en 361‐113 kal. v. Chr. (Tabel 6.2). Deze datering, die het huis respectievelijk in de midden‐ en late  bronstijd of de midden‐ en late ijzertijd zouden plaatsen, sluiten niet goed aan bij de overige, jongere dateringen (aardewerk en huistype). Vermoedelijk is het houtskool ouder en is het intrusief; bijvoorbeeld als opspit in het spoor terecht gekomen. Het is zelfs mogelijk dat het hier geen antropogeen resten betreft, maar organisch materiaal dat van nature in de bodem zat. Huistype De aardewerkdatering sluit aan bij de algemene datering van huistype 9 binnen de typologie Oss‐Ussen. Dit huistype 9 komt namelijk vrijwel uitsluitend in de Romeinse tijd voor. Het subtype 9C, waartoe structuur 201 lijkt te behoren, komt met name in de tweede helft van de 1e  eeuw voor (50‐100 n. Chr.).21 Ruimtelijke relatie en oriëntatie De voorgaande opgravingen van Fasen 1 en 2 hebben uitgewezen dat de (gebouwstructuren van de) inheems‐Romeinse nederzetting volgens een strakke lay‐out met specifieke oriëntatie (met structurerende zichtlijnen in de vorm palenrijen) zijn ingericht. Deze oriëntatie vertoont veranderingen in de loop van de ontwikkeling van de nederzetting: vanaf fase 1 (ca.

0‐50 n. Chr.) tot en met  fase 5 (200‐250 n. Chr.). Indien men structuur 201 vergelijkt met hoofdgebouwen en de lay‐out van de nederzetting uit fase 1 tot met 5, dan sluit deze plattegrond goed aan bij fase 1 (0‐50 n. Chr.) en fase 2 (50‐100 n. Chr.) (zie Figuur 6.11). In deze laatste fase komen de meeste huizen met een aanbouw zoals in structuur 201 voor. Uitgaande van met name dit laatste kenmerk, de voornoemde oriëntatie en met name de datering van huistype 9C is structuur 201 het best in fase 2 van de nederzetting te plaatsen. datering  aardewerk v  put  vlak  spoor  structuur aard structuur  materiaal  aardewerk  14C22  N  g Archol‐project 1868 IVO (proefsleuven) 1  10  1  52  7  greppel  aardewerk  0‐300 n. Chr.     2  50,9 2  17  1  75  9  greppel  glas  recent     1  41,8 2  17  1  75  9  greppel  aardewerk  Romeinse tijd     1  4,6 4  20  1  5030     n.v.t.  aardewerk  0‐300 n. Chr.     1  7,1 totaal                             5  104,4 Archol‐project 1891 DO (opgraving) 10  21  1  182  201  huis  houtskool     361‐113 kal. v.Chr.  1 13  21  1  192  201  huis  houtskool/zaad     1115‐928 kal. v.Chr. 16  21  1  124  201  huis  aardewerk  50 v.‐300 n. Chr     6  89,9 19  23  1  226  203  huis  houtskool     191‐3 kal. v Chr.

20  23  1  230  203  huis  aardewerk  50 v.‐300 n. Chr     2  32,2 21  23  1  230  203  huis  aardewerk  90‐260     1  4,7 23  24  1  271  201  huis  aardewerk  50 v.‐300 n. Chr     1  3,5 25  26  1  327  201  huis  aardewerk  50 v.‐300 n. Chr     4  14,7 totaal                             14  145 Tabel 6.2 Overzicht van de spoorcontexten met dateringen op basis van vondsten‐ en 14C‐analyse. 21 21 Voor datering (op basis van vondsten van) huistype 9C, zie Schinkel 1998, 185 en Wesselingh 2000, 74 (nederzetting Westerveld). 22 Hierbij is uitgegaan van dateringen met een zekerheid van 95,4 % (zie bijlage VII). 39 Figuur 6.6 Huizentypologie van Oss‐Ussen voor de Romeinse tijd (uit: Wesselingh 2000, 18; figuur 11a).

Huis 203 Inleiding Structuur 203 is tijdens het proefsleuvenonderzoek niet aangetroffen: het bevindt zich tussen werkput 3 en 4 in (zie Figuur 3.1 en Figuur 6.1). De structuur is pas tijdens de aansluitende opgraving, in werkputten 23 en 25, blootgelegd (zie Figuur 3.2 en Figuur 6.3).  Het sporenvlak blijkt hier sterk verstoord door een combinatie van recente greppels en rechthoekige kuilen, met name het midden en oosten van de plattegrond (Figuur 6.7). De structuur is net als Huis 201 zuidwest‐noordoost gericht, zij het iets meer op het zuiden.  De plattegrond heeft een maximale  omvang van 12,75 x 6,75 m. Twee tegenover elkaar geplaatste ingangen in de lange wanden delen het gebouw in twee ongelijke delen. Het gebouw is weliswaar opvallend kleiner dan voornoemde structuur 201, maar is nog wel groter dan de bijgebouwen in de directe omgeving en de rest van de nederzetting. Het lijkt hier dan ook om een huis te gaan.

40 Figuur 6.7 Plattegrond van Huis 203 in het sporenvlak (boven) met spoordiepten (onder). Draagconstructie en huistype De draagconstructie van het huis rustte op een rij middelstijlen, wandstijlen en een rij van regelmatig geplaatste buitenstijlen. De rij middenstijlen telt slechts twee paalsporen met een tussenafstand van 6,5 m en sterk afwijkende diepte (76 versus 28 cm). Het is niet uit te sluiten dat dit beeld is vertekend door de voornoemde verstoringen: mogelijk heeft er oorspronkelijk nog een andere (diepere) middenstijl gestaan. In de lijn van deze middenstijlen is in de noordoostelijke korte wand nog een derde stijl te vinden. Deze stijl onderscheidt zich echter met de geringe diepe (25 cm) niet van andere wand‐ en buitenstijlen. Een dragende middenstijl ligt hier  dan ook niet voor de hand. Uitgaande van het huidige sporenbeeld en de relatief geringe diepte van (een van de) middenstijlen, hebben deze stijlen niet tot de nok gereikt. Vermoedelijk ondersteunden ze als T‐vormige stijlen het dak halverwege de dakhelling. De dwarsliggers van de T‐vormige middenstijlen waren hiertoe vermoedelijk aan de uiteinden verbonden door langsliggers.

Het rechthoekige frame op de uiteinden van de T‐vormige middenstijlen zorgde voor extra stevigheid bij de ondersteuning van de daklast. Het dak werd verder ondersteund door enkele dragende stijlen (15‐36 cm)  in/tegen de wand en ten slotte door een rij van  dakvoet dragende stijlen (3‐25 cm diep) die op regelmatige afstand (1,00‐1,50 m) rondom zijn geplaatst. Deze rij buitenstijlen is weliswaar niet compleet; het  meest intacte zuidwestelijke deel van het huis lijkt echter uit te wijzen 

41 dat de buitenstijlen (buiten beide lange wanden) tegenover elkaar zijn geplaatst. Mogelijk waren ze onderling verbonden door dwarsliggers om extra stevigheid aan de draagconstructie te geven. De rij middenstijlen deelt het huis over de lengte in een tweebeukige ruimte. Deze tweebeukige indeling wijst in combinatie met de wandgreppel, buitenste middenstijlen die niet in of tegen de wand maar er ruim binnen staan, op huistype 8A binnen de typologie van Oss‐Ussen (Figuur 6.6). Dak De constructie is het best af te leiden van het zuidwestelijke uiteinde van het huis. Aanwijzingen voor een zadeldak (met hoge gevel), in de vorm van een diep ingegraven nokstijl in/dicht tegen de wand zoals bij huistypen 8B en ‐C, ontbreken hier (Figuur 6.6). De meest westelijke middenstijl is namelijk ca 1 ,00 m uit de (binnenzijde) van de wand geplaatst. Deze lijkt eerder als T‐vormige middenstijl (met het daarop rustende voornoemde rechthoekige frame) een schuin dakvlak te hebben gedragen. Vermoedelijk was het huis dus niet alleen aan de lange zijden, maar ook aan de korte uiteinden van een schilddakconstructie voorzien. De regelmaat en overeenkomst in de diepte en plaatsing van de buitenstijlen (ca. 0,50 m uit de wand) rondom de gehele plattegrond, wijzen hier ook op: ze getuigen immers van een gelijke daklast aan alle zijden.

Wanden De wand van de structuur bestaat uit een wandgreppel met stijlen die her en der in of tegen de wand zijn geplaatst. Deze wandstijlen zijn onregelmatig geplaatst. Vermoedelijk dienden deze hoofdzakelijk als ondersteuning van een vlechtwerkwand die in de greppel was geplaatst. De wandgreppel is net als bij structuur 201 rondom te volgen en is alleen ter hoogte van de ingangen onderbroken. Ingangen Het sporenbeeld van de ingangen is deels verstoord. De wandgreppel lijkt ter hoogte van de beide ingangen over een afstand van ca. 1,75 m onderbroken. Aan de meest intacte zuidwestzijde van beide ingangen is te zien dat de wandgreppel(constructie) is afgesloten door een wandstijl.

Indeling De leefruimte binnen de wanden heeft een omvang van 11,00 x 5,00 m. De ca. 1,75 m brede ingangspartij deelt deze leefruimte in een groot zuidwestelijk deel van 7,25  x 5,00 m en een klein noordoostelijk deel van 2 x 5,00 m. De plaatsing van de oostelijke middenstijl bevindt zich ter hoogte van de ingangspartij, waardoor de leefruimte van beide delen beter was te benutten. Het is onduidelijk welke functie beide delen hebben gehad. Uitgaande van het relatief kleine formaat en de tweebeukige constructie (met zo min mogelijk storende binnenstijlen) van het gebouw ligt een woonfunctie het meest voor de hand. Het is echter niet uit te sluiten dat het gebouw (ook deels) voor ambachtelijke doeleinden werd gebruikt. . Reparaties en verbouwingen In de plattegrond van structuur 201 zijn geen duidelijke sporen van reparaties te herkennen. Een uitzondering geldt mogelijk voor de noordelijke ingang: aan de westzijde zijn twee palen (S302 en 303) dicht op elkaar geplaatst. Afdanking en (post‐)depositie De gehomogeniseerde vulling van de meeste paalkuilen, zoals het diepe spoor van middenstijl S230, lijkt uit te wijzen dat funderingspalen zijn uitgegraven voor hergebruik elders., na afdanking van Huis 203.

Vondsten De sporen van structuur 201 hebben in totaal slechts drie scherven opgeleverd. Ze zijn alle afkomstig uit de paalkuil van de westelijke middenstijl (S230). Het gaat om twee scherven handgevormd en een scherf importaardewerk (zie paragraaf 6.2.2). Associatie Structuur 203 is mogelijk te associëren met de plattegrond van bijgebouw 204 die ca. 25 m ten noordoosten ligt.  Dit bijgebouw heeft echter een afwijkende oriëntatie (N‐Z). Het kan ook bij het iets dichter bij liggende Huis 201 (op 21 m afstand) horen. Ten slotte valt op dat het huis vrijwel in lijn ligt met een westelijke palenrij die bij de opgraving van Uden‐Noord Fase 1 als zichtlijn is geïnterpreteerd voor erven uit Fase 2 (50‐100 n. Chr.) (zie Figuur 6.11). 42 Datering Aardewerk Het handgevormde aardewerk uit structuur 201 is niet scherper te dateren dan 50 v. Chr. tot 300 n. Chr. De importscherven, bestaande uit geverfd aardewerk, maken enige aanscherping van de datering mogelijk. Geverfd aardewerk komt namelijk tussen  90 en 260 n. Chr. voor (Tabel 6.2; zie paragraaf 6.2.2).

14C Houtskool van een twijg/tak en een graszaadje uit een botanisch monsters van een paalkuil (S226) is ingezonden voor 14C‐ datering. Het onderzoek heeft datering opgeleverd van 191‐3  kal. v. Chr. (Tabel 6.2).Net als bij Huis 201 sluit deze dit resultaat niet goed aan bij de overige dateringen van het huis. Vermoedelijk gaat het hier ook om datering van intrusief ouder (en mogelijk natuurlijk) materiaal. Huistype De datering van met name het handgevormde aardewerk sluit aan bij de algemene datering van huistype 8(A/B/C) dat uitsluitend in de Romeinse tijd voorkomt. Ruimtelijke relatie en oriëntatie Uitgaande van de oriëntatie is gebouw zowel aan fase 2 (met de voornoemde zichtlijn) als fase 3 te koppelen (zie Figuur 6.11). Op grond van de iets meer op het zuiden gerichte oriëntatie (in vergelijking met onder andere Huis 201) lijkt Huis 203 echter beter bij fase3 (100‐150 n. Chr.) te passen. Uitgaande van de datering van het importmateriaal en de oriëntatie is Huis 203 het best in fase 3 van de nederzetting te plaatsen.

6.2.3 Bijgebouwen Inleiding Tijdens het archeologisch onderzoek van Uden‐Noord Fase 3 zijn in totaal drie plattegronden van bijgebouwen aangetroffen. Bijgebouw 206 is reeds tijdens het proefsleuvenonderzoek aangetroffen: in het noordwesten van het onderzoeksgebied (in werkputten 18 en 20, zie Figuur 3.1 en Figuur 6.4). Het gaat om een plattegrond van 6,50 bij 4,50 m met een oriëntatie noordwest‐zuidoost. De twee andere bijgebouwen, structuren 204 en 205, zijn pas bij de opgraving aangetroffen: in het zuiden van het onderzoeksgebied, tussen Huis 201 en Huis 203 (Figuur 6.3). De plattegrond van bijgebouw 204 heeft een omvang van 3,5 bij 2,5 m en is noord‐zuid georiënteerd. Bijgebouw 205 is 5,75 m bij 5,00 m en is noordwest‐zuidoost georiënteerd.

Draagconstructie en bijgebouwtype De plattegronden van de bijgebouwen lijken hoofdzakelijk uit twee rijen van dragende stijlen te bestaan (Figuur 6.8). Bij structuur 204 gaat het om twee rijen van elk twee stijlen. Hiermee is het bijgebouw te rekenen tot het vierpalige type IA binnen de typologie voor bijgebouwen (spiekers) van Oss‐Ussen. Structuur 205 bestaat uit twee rijen van elk drie stijlen; enkele stijlen zijn voorzien van een extra stijl. Dit is kenmerkend voor het zespalige type IB binnen de typologie van Oss‐ Ussen.23 Ten slotte is structuur 206 in beginsel te rekenen tot het bijgebouw type ID, waarvan de twee rijen samen meer dan zes stijlen bevatten. Er zijn bij structuur 206 weliswaar extra paalsporen tussen de twee (buitenste) rijen te onderscheiden, maar het is onzeker of en (zo ja,) hoe ze hebben bijgedragen aan de fundering. Ten slotte dient opgemerkt te worden dat het palenpatroon niet een‐op‐een geïnterpreteerd kan worden als indeling van de ruimte binnen de bijgebouwen. De algemene aanname is immers dat kleine bijgebouwen, zoals structuren 204 tot en met 206, een bovengrondse vloer hadden. De palen die hun sporen achter hebben gelaten, geven alleen informatie over de fundering.

Een andere aanname betreft de functie van dergelijke kleine gebouwen: ze zouden met name gebruikt zijn voor de opslag van voedsel voor mens (graan) of vee (hooi).24 Bijgebouwen die groter zijn in omvang en die in lay‐out (onder andere een 23 Voor meer informatie over de vermelde (sub)typen bijgebouwen, zie Schinkel 1998, 255‐257. 24 Schinkel 1998, 255. 43 wandgreppel rondom) sterk lijken op plattegronden van huizen, zijn op grond van vondstconcentraties eerder te koppelen aan de uitoefening van specifieke ambachten. Zo heeft een hoge concentratie productie‐ en smeedslakken  ter hoogte van structuur 51 − gevonden in het zuiden van het plangebied tijdens de opgraving van Uden‐Noord Fase I − uitgewezen dat dit bijgebouw in gebruik was voor van het winnen, herverhitten en smeden van ijzer.25 Vondsten, datering en ruimtelijke relatie De sporen van de bijgebouwen hebben geen vondsten opgeleverd. De datering is dan ook enkel af te leiden van de oriëntatie en de ruimtelijke relatie met de overige structuren van de nederzetting. Structuur 205 die dicht  en haaks op Huis 201 blijkt te liggen, is duidelijk tot het erf van dit huis uit fase 2 te rekenen (zie Figuur 6.3). Structuur 204 dat in oriëntatie afwijkt van de omliggende huizen, kan daarentegen (op grond van de onderlinge korte afstand) aan zowel Huis

201 als Huis 203 (uit fase 3) hebben toebehoord. Het derde bijgebouwd 206 is in direct  nabijheid van Huis 140 uit de opgraving van Uden‐Noord‐Fase 2 aangetroffen. Het ligt dan ook voor de hand dat het bijgebouw tot het erf van dit huis uit fase 2 behoort (zie Figuur 6.11). Figuur 6.8 Plattegrond van Bijgebouwen 204, 205 206 in het sporenvlak (boven) met spoordiepten (onder). 25 Meurkens en Koster 2013, 132‐135. 

44 6.2.4 Palenrij In het opgravinsgebied valt tussen Huizen 201 en 203 , direct ten zuiden van bijgebouw 204, een rij van acht paalsporen op (S213‐220): structuur 202 (zie Figuur 6.3). De paalsporen zijn rond tot ovaal met een omvang van 35 tot 55 cm en een diepte van 8‐16 cm. De rij was al deels in het proefsleuvenonderzoek aangesneden (S11‐14). De sporen hebben geen vondsten voor datering opgeleverd, maar in kleur en opvulling lijken ze op de omliggende paalsporen uit in de inheems Romeinse tijd. De palenrij was over een afstand van 8,75 m te volgen. De palen blijken op een onderlinge afstand van 0,90 tot 2,25 m te zijn geplaatst.  Aan de noordzijde van de palenrij is ten westen van de structuur een tweede rij paalsporen aangetroffen (S209‐211).  Het is onduidelijk of deze rij ook tot de structuur behoort. Het gaat immers slechts om drie paalsporen  van maximaal 14 cm diepte met een grotere onderlinge afstand van 5,00 tot 8,50 m. Ook aan de oostzijde is overigens niet uit te sluiten dat structuur 202 een vervolg heeft en zelfs onderdeel uitmaakt van een grotere plattegrond. Direct ten oosten van structuur 202 bevindt zich namelijke een grootschalige verstoring (zie Figuur 6.3).

Indien de structuur zich beperkt tot een palenrij kan deze – eventueel in combinatie met de haakse rij paalsporen aan de westzijde – als herkwerk een erfscheiding hebben gevormd. Het zou dan voor de hand liggen dat de afscheiding tot het erf van Huis 201 of 203 hoort. De oriёnatie van de palenrij wijkt echter opvallend af van beide huizen; overigens ook van oudere erfstructuren (uit beginfase 1 van de nederzetting) die verder zuidoostelijke zijn gevonden (zie Figuur 6.11). De palenrij kan ook ondereel uit maken van een zichtlijn. Tijdens  de opgravingen van Uden‐Noord Fasen 1 en 2 zijn soortgelijke korte palenrijen gevonden, die samen blijken te vallen met belangrijke scheidslijnen tussen verschillende erven. Structuur 201 staat diagonaal op een dergelijke zichtlijn: de zichtlijn van een palenrij uit fase 2 van de nederzetting, die bij de opgraving (Uden‐Noord Fase 1) is ontdekt. Aangezien de sporen van de palenrij geen vondsten voor datering bevatten en de structuur in orientatie afwijkt van andere structuren van de nederzetting, is de palenrij niet eenduidig tot een specifieke fase van de nederzetting te rekenen. Gezien de nabijheid van de erven van Huis 201 en Huis 203 ligt een koppeling aan fase 2 of 3 nog het meest voor de hand.

6.2.5 Houtskoolmeiler In het noordwestelijk onderzoeksgebied (B) is direct ten oosten van bijgebouw 206 uit de inheems Romeinse tijd een rechthoekige kuil met afgeronde ‘hoeken’ gevonden (S83, zie Figuur 6.3). De kuil heeft een omvang van 1,9 x 1,1 m. De doorsnede toont dat de kuil een vrijwel vlakke bodem heeft met een opvallen houtskoolrijke vulling (Figuur 6.9).26 Op grond van al deze kenmerken is het spoor als een houtskoolmeiler te interpreteren. Soortgelijke houtskoolmeilers zijn ook in Fasen 1 en 2 van plangebied Uden‐Noord opgegraven. Net als spoor 83 bevatten deze houtskoolmeilers geen vondsten voor datering. De sporen zijn echter op grond van de omliggende inheems Romeinse nederzettingssporen (en de afwezigheid van jongere bewoningsporen uit middeleeuwen of Nieuwe tijd) aan de inheems Romeinse bewoning te koppelen.  Een deel van de houtskoolmeiers, waaronder S83, is in het noorden van de nederzetting gevonden: in de nabijheid van concentraties (smeed)slak. Vermoedelijk voorzagen de houtskoolmeilers daar in de brandstof (houtskool) voor de smeedhaarden. 26 Goossens 2018, 44 (Figuur 7.2) en 64, 45 Figuur 6.9 Doorsnede van de houtskoolmeiler (S83 in werkput 18) met zwarte, houtskoolrijke bodem: een laag met residu van het in de kuil geproduceerde en gewonnen houtskool.

6.2.6 Vondsten M. Langeveld Inleiding Tijdens het onderzoek aan het Hengstveld zijn in totaal 18 fragmenten aardewerk gevonden, die aan de Romeinse tijd kunnen worden toegeschreven. Ongeveer twee derde hiervan bestaat uit handgevormd aardewerk. Vijf fragmenten zijn afkomstig van vormen die op de draaischijf zijn vervaardigd. Uitgaande van de onderzoeksvragen in het PvE is de volgende vraag van toepassing voor het aardewerkonderzoek: uit welke periode dateren de sporen van de twee nederzettingen? Is er per nederzetting een verfijning of fasering in aan te brengen? Alvorens in te gaan op de beantwoording van deze vraag, volgt nu eerst de analyse van het aardewerk met beschrijving van: de verschillende aardewerkgroepen (eerst het gedraaide materiaal en aansluitend het handgevormde), de algehele kenmerken van het complex en de vondsten per onderscheiden structuur (zie paragraaf 6.3.1). Geverfde waar Geverfde waar werd voornamelijk gebruikt als tafelwaar. Het vormenspectrum bestaat hoofdzakelijk uit borden en bekers. Gedurende de Romeinse tijd maakt de geverfde waar verschillende ontwikkelingen in baksel en afwerktechniek (verflaag) door. Het fragment van Hengstheuvel is een sterk afgesleten wandfragment van waarschijnlijk een beker in rood baksel.

De deklaag is nagenoeg volledig afgesleten. Waarschijnlijk gaat het om een oorspronkelijk zwarte deklaag (Haalebos techniek c) of metaalglansafwerking (qualiteitsware, Haalebos techniek e). De datering ligt hiermee in de 2e eeuw of de eerste helft van de 3e eeuw. Kruikamforen Kruikamforen is een verzamelnaam voor de groep kleinere kruiken en amforen met een standring. Deze groep is met één fragment vertegenwoordigd. Het fragment heeft geen diagnostische kenmerken. Strikt genomen geen kruikamfoor, maar wel uitgevoerd in dit baksel is een randfragmentje van een kraag van kleine wrijfschaal of een klein uitgevoerd bord. Het fragment is dermate klein dat deze niet aan een type van worden toegeschreven.  

46 Dikwandig aardewerk Onder de categorie dikwandig aardewerk worden amforen, wrijfschalen en dolia gerekend. Van de eerste twee vormen zijn geen fragmenten gevonden. Dolia Dolia zijn grote voorraadvaten die vaak gedeeltelijk werden ingegraven om de inhoud koel te houden. Van deze groep zijn twee fragmenten teruggevonden, beide fragmenten zijn afkomstig van de overgang van de schouder naar de rand. Dolia kunnen niet nauwkeurig gedateerd worden. Ze blijven de gehele Romeinse periode courant. Handgevormd aardewerk Zoals reeds genoemd is het handgevormde aardewerk met 13 fragmenten vertegenwoordigd. Het overgrote deel van de scherven is organische gemagerd en zand, heeft een bruin/grijsoppervlak en een donkergrijs of zwarte kern. De overige fragmenten zijn oranje of lichtbruin. Twee van deze scherven hebben een fijne chamottemagering. Vormenspectrum Van slechts een fragment kon een vorm worden herleid. Het gaat om een randfragment met een drieledige pot met flauw S‐ vormig profiel (v. 20). De rand staat naar buiten en heeft een afgerond profiel (niet gefacetteerd). Het fragment kan niet heel nauwkeurig gedateerd worden, tussen ca.50 v. Chr. tot in de 3e eeuw n. Chr.

Oppervlaktebewerking Bij nagenoeg alle scherven ontbreekt een uitgesproken oppervlaktebewerking. Dit met uitzondering van v.20 en 16. Bij beide scherven is een gladding van het buitenoppervlak geconstateerd. Mogelijk gaat het om resten van hetzelfde potindividu. Bij het randfragment (v. 20) is de gladding tot aan de rand aangebracht. Dit soort bewerking komt vaker voor in Romeinse contexten binnen de regio. Vondsten per context Afkomstig uit Huis 20 1 (v.16, 23 en 25) zijn uitsluitend scherven van handgevormd aardewerk aangetroffen. De datering ligt hiermee tussen de 1e en 3e eeuw. In de sporen van Huis 203 (v.20 en 21) zijn eveneens resten van handgevormd aardewerk aangetroffen. De randscherf van de pot met s‐vormig profiel is hieruit geborgen. Verder is er een scherf geverfde waar aangetroffen waar aangetroffen. De datering van de structuur valt hiermee in de 2e eeuw en de eerste helft van de 3e eeuw. Structuur 7, een greppel, bevat twee fragmenten dolium. Dolia worden de gehele Romeinse tijd vervaardigd en gebruikt en vormen dus niet een effectief middel voor datering. Een andere greppel, Structuur 9, bevat behalve een niet nader te determineren fragment Romeins aardewerk ook een bodem(ziel) van een moderne fles. Ervan uitgaande dat deze laatste vondst een verkeerde toewijzing is, is het spoor in de Romeinse tijd te dateren.

Datering en samenstelling van het complex Het complex is te klein om zinvolle uitspraken te doen met betrekking tot de samenstelling van de aardewerksoorten. Als men het complex als geheel beschouwt, dan zijn er zeer weinig aanknopingspunten voor een datering. Afgaande op de aanwezigheid van de geverfde waar zou een datering in de 2e of (eerste helft) 3e eeuw voor de hand liggen. Het overige aardewerk heeft niet de chronologische resolutie om iets hieraan bij te dragen, maar weerspreekt de datering ook niet. 6.2.7 Monsters Y.F. van Amerongen Inleiding De voorgaande onderzoeken van Uden‐Noord Fasen 1 en 2 hebben aangetoond dat de kans op het aantreffen van botanische resten klein is.27 Conform de strategie van deze onderzoeken is daarom  besloten om zoveel mogelijk 27 Bij de opgraving Uden‐Noord Fase, bleken slechts 6 van de 86 gewaardeerde archeobotanische monsters geschikt voor analyse (Beurden, 2013, 141‐144); bij de opgraving van Fase 2 slechts 7 van 70 monsters (Van Hees, 2018, 89) 47 spoorcontexten van de twee hoofdgebouwen (Huis 201 en 203) te bemonsteren in de hoop deze kans te vergroten. Er zijn uiteindelijk vijftien monsters uit deze twee structuren gewaardeerd op de geschiktheid van het materiaal voor zowel macrobotanische als 14C‐analyse (zie Bijlage VI). Het betreft monsters uit paalkuilen en wandgreppels van beide gebouwstructuren.

Bij de waardering voor 14C‐datering is in het bijzonder gelet op de aanwezigheid van zaden en vruchten van eenjarige landplanten en op houtskool van twijgjes/takjes of van buitenste jaarringen (zie Bijlage VI). Deze soorten materiaal zijn het meest geschikt voor 14C‐analyse, omdat ze een relatief korte groeiperiode representeren die zo dicht mogelijk aan de menselijke bewoning kan worden gekoppeld. Bij de twijgjes/takjes is bewust geselecteerd op de verkoolde toestand: de kans is immers groot dat verkoling heeft plaats gevonden binnen een antropogene context, zoals een haardkuil. Rekening houdend met de onderzoeksvragen uit het PvE is bij de inventarisatie voor macrobotanische analyse gelet op de potentiële informatiewaarde van de resten voor een reconstructie van de voedseleconomie, de akkerbouwpraktijken en de lokale vegetatie te Uden‐Noord. Resultaten Botanie Waardering Helaas heeft de waardering van de monsters geen resten materiaal opgeleverd voor macrobotanische analyse. Er is slechts in één monster (v.13) een verkoold zaadje van een gras (Poaceae spec.) aangetroffen. Deze is afkomstig uit een paalkuil in de aanbouw van Huis 201 (zie Bijlage VI).

14C Waardering Een aantal monsters is wel geschikt gebleken voor 14C‐datering. In vier monsters zijn verkoolde twijgen/takjes aangetroffen (v.10, v.13, v.14 uit Huis 201 en v.19 uit Huis 203), waarbij in v.13 dus ook een graszaadje gevonden is. Deze resten kunnen een zo nauwkeurig mogelijke datering voor de gebouwen opleveren, omdat er hoogstens een paar jaar in een twijgje wordt gerepresenteerd en maar een jaar voor het graszaadje. In zes monsters (v.6, v.8, v.9, v.12, v.15 en v.24 uit Huis 201) is houtskool aanwezig van verspreidporig loofhout (mogelijk els, cf. Alnus), Het gaat hier weliswaar niet om de buitenkant van de boom, waardoor de datering een afwijking van enkele tientallen jaren zal opleveren; deze afwijking wordt echter deels gecompenseerd, omdat de els niet erg oud wordt. Twee andere monsters (v.11 uit Huis 201 en v.17 uit Huis 203) bevatten ook houtskool, maar in dit geval van eikenhout (Quercus). Omdat het niet bekend is waar de houtskool uit de boom is gekomen (binnenkant, buitenkant) en een eik erg oud kan worden (honderden jaren), zal een datering van dit houtskool mogelijk een grote afwijking opleveren in de datering. Ten slotte zijn drie monsters ongeschikt voor datering (v.7, v.18 en v.22) omdat er in deze monsters geen dateerbaar materiaal is aangetroffen.

De waarderingsresultaten tonen duidelijk dat de monsters niet in aanmerking komen voor een macrobotanische analyse. Een aantal monsters blijkt wel in aanmerking te komen voor 14C‐onderzoek. Voor datering zijn het meest geschikt: v.10, v.13, v.14 en v.19, gevolgd door v.6, v.8, v.9, v.12, v.15 en 24. Analyse Op grond van de waarderingsresultaten zijn de drie meest geschikte monster geselecteerd voor 14C‐analyse: v. 10 en v.13 uit Huis 201 en v. 19 van Huis 203. De monsters zijn onderzocht in het Poznan Radiocarbon Laboratory onder leiding van prof. Tomasz Goslar. Alle drie de monsters hebben op zich een datering opgeleverd (zie bijlage VII voor de resultaten: bijlage VII.A voor de dateringen BP en Bijlage VII.B voor de dateringen na kalibratie). In tegenstelling tot de verwachte periode, namelijk de inheems Romeinse tijd, blijken de drie dateringen op de eerste plaatst ouder (van de midden‐ bronstijd tot en met de late ijzertijd) te zijn en op de tweede plaats onderling sterk uiteen te lopen. Een mogelijke verklaring is dat het gedateerde houtskool en graszaadje niet primair in de bemonsterde spoorcontexten thuishoren, maar secundair hier terecht zijn gekomen: als intrusie (door bijvoorbeeld opspit of bioturbatie) van voorgaande, oudere bewoning op hetzelfde nederzettingsterrein. De onderzoeken van Uden‐Noord Fasen 1 en 2 hebben immers uitgewezen

dat met name in het zuiden van het plangebied – en dus  in de directe omgeving van de onderhavige opgraving van plangebied Fase 3 – bewoning en vermoedelijk landbewerking hebben plaats gevonden in de voornoemde periode (late) bronstijd‐ (vroege) ijzertijd. 48 Conclusie Ofschoon vooraf is ingezet op een uitgebreide bemonstering en waardering van sporen uit de twee gebouwcontexten om de kans op bruikbare onderzoeksresultaten te vergroten, heeft het onderzoek uiteindelijke geen bijdrage kunnen leveren aan de beantwoording van de vragen uit het PvE op het gebied van voedselproductie en landschapsgebruik enerzijds en de dateringen en fasering van de gebouwen binnen de nederzetting anderzijds. 6.3 Nieuwe tijd T.A. Goossens 6.3.1 Inleiding De voorgaande onderzoeken in plangebied Uden‐Noord (1 en 2) hadden geen concrete bewoningssporen uit de periode middeleeuwen en Nieuwe tijd opgeleverd.28 Afgezien van berm‐ en greppelssporen van voorgangers van het onlangs gesloopte Hogepad (westzijde) en de Erphoevenweg (oostzijde), zijn alleen tussenliggende en aangrenzende greppels uit de Nieuwe tijd aangetroffen. De greppels maken deel uit van de grootschalige 19e‐eeuwse verkaveling van het overkoepelend gebied zoals afgebeeld op het kadastrale minuutplan uit 1811‐1832 (zie Figuur 4.9).

De bevindingen van het proefsleuvenonderzoek en de opgraving van onderhavige Fase 3 sluiten hierop aan. De meeste sporen bestaan wederom uit verkavelingsgreppels en ‐sloten29. Alleen in het zuiden van het onderzoeksgebied zijn enkele (jongere) kuilen en een waterput uit de Nieuwe tijd gevonden, die  op de nabijheid van een woonerf wijzen. De verschillende sporen uit de Nieuwe tijd worden nu per categorie (verkaveling en overige sporen) besproken; daarna volgt de beschrijving van de luttele vondsten. 6.3.2 Verkavelingsgreppels- en sloten Net als bij de voorgaande onderzoeken zijn de verkavelingsgreppels verspreid over het gehele onderzoeksgebied gevonden. De langste greppeltrajecten zijn in het noordwesten en het zuiden gedocumenteerd: respectievelijk de samengestelde greppel van S52, S57, S78 en S96) en greppel S306 (zie Figuur 6.1 en Figuur 6.3). De greppels zijn hier blootgelegd over een afstand van 33,5 en 51,5 m lengte. In het noordoosten van het onderzoeksgebied zijn de greppels haaks of diagonaal aangesneden, waardoor slechts korte greppeltrajecten zichtbaar zijn op de sporenkaart (zie Figuur 6.1) De greppels zijn over het algemeen 60 tot 80 cm breed en 13 tot 20 cm diep. Ze vertonen een ronde vorm in de doorsneden. Naast smalle greppels zijn ook sporen van enkele brede sloten aangetroffen (S61, S69, S74 en S79). De sloten zijn 1,8‐2,4 m breed en ca. 40 tot 85 cm diep.

De oriëntatie van de greppels en sloten varieert sterk binnen het onderzoeksgebied: zuidwest‐noordoost in het noordwestelijk deel en west‐oost in het zuidelijk deel. In de noordoostelijk deel blijkt de oriëntatie van de greppels zelfs lokaal te variëren, met name in werkput 15 (zie Figuur 3.1 en Figuur 6.1). In combinatie met kruisende greppels zou dit een aanwijzing kunnen zij voor (een fasering van) verschillende verkavelingsstelstel binnen het onderzoeksgebied. Indien men alle greppels en sloten echter projecteert op het gegeorefereerde kadastrale minuutplan uit 1811‐1832, blijkt dat alle sporen goed samenvallen met een en hetzelfde verkavelingsstelsels (of een nadere opdeling daarvan) uit het begin van de 19e eeuw (Figuur 6.10). De voornoemde variatie in de greppels en sloten blijkt vooral voort te komen uit de ligging ten opzichte van de Erphoevenweg, die van zuid naar noord met regelmaat in oriëntatie verandert. De greppels en sloten blijken vooral haaks of diagonaal op en parallel aan de verschillende wegtrajecten te staan. De afwijkende variatie in het noordoosten is ook goed te verklaren: in aanvulling op het reguliere patroon van smalle, rechthoekige kavels blijkt het terrein hier aan de noordzijde (ter hoogte van voornoemde werkput 15) begrensd door een greppel die van west naar oost

een flauwe bocht naar het zuiden maakt. Op de kaart is tevens goed te zien dat sloot S75 samenvalt met de oostelijke begrenzing van de afgebeelde verkaveling. 28 Goossens 2018, 29 Sporen tot een breedte van 1 m zijn tot de categorie greppels gerekend; bredere sporen tot de categorie sloten. 49 Figuur 6.10 Projectie van de sporen (groen) uit de Nieuwe tijd van Uden‐Noord Fasen 1, 2 en de onderzoeksgebieden van Fase 3 (blauw omlijnd) op  het gegeorefereerde minuutplan uit 1811‐1832. 6.3.3 Overige sporen Waterput In het zuidelijke opgravingsgebied is aan de westzijde (werkput 25) een betonnen waterput met een doorsnede van 1,00 m aangetroffen (S307, zie Figuur 6.3). De betonconstructie wijst op zich al op een geringe ouderdom. Uit recente topografische kaarten30 blijkt dat de waterput aan de zuidzijde ligt van een bebouwd perceel uit de periode 1956‐2014. De bijbehorende bebouwing is hierna in het kader van de nieuwbouw van onderhavige plangebied Uden‐Noord gesloopt. Rondom de waterput getuigen de vele recente sporen nog van deze sloop. Aangezien de waterput recent blijkt, is geen nader onderzoek gedaan naar de diepte en aard van de opvulling.

Kuilen In hetzelfde zuidelijke opgravingsgebied zijn direct ten zuiden van de waterput S307  ook enkele kuilen waargenomen (S333, S334 en S335). Het gaat om ovale tot rechthoekig sporen met een omvang van maximaal 60 cm en een diepte van 10‐20 cm. De kuilen hebben geen vondsten opgeleverd voor datering. De scherpe begrenzing van de sporen en de ligging 30 Www.topotijdreis.nl. 

50 nabij waterput S307 doen echter vermoeden dat de drie kuilen ook tot het voornoemde, bebouwde perceel uit 1956‐2014 behoren. 6.3.4 Vondsten M. Langeveld en T.A. Goossens De Nieuwe tijd is in het vondstmateriaal slechts door één vondst vertegenwoordigd: een fragment recent glas uit de tweede helft van de 20e eeuw (zie Bijlage V). Het fragment is afkomstig uit sloot S75 die de in Figuur 6.10 afgebeelde verkaveling aan de oostzijde begrenst. De vondst laat zien dat de verkaveling lange tijd in gebruik is  geweest. Het hoofdpatroon is zelfs nog in de huidige percelering aan weerszijden van de Erphoevenweg te herkennen. De smalle greppels van de originele smalle kavels zijn vermoedelijk al in de loop van de 19e eeuw buiten gebruik geraakt. Uiteindelijk zijn ook de hoofdsloten in de vorige eeuw verdwenen; de meeste bij de ruilverkaveling in de jaren ’70 en ’80 rondom de bebouwde kom van Uden. Zo tonen recente topografische kaarten31 de in Figuur 6.10 afgebeelde hoofdsloot S75 tot in 1987 nog als een kronkelende oostelijke begrenzing van de verkaveling zien. Rond 1988 verdwijnt de kronkelende sloot echter; deze maakt dan plaats voor een strakke zuidwest‐noordoostgerichte sloot verder oostelijk: een moderne, bestaande sloot die tevens de oostgrens van het onderhavige onderzoeksgebied vormt (zie Figuur 1.2, direct ten oosten

van onderzoeksgebied C).  De datering van het glas sluit hier goed op aan. 6.4 Conclusie Romeinse tijd Het archeologisch onderzoek van Uden‐Noord Fase 3 heeft zoals verwacht meer inzicht gegeven in de oostelijke begrenzing van de behoudenswaardige vindplaats met nederzettingssporen en achttien bijbehorende vondsten uit de Romeinse tijd. Conform de bevindingen van de voorgaande onderzoeken blijkt de bewoning nauw samen te hangen met twee zandruggen in  het  lokale  landschap: een grote noordoost‐zuidwest gericht zandrug en een kleinere zandrug met dekzand direct ten zuidoosten hiervan. In het noorden van Fase 3 blijkt sprake van een smalle uitloper van de grote zandrug met grind. Binnen dit onderzoeksgebied is nog net de zuidoostelijke rand van deze uitloper aangesneden. Op de zandrug is het oostelijke vervolg van de nederzetting aangetoond (Figuur 6.11). Nabij de rand van de zandrug is een sporenconcentratie van ca. 100 m2 aangetroffen. Het gaat om een bijgebouw (structuur 206)  dat vermoedelijk tot het erf behoort van een Huis 140 uit fase 2 van de nederzetting (50‐ 100  n.  Chr.):  een  gebouw  dat  bij  voorgaand  onderzoek  (Fase  2)  direct  ten  westen  is  aangetroffen  (Figuur  6.11).  Een houtskoolmeiler  direct  ten  oosten  van  het  bijgebouw  heeft  geen  vondsten  voor  datering  opgeleverd,  maar  behoort

vermoedelijk ook tot dit erf. De vastgestelde oostelijke rand van dit erf, blijkt ook de noordoostelijk rand van de nederzetting te vormen. Direct ten oosten gaat het landschap over in een (zand)laagte die vermoedelijk te vochtig was voor bewoning. 31 Www.topotijdreis.nl. 51 Figuur 6.11 Fasering van de gebouw‐, waterputstructuren en zichtlijnen van de inheems Romeinse nederzetting uit Uden‐Noord Fasen 1 en 2 (groen omlijnd), aangevuld met die van  Fase 3 (blauw omlijnd).

52 De tweede zandrug is in het zuidelijke onderzoeksgebied van Fase 3 aangesneden. Het blijkt om het vervolg te gaan van de dekzandrug die tijdens de voorgaande onderzoeken alleen in het uiterste zuidoosten van het plangebied was aangetoond. De dekzandrug blijkt verder in noordwestelijke richting te volgen: daar sluit de dekzandrug aan op de voornoemde eerste zandrug met grind. Niet alleen de dekzandrug, maar ook de daarop vastgestelde bewoning uit Uden‐Noord Fasen 1 en 2 blijkt  in  noordwestelijke  richting  te  volgen.  Bij  de  opgraving  van  Fase  3  is   bovenop  de  dekzandrug  een  concentratie nederzettingssporen  gevonden  binnen  een  gebied  van  5000  m2.  Binnen  de  sporenconcentratie  zijn  twee  erven  te onderscheiden (Figuur 6.11). Het eerste erf bestaat uit Huis 201 met bijgebouw 205 dat direct ten zuiden en haaks hierop is gebouwd. Het erf met de twee gebouwen is op grond van het huistype en de oriëntatie tot fase 2 van de nederzetting te rekenen (Figuur 6.11).  Het tweede erf ligt direct ten zuiden hiervan. Het gaat om het erf van Huis 203; mogelijk behoort het nabijgelegen bijgebouw 204 ook tot het erf. Het bijgebouw kan echter ook tot het erf van Huis 201 horen; dat ligt immers ook in de nabijheid. Een eenduidige toewijzing is niet mogelijk, omdat bijgebouw 204 in oriëntatie afwijkt van beide huizen.

Het tweede erf is op grond van de aardewerkdatering en met name de oriëntatie het best te koppelen aan fase 3 van de nederzetting (100‐150 n. Chr.). Tijdens Uden‐Noord Fasen 1 en 2 was al aangetoond dat de dekzandrug met bewoning aan de zuidwestzijde was begrensd door een laagte. Onderhavige Fase 3 heeft de rug en de bijbehorende bewoning nu ook aan de noordoostzijde begrensd: de proefsleuven  in  de  (zand)laagte  ten  noorden  van  de  twee  erven  hebben  immers  geen  sporen  van  Romeinse  bewoning opgeleverd. Eenzelfde beeld kwam aan de noordoostzijde ook naar voren uit het proefsleuven in 2007 (zie Figuur 7.1). Bij het onderzoek van Fase 3 is ingezet op een intensieve bemonstering van de funderingssporen van de twee huizen uit bewoningsfasen 2 en 3 om meer te weten te komen over de voedseleconomie (de verbouwde en/of genuttigde gewassen) van  de  bewoners  in  de  oostelijke  randzone  van  de  nederzetting.  Geen  van  de  grondmonsters  blijkt  echter  (nog) macrobotanisch resten uit de Romeinse tijd te bevatten.

Nieuwe tijd Net als bij voorgaande onderzoek van Uden‐Noord Fasen 1 en 2 beperken de sporen uit de Nieuwe tijd zich hoofdzakelijk tot greppels en sloten: sporen van de indeling van het agrarisch areaal. De greppels en sloten zijn verspreid over het gehele onderzochte terrein van Fase 3 aangetroffen.  Ze zijn te koppelen aan de overkoepelende verkaveling van plangebied Uden‐Noord en directe omgeving uit de eerste helft van de 19e eeuw.  Bij projectie van de sporen op het gegeorefereerde, kadastrale minuutplan uit  1811‐1832 valt duidelijk op dat de greppels en sloten samenvallen met de kavelgrenzen of een verdere opdeling vormen binnen kavels (zie Figuur 6.10). Zoals de vooronderzoeken reeds hebben aangetoond zijn de verkavelingssporen niet behoudenswaardig. De enige bewoningssporen uit de Nieuwe tijd zijn in het zuiden van het onderzocht terrein gevonden. Hier zijn drie kuilen en een waterput uit de Nieuwe tijd gevonden. Ze wijzen samen op de nabijheid van een woonerf. Uitgaande van de scherpe vulling van de kuilen en de betonnen constructie moet het woonerf uit de jongste fase van Nieuwe tijd C stammen.

Uit  recente  topografische  kaarten32  blijkt  dat  de  sporen  samenvallen  met  de  zuidzijde  van  een  bebouwd  perceel  uit  de periode 1956‐2014. De bebouwing op dit perceel is in de aanloop naar de realisatie van nieuwbouwproject Uden‐Noord rond 2014 gesloopt. De vele verstoring rondom de voornoemde erfsporen getuigen hier nog van. 32 Www.topotijdreis.nl. 53 7 Synthese T.A. Goossens 7.1 Inleiding De kennis van de Romeinse tijd in de microregio Uden was tot voor 2009 gebaseerd op enkele kleinschalige opgravingen en een verzameling van vele, losse vondstmeldingen. De ontwikkeling van het nieuwe regionale streekziekenhuis Bernhoven en  de  omliggende woningbouw in plangebied Uden‐Noord was aanleiding om deze kennis aan te vullen met de nieuwe inzichten van een grootschalig, vlakdekkend nederzettingsonderzoek. Met de afronding van de opgravingen en rapportages van Fasen 1 en 2 werden belangrijke nieuwe hoofdstukken aan de bewoningsgeschiedenis van Uden‐Noord toegevoegd. Ze beschrijven de eerste bewoning op de overgang van de late bronstijd en vroege ijzertijd  en het ontstaan en de ontwikkeling van  een  uitgestrekte  rurale  nederzetting  in  de  Romeinse  tijd  op  twee  zandruggen  binnen  het  plangebied.  De behoudenswaardige vindplaats was hiermee reeds grotendeels (in totaal 9 ha aan nederzetting) onderzocht.  Na afronding

van Fasen 1 en 2 was alleen het oostelijk te ontwikkelen gebied van Uden‐Noord nog een witte vlek. Enkele belangrijke onderzoeksvragen bleven dan ook  onbeantwoord: hoe ver reiken de twee zandruggen en de bijbehorende bewoning zich verder  oostelijk  en  hoe  ziet  deze  bewoning  eruit?  Dankzij  het  onderzoek  van  Fase  3  is  nu  ook  het  oostelijke  gebied onderzocht en zijn ook deze laatste onderzoeksvragen te beantwoorden. De laatste inzichten van Fase 3 over de totale omvang en ontwikkeling van de bewoning binnen het landschap  worden nu per thema – vanuit de vraagstellingen uit het PvE ‐ uiteengezet. Hierbij wordt aangesloten op de bevindingen van Fasen 1 en 2.

7.2 Landschap en bewoning in de Romeinse tijd 7.2.1 Landschap in de Romeinse tijd Landschap en gaafheid van de bodem (onderzoeksvragen 1 tot en met 4) Landschap De voorgaande  onderzoeken van Fasen 1 en 2 ui de periode 2009‐2015 hadden reeds inzicht gegeven in het oude landschap van Uden‐Noord met ruggen en laagtes, dat gevormd is door vlechtende periglaciale rivieren. De eerder opgegraven kern van de inheems Romeinse nederzetting bleek toen grotendeels op een zandrug te liggen, die (het centrale gebied van) Uden‐Noord vanuit het noordoosten naar het zuidwesten doorkruist. Bij de opgravingen van Fasen 1 en 2 was  ten zuidoosten van deze rug nog een verhoging aangesneden: hier bleek onder de voornoemde periglaciale omstandigheden extra zand opgewaaid te zijn. Binnen de grenzen van het toen beschikbare onderzoeksgebied leek het om een lokale, geïsoleerde dekzandbult in de zuidoosthoek van het plangebied te gaan. Uitgaand van de hoogtekaart van (de sporenvlakken) van de omliggende onderzochte zones was de verwachting toen dat beide ruggen gescheiden werden door een centrale laagte.

Dankzij de inzichten van Fase 3 kan men dit laatste beeld nu echter bijstellen. De dekzandafzettingen blijken zich niet te beperken tot een ‘eiland’ in het zuidoosten. Het blijkt om een uitgestrekte rug te gaan die in noordwestelijke richting is te volgen. Daar  blijkt de dekzandrug uiteindelijk aan te sluiten op de voornoemde noordoost‐zuidwest gericht zandrug. De verwachte laagte blijkt niet tussen de twee ruggen te liggen, maar ten noordoosten van de zuidoostelijke dekzandrug. Met dit inzicht is de omtrek van de ruggen nu beter in kaart te begrenzen. Tijdens de onderzoeken van Fasen 1 en 2 was immers al duidelijk dat de westelijke rug aan de zuid‐ en (deels) westzijde is begrensd door een laagte. Onduidelijk is nog wel waar de noordelijke grens van beide ruggen ligt. De loop van de westelijke rug is gedurende Fase 2 tot aan de noordgrens van plangebied Uden‐Noord in kaart gebracht. De grens van deze rug is dus verder ten noorden van het plangebied te situeren; de exacte ligging blijft echter onbekend. De noordgrens van de zuidoostelijke (dek)zandrug is weel wel binnen plangebied Uden‐Noord te situeren. In de proefsleuven direct ten noorden van het opgravingsgebied van  Fase 3 is immers geen rug aangesneden, maar een laagte. Eenzelfde beeld kwam ook aan de noordoostzijde van dit gebied naar voren en wel bij het proefsleuvenonderzoek uit 2007 (zie Figuur 7.1).

54 Gaafheid van de bodem Dit reliëfrijke landschap is na de middeleeuwen vermoedelijk in enkele eeuwen opgehoogd met een mengsel van plaggen en potstalmest: een enkeerd, ook bekend als een ’esdek'. Dankzij deze ophogingen is de oude bodemopbouw in de top van het onderliggende pleistocene zand redelijk tot goed bewaard. De ophogingen hebben de oorspronkelijke reliëfverschillen genivelleerd; in het huidige landschap zijn ze dan ook uit het zicht verdwenen De voorgaande onderzoeken van Fasen 1 en 2 hadden reeds uitgewezen dat de dikte van het esdek varieert binnen Uden‐Noord: in de laagtes bleek het esdek het best bewaard tot een dikte van 1 m. Op de hoge noordoost‐zuidwest gerichte rug bleek het esdek daarentegen slechts tot ca. 60 cm dik bewaard als gevolg van aftopping. De  toplaag was weliswaar verdwenen, maar daaronder bleek nog een gehomogeniseerde B‐horizont aangetroffen: een zogenoemde moderpodzol. De zuidoostelijke dekzandbult stak hoger uit ten opzichte van de westelijke zandrug. In het zuidoosten bleek naar verhouding dan ook weinig opgehoogd in de loop van de nieuwe tijd; op de hoogste plekken bleek de dunne ophogingslaag zelfs afgegraven en opgenomen in de bouwvoor.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://maashorst.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/6081be70-1e38-4ba9-9897-b663ac63d566?agendaItemId=0905980a-13dd-46d7-9bc5-9b7df3532baf