CConstaterende datMaashorst
Koppel je AI →
Document · PDF

19. Bijlagen bij toelichting: Bijlage 18 Archeologisch onderzoek

Raadsvergadering 1 oktober 2026, gemeente MaashorstBij agendapunt: Raadsvoorstel | Vaststelling bestemmingsplan Park Maashorst Kamer 4, Uden32.674 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 4

1 Een nederzetting uit de Romeinse tijd in Uden-Noord (gemeente Uden) Resultaten van het proefsleuvenonderzoek en de vervolgopgraving in Fase 3 van plangebied Uden-Noord (deelgebieden Kamer 2, 3 en 4) T.A. Goossens 492 1 Een nederzetting uit de Romeinse tijd in Uden-Noord (gemeente Uden) Resultaten van het proefsleuvenonderzoe k en de vervolgopgraving in Fase 3 van plangebied Uden-Noord (deelgebieden Kamer 2, 3 en 4) T. A. Goossens

2 Colofon Archol Rapport 492 Een nederzetting uit de Romeinse tijd in Uden‐Noord (gemeente Uden) Resultaten van het proefsleuvenonderzoek en de vervolgopgraving in Fase 3 van plangebied Uden‐Noord (deelgebieden Kamer 2, 3 en 4) Projectleiding:     drs. T.A. Goossens Auteur:        drs. T.A. Goossens Met bijdragen van:     dr. Y.F. van Amerongen, S.D. Hagendoorn MA MSc, drs. M. Langeveld Tekstredactie:  `   drs. T.A. Goossens Beeldmateriaal:       ing. S. Shek Fotografie:     Archol bv Druk:      Haveka, Alblasserdam Datum:      19/01/2022 Versie:      2.0 Status:      Definitief Autorisatie Sr archeoloog:   drs. L. Meurkens Handtekening ISSN 1569‐2396 © Archol, Leiden 2022 Einsteinweg 2 2333 CC Leiden info@archol.nl Tel. 071 527 33 13 

3 Inhoud Colofon ............................................................................................................................... ...............................................  2 Inhoud ............................................................................................................................... ................................................  3 Samenvatting ............................................................................................................................... ..................................... 5 1  Inleiding ............................................................................................................................... .................................... 6 1.1  Aanleiding en doelstelling ............................................................................................................................... . 6 1.2  Onderzoeksgebied ............................................................................................................................... ........... 7 1.3  Onderzoeksopzet en organisatie .....................................................................................................................  8 2  Doel‐ en vraagstellingen ...............................................................................................................................

.......... 10 2.1  Inleiding ............................................................................................................................... ......................... 10 2.2  Vraagstellingen ............................................................................................................................... .............. 10 3  Methodiek veldwerk ............................................................................................................................... ................ 13 3.1  Algemeen ............................................................................................................................... ....................... 13 3.2  Methodiek bodemkundig onderzoek .............................................................................................................  13 3.3  Methodiek proefsleuvenonderzoek en opgraving ...........................................................................................  14 4  Landschappelijk, archeologisch en historisch kader .................................................................................................  16 4.1  Landschappelijk kader ...............................................................................................................................

.... 16 4.2  Archeologisch en historisch kader ..................................................................................................................  19 5  Resultaten landschap en bodemopbouw .................................................................................................................  26 5.1  Inleiding ............................................................................................................................... ......................... 26 5.2  Landschap ............................................................................................................................... ...................... 26 5.3  Bodemopbouw ............................................................................................................................... ............... 27 5.4  Conclusie ............................................................................................................................... ........................ 29 6  Resultaten archeologisch onderzoek .......................................................................................................................  30 6.1  Inleiding ...............................................................................................................................

......................... 30 6.2  Inheems Romeinse tijd ............................................................................................................................... ... 34 6.2.1  Inleiding ............................................................................................................................... ..................... 34 6.2.2  Huizen ............................................................................................................................... ....................... 34 6.2.3  Bijgebouwen ............................................................................................................................... .............. 42 6.2.4  Palenrij ............................................................................................................................... ...................... 44 6.2.5  Houtskoolmeiler ............................................................................................................................... ........ 44 6.2.6  Vondsten ............................................................................................................................... ................... 45 6.2.7  Monsters ...............................................................................................................................

.................... 46 6.3  Nieuwe tijd ............................................................................................................................... ..................... 48 6.3.1  Inleiding ............................................................................................................................... ..................... 48 6.3.2  Verkavelingsgreppels‐ en sloten ................................................................................................................  48 6.3.3  Overige sporen ............................................................................................................................... .......... 49 6.3.4  Vondsten ............................................................................................................................... ................... 50 6.4  Conclusie ............................................................................................................................... ........................ 50 7  Synthese ............................................................................................................................... ................................. 53 7.1  Inleiding ...............................................................................................................................

......................... 53 7.2  Landschap en bewoning in de Romeinse tijd ..................................................................................................  53 7.2.1  Landschap in de Romeinse tijd ..................................................................................................................  53 7.2.2  Bewoning in de Romeinse tijd ...................................................................................................................  54 7.3  Landschap en bewoning in de Nieuwe tijd ......................................................................................................  56 7.4  Advies ten aanzien van toekomstige ontwikkelingen .....................................................................................  57 Literatuur ............................................................................................................................... .........................................  59 Lijst van figuren ............................................................................................................................... ................................ 61 Lijst van tabellen ...............................................................................................................................

............................... 62 Bijlage I Sporenlijst van de proefsleuven en opgraving ......................................................................................................  63 Bijlage II Vondstenlijst van de proefsleuven en opgraving .................................................................................................  69 Bijlage III Profielbeschrijvingen van de proefsleuven .........................................................................................................  70 Bijlage IV Profielbeschrijvingen van de opgraving .............................................................................................................  85 4 Bijlage V Determinatielijst vondsten van de proefsleuven en opgraving ............................................................................  93 Bijlage VI Determinatielijst botanische monsters van de opgraving ..................................................................................  94 Bijlage VII Resultaten 14C‐dateringen van de opgraving .....................................................................................................

 95 5 Samenvatting De totale omvang van plangebied Uden‐Noord bedraagt ca. 31 ha. In het kader van de eerste ontwikkelingsplannen van Fasen  1  en  2  is  tussen  2009  en  2014  reeds  een  behoudenswaardige  nederzetting  uit  de  late  bronstijd‐vroege  ijzertijd opgegraven, evenals meer dan driekwart van een eveneens behoudenswaardige nederzetting uit de inheems‐Romeinse tijd. Met de nieuwbouwplannen voor deelgebieden Kamer 2, 3 en 4, die op korte termijn zouden worden wordt gerealiseerd binnen het project Park Maashorst, kwamen in 2019 ook de laatste oostelijke, hoge verwachtingszones van de inheems‐ Romeinse vindplaats aan de beurt voor een definitief onderzoek: Fase 3 van Uden‐Noord. Het archeologisch onderzoek van Fase 3 ving eerst aan met nadere afbakening en waardering van de vindplaats binnen deze oostelijke  verwachtingszones  (ca.  3  ha)  aan  de  hand  van  proefsleuven.  Uiteindelijk  bleek  een  gebied  van  5000  m2  met concentratie  van  inheems‐Romeinse  nederzettingssporen  in  aanmerking  te  komen  voor  een  aansluitende  opgraving. Dankzij deze laatste opgraving is nu ook het bewoningsbeeld van de Romeinse tijd te completeren. Het laatste definitieve onderzoek wijst uit dat ook de bewoning in de oostelijke zone  exclusief samenhangt met de spreiding van twee hoge ruggen binnen het plangebied.

Op grond van de laatste inzichten blijkt de nederzetting in totaal een gebied van ca. 10,5 ha binnen de grenzen van Uden‐ Noord te bestrijken. De voorgaande onderzoeken hadden al uitgewezen dat eerste inheems‐Romeinse boeren zich rond het begin van de jaartelling op de grootste zandrug in het westen vestigen. Ze richten er een erf in met een boerderij, waterput en enkele opslagschuren. Vermoedelijk bevonden de akkers zich eveneens op de zandrug, in de directe omgeving van het erf. In de loop van de eerste helft van de 1e eeuw n. Chr. lijkt al snel een uitbreiding van de bewoning plaats te vinden: ook op de kleinere zandrug in het zuidoosten verschijnen een erf met boerderij (inclusief sporen van een opvolger) en enkele schuren. Op grond van de voorgaande onderzoeken leken de boeren zich in de daaropvolgende bewoningsfasen 2 en 3, tussen  ongeveer  50  en  150  n.  Chr.  vooral  op  de  grote  westelijke  zandrug  te  concentreren.  De  inzichten  van  het  huidige onderzoek wijzen echter uit dat de zuidoostelijke rug in deze bewoningsfasen ook nog  is bewoond: tijdens de opgraving van 2019  zijn  op  twee  locaties  resten  van  een  boerderij  uit  zowel  fase  2  als  fase  3  gevonden.  Vermoedelijk  waren  beide boerderijen voorzien van een bijgebouw.

De bewoning is deze fasen 2 en 3  inmiddels uitgegroeid tot een langgerekte nederzetting die in verschillende strookvormige kavels is ingedeeld. De kavels en boerderijen zijn alle zuidwest‐noordoost gericht; elke kavel vertoont de resten van één boerderij (met schuren) en van maximaal twee opvolgers. Net als bij de gelijktijdige boerderijen uit voorgaande onderzoeken vertonen de nieuw ontdekte boerderijen van fase 2 en 3 geen sporen van een eigen waterput. De boeren blijken in deze periode gebruik te maken van enkele gemeenschappelijke waterputten. Gezien de concentratie van de bewoning bovenop de zandrug, ligt het voor de hand dat de akkers in deze periode naar de flanken van de twee zandruggen en naar de tussenliggende laagte zijn verplaatst.

De eerder veronderstelde verschuiving in de bewoning (richting de westelijke rug) blijkt pas in fase 4 (150‐200 n. Chr.) van de nederzetting op te treden. Volgens de voorgaande onderzoeken vindt vanaf 150 n. Chr. ook een opvallende herindeling van de nederzetting plaats, waarbij bewust wordt afgeweken van de oude oriëntatie: er verschijnen op de westelijke zandrug nieuwe kavels en boerderijen die meer west‐oost zijn gericht. Opvallend is ook dat de bewoning zich meer tot de noordelijke helft van deze zandrug beperkt. De ontwikkeling van de bewoning volgt wel het patroon uit de vorige periode: elke kavel uit 150 tot 200 n. Chr. bevat de resten van een boerderij en van een of twee opvolgers. De voorgaande onderzoeken hebben reeds uitgewezen dat de meest opvallende verandering in de eindfase plaatsvindt, tussen 200 en 250 n. Chr. De bewoning blijkt dan weer teruggebracht te zijn tot één erf net als in de beginfase. Het gaat om een gemengd bedrijf. Centraal op het erf staat een potstalhuis: een boerderij met staldeel, waarin de mest van het vee werd opgevangen. De mest wordt in deze eindfase waarschijnlijk over de omliggende akkers gestrooid om deze vruchtbaarder te maken.

Al vanaf het begin van de Romeinse bewoning wijst de import van Romeins aardewerk en van metalen voorwerpen op handelscontacten met de Romeinse leger. Ook de strakke inrichting van de nederzetting wijst op een Romeinse invloed. De bouwtraditie en het materiële erfgoed van de bewoners benadrukken desondanks vooral het landelijke karakter van de nederzetting te Uden‐Noord. De vraag is dan ook in hoeverre de politieke, militaire en economische problemen binnen het Romeinse Rijk in de 3e eeuw n. Chr.  hebben bijgedragen aan het einde van de bewoning in Uden‐Noord rond 250 n. Chr. Hoe dan ook stammen de eerstvolgende sporen binnen Uden‐Noord pas uit de  tweede helft van de  Nieuwe tijd (met name de 19e‐20e eeuw). De opgravingen en de historische kaarten wijzen uit dat het gebied toen in gebruik was als agrarisch areaal; een areaal dat ingedeeld was door een  stelsel van verkavelingssloten en ‐greppels. 6 1 Inleiding 1.1 Aanleiding en doelstelling Archol heeft Fase 3 van het archeologisch onderzoek in plangebied Uden‐Noord uitgevoerd in opdracht van de gemeente Uden (Figuur 1.1). Aanleiding voor het archeologisch onderzoek was de geplande nieuwbouw in deelgebieden Kamer 2, 3 en 4, die op korte termijn zou worden wordt gerealiseerd binnen het project Park Maashorst (Figuur 1.2). Hierbij zou de bodem tot in de bouwvoor en het onderliggende archeologisch sporenniveau worden verstoord.

In  april  2019  is  eerst  een  inventariserend  veldonderzoek  door  middel  van  proefsleuven  uitgevoerd.  Tijdens  dit proefsleuvenonderzoek is het zuidoostelijke vervolg van een behoudenswaardige nederzetting uit de inheems‐Romeinse tijd aangesneden. De kern van deze nederzetting is reeds opgegraven tijdens onderzoek van Fase 1 (2009‐2011) en Fase 2 (2013‐2015) in deelgebied Kamer 1. De gemeente heeft op grond van de resultaten van het proefsleuvenonderzoek van Fase 3 besloten om een doorstart te maken naar een opgraving en zo ook het zuidoostelijke vervolg ex situ te behouden. De opgraving van het vervolg van de nederzetting is in juni 2019 uitgevoerd. De resultaten van het proefsleuvenonderzoek en de opgraving worden in onderhavige rapport gepresenteerd. Plangebied Uden‐Noord wordt al sinds 2010 ingericht. De resultaten van de voorgaande opgravingen in deelgebied Kamer 1, namelijk Fase 11 en Fase 22,  zijn reeds eerder gepresenteerd. Het onderhavig rapport zal hier zoveel mogelijk op aansluiten. Figuur 1.1 Ligging plangebied Uden‐Noord. 1 Goossens en Meurkens 2013 (red.). 2 Goossens 2018 (red.). 

7 Figuur  1.2  Plangebied  Uden‐Noord  (zwarte  lijn)  met  de  ligging  van  het  onderzoeksgebied  van  Fase  3  (rode  lijn)  ter hoogte van de hoge verwachtingszones (oranje) in deelgebieden Kamer 2, 3 en 4 (roze lijn). 1.2 Onderzoeksgebied Plangebied Uden‐Noord (ca. 31, ha) ligt ten noorden van het centrum van Uden (Figuur 1.2). Het totale onderzoeksgebied van het proefsleuvenonderzoek en de opgraving binnen Fase 3 (ca. 5 ha) omsluit de zones met een hoge archeologische verwachting (in totaal ca. 3 ha) binnen deelgebieden Kamer 2, 3 en 4 aan weerszijden van de Erphoevenweg. Het wordt in het zuiden begrensd door de Rondweg en in het noorden door de hengstheuvelweg. In het westen wordt het begrensd door ziekenhuis Bernhoven dat na afronding van het archeologisch onderzoek in Fase 1 (groen) is gerealiseerd (Figuur 1.2). Deelgebieden Kamer 2 en 3 waren bij aanvang van het archeologisch onderzoek in gebruik als weiland en deels (Kamer 3) als boomgaard. Deelgebied Kamer 4 was in gebruik als parkeerplaats en braakliggend terrein. In het zuiden van Kamer 4 heeft een boerderij met schuren gestaan. De bijbehorende riool‐, hemelwaterafvoer‐, stroom‐ en waterleidingen blijken daar tot verstoring van het archeologisch niveau te hebben geleid. Binnen project Park Maashort is de realisatie van verschillende woonkavels gepland in Kamer 2, 3 en 4.

8 1.3 Onderzoeksopzet en organisatie Al sinds 1961 kent Nederland een monumentenwet. In 1988 werd deze wet vervangen door de Monumentenwet 1988, die op zijn beurt per 1 juli 2016 is komen te vervallen en een deels is overgegaan naar de Erfgoedwet. Deze wet regelt de omgang met  het  archeologisch  erfgoed.  Iedere  initiatiefnemer  van  projecten  waarbij  de  bodem  wordt  verstoord  kan  door  de overheid verplicht worden een rapport te overleggen waaruit de archeologische waarde van het te verstoren terrein (het plangebied)  blijkt.  Voor  een  dergelijk  rapport  is  archeologisch  onderzoek  vereist:  het  archeologisch  vooronderzoek.  Dit onderzoek heeft tot doel vast te stellen of in het plangebied waardevolle vindplaatsen voorkomen. Figuur 1.3 Advieskaart Archol van onderzoeksgebieden A, B en C naar aanleiding van het proefsleuvenonderzoek van in  hoge  verwachtingszones  uit  2019  met:  in  groen  advies  vrijgave  voor  ontwikkeling  en  in  rood  advies vervolgonderzoek van het oostelijk vervolg van de Romeinse vindplaats in de vorm van een opgraving.

Het  vooronderzoek  is  opgebouwd  uit  twee  onderdelen:  het  bureauonderzoek  (BO)  en  een  eventueel  inventariserend veldonderzoek (IVO), elk met bijbehorende standaardrapportages. Het doel van een bureauonderzoek is het vaststellen of, en  zo  ja,  welke  typen  archeologische  vindplaatsen  precies  in  het  plangebied  worden  verwacht  (“gespecificeerde archeologische verwachting”). Het inventariserend veldonderzoek (IVO) dient ertoe deze vindplaatsen daadwerkelijk op te sporen (karterende fase) en de omvang en waarde in kaart te brengen (waarderende fase). Proefsleuvenonderzoek is één van de methodes die kan worden toegepast bij een IVO. 

9 De eerste stap van het hier gepresenteerde onderzoek betreft een IVO, karterende en waarderende fase in de vorm van proefsleuven binnen het onderzoeksgebied   en specifiek de hoge verwachtingszones (ca. 3 ha, groen in Figuur 1.3 , Tabel 1.1).  Hierbij  zijn  de  zuidoostelijke  de  vervolgsporen  van  een  behoudenswaardige  vindplaatsen  uit  de  Romeinse  tijd aangetroffen zoals weergegeven in de advieskaart van Archol (Figuur 1.3). Omdat inpassing van de vindplaats niet mogelijk was, heeft de betrokken overheid, de gemeente Uden in april 2019 besloten dat de vindplaats opgegraven diende te worden (ca. 5000 m2, rood in Figuur 1.3). Het archeologisch onderzoek, van proefsleuvenonderzoek tot en met de opgraving, is uitgevoerd door Archol onder leiding van  projectmanager  T.A.  Goossens.  De  heer  M.  Van  Rijdt  was  aanspreekpunt  namens  de  gemeente  Uden.  De  heer  F. Kortlang trad op als archeologisch adviseur van de gemeente (Tabel 1.2).

Soort onderzoek:  Karterend en waarderend proefsleuvenonderzoek; opgraving Projectnaam:  Uden‐Noord Kamer 2,3 en 4 Archol‐projectcode:  UNH1868 IVOp Uden‐Noord en UNH1891 DO Uden‐Noord Archis‐zaaknummer:  4695233100 (proefsleuvenonderzoek 1868); 4713441100 (opgraving 1891) Opdrachtgever:  Gemeente Uden (dhr. S. Willems, projectleider Ruimte) Bevoegd gezag:  Gemeente Uden (dhr. M. Van de Rijdt, projectleider gebiedsontwikkeling) Adviseur bevoegd gezag:  ArchAeO (dhr. F. Kortlang, archeologisch adviseur) Uitvoerder:  Archol bv (dhr. T.A. Goossens, projectmanager) Periode van uitvoering veldwerk:  April en juni 2019 Rapport gereed:  19/01/2022 Periode van uitwerking en rapportage:  Juli 2019‐mei 2021 Versie  2.0 (definitief) Goedkeuring bevoegd gezag   Ja Provincie:  Noord‐Brabant Gemeente:  Uden Plaats:  Uden Toponiem:  Uden‐Noord Hengstheuvel Coördinaten gebied:   170.400/409.555 (centrumcoördinaten, ter hoogte van vindplaats) Oppervlakte plan‐ of onderzoeksgebied:   37 ha (plangebied) en 37.475 m2 (onderzoeksgebied binnen Kamer 2, 3 en 4) Huidig grondgebruik:  Weiland, boomgaard, parkeerplaats, braakliggend terrein Beheer  en  plaats  van  documentatie  en vondsten: Provinciaal Depot voor Bodemvondsten van Noord‐Brabant. Geomorfologie:  Plateau‐achtige vormen Bodem:   Hoge enkeerdgronden Tabel 1.1 Administratieve gegevens.

Naam  Functie  Bedrijf drs. T.A. Goossens  Projectmanager  Archol bv drs. L. Meurkens  Veldwerkleider  Archol bv S.D. Hagedoorn MA  Veldwerkleider  Archol bv J. Brattinga MA  Vervangend veldwerkleider  Archol bv P. van den Helm MA  Veldarcheoloog  Archol bv S. Baas MA  Veldarcheoloog  Archol bv D. Duivenvoorden   Veldarcheoloog  Archol bv P. Stek  Veldarcheoloog  Archol bv H. van Alphen  Vrijwilliger dr. Y..F. Van Amerongen  Specialist botanie  Archol bv drs. M. Langeveld  Specialist aardewerk Romeinse tijd  Odinn Archeologie en Cultuurhistorie prof. T. Goslar  Specialist 14C‐dateringen  Poznan Radiocarbon Laboratory Tabel 1.2 Samenstelling onderzoeksteam.

10 2 Doel- en vraagstellingen 2.1 Inleiding Het doel van het proefsleuvenonderzoek was het in kaart brengen en waarderen van archeologische waarden binnen het onderzoeksgebied; de aandacht diende hierbij met name gericht te zijn op het verwachte oostelijk vervolg van vindplaatsen uit de Romeinse tijd (voor indeling en uitleg van de periodisering, zie Figuur 2.1). Het doel van de definitieve opgraving conform protocol 4004 was het documenteren van deze en/of andere archeologische waarden en het veiligstellen van het archeologisch materiaal (ex situ) binnen het plangebied. Uiteindelijk doel was het verzamelen van onderzoeksgegevens die van belang zijn voor de kennisvorming over het verleden.  Behoud in situ was gezien het verstorende karakter van de bouwwerkzaamheden immers niet mogelijk. Hierbij stonden drie vraagstellingen centraal:  Wat kan het onderzoek bijdragen aan het algemene beeld van het verleden in de microregio’s Uden, Oss en Nistelrode? Essentieel is hierbij verklaring voor de overeenkomsten en contrasten tussen deze regio’s.  Wat kan het onderzoek bijdragen aan de beeldvorming van het verleden in de grotere Maaslandregio? Essentieel hierbij is een vergelijking van de onderzoeksresultaten met de gepubliceerde onderzoeken in het kader van het Maaskantproject.

 Wat kan het onderzoek bijdragen aan de beeldvorming van de overgang van de ijzertijd naar de Romeinse tijd op de Brabantse zandgronden? Het is hierbij van belang om te onderzoeken in hoeverre de bewoning zich ontwikkelt: vanuit lokale factoren (zoals het landschap) dan wel vanuit bovenregionale factoren (romanisering, toenemende oriëntatie op de markt, etc.) (zie NOaA, hoofdstuk 18, deel 3.6). 2.2 Vraagstellingen Uitgaande  van  het  Programma  van  Eisen  zijn  de  volgende  vraagstellingen  relevant  voor  de  opgegraven  vindplaats  met nederzettingssporen. Vindplaats en landschap Dit  aspect  van  het  onderzoek  omvat  de  bestudering  van  de  landschapstypologische,  fysisch‐geografische,  paleo‐ geografische  en  cultuurlandschappelijke  aspecten  van  het  onderzoeksgebied  en  de  landschappelijke  context  van  de vindplaats in historisch perspectief. Dit leidt tot de volgende vragen: 1. Wat is de landschapstypologische context en de landschappelijke geleding van het onderzoeksgebied? 2.  Hoe  is  de  archeologisch  relevante  geologische  en  bodemkundige  opbouw  van  de  ondergrond  en  het  microreliëf  in  het onderzoeksgebied? 3. Wat is de fysiek‐landschappelijke ligging van de vindplaats (geologie, bodemkunde en geomorfologie)? 4. Wat is de opbouw en ouderdom van het esdek. Zijn er verschillende fasen herkenbaar?

5. Wat zegt de landschappelijke ligging over de locatiekeuze en het vroegere landschapsgebruik? Vindplaats en conservering Dit aspect van het onderzoek omvat het aanvullen en evalueren van de conclusies omtrent gaafheid en conservering van de archeologische locaties en fenomenen uit het IVO‐proefsleuven. Interessant is met name de vaststelling van de mate van verstoring door recente bebouwing en lokale afgravingen. De vraagstelling is: 1. Welke delen van de vindplaats zijn verstoord en tot op welke diepte? Zijn er nog bewoningssporen onder de bestaande huizen van  het  plangebied  aanwezig?  Bestaan  er  verschillen  in  de  conservering  van  archeologische  resten  binnen  de  vindplaats  als gevolg  van  bijvoorbeeld  erosie,  afdekking,  ploegen  en  bebouwing?  In  welke  lagen  of  gebieden  zijn  (nog)  gave  en  goed geconserveerde archeologische resten of aanwijzingen voor landgebruik te verwachten? Wat is de mate van conservering en gaafheid van de vindplaats? 2. Welke factoren zijn bepalend voor de verschillen in gaafheid en conservering (bodemtype, erosie, afdekking, herbewoning, grondgebruik, etc.)? 11 3.In hoeverre zijn grondsporen vervaagd door bodemvorming? Bestaat hierin verschil tussen sporen uit verschillende perioden en zo ja, welke? Op welk niveau zijn de grondsporen leesbaar en hoe duidelijk tekenen de grondsporen zich af? Vindplaats met

nederzettingssporen uit de periode late ijzertijd ‐ Romeinse tijd Uit welke periode dateren de sporen van de nederzetting? Is er per nederzetting een verfijning of fasering in aan te brengen? 1.  Klopt  de  hypothese  uit  voorgaand  onderzoek  dat  de  nederzettingssporen  in  de  zuidoostelijke  hoek  van  plangebied  Uden‐ Noord,  nabij  het  onderhavige  onderzoeksgebied  A,  tot  de  voorloper  behoren  van  de  direct  ten  westen  gelegen  rug  met nederzettingssporen uit de ijzertijd en Romeinse tijd? Zo ja, hoe is dan de noordwestelijke opschuiving van de bewoning binnen het plangebied  te verklaren en is er nog een verfijning is dit proces te herleiden? 2. Hoeveel erven zijn er binnen de onderhavige  nederzetting te onderscheiden? 3. Waar liggen de grenzen van de erven? Bestaan ze uit greppels of een ander type structuur? 4. Welke structuren zijn er binnen elk erf te onderscheiden en wat is hun functie geweest? Zijn er parallellen bekend? 5. Wat is de ruimtelijke verspreiding van de structuren en vondsten binnen het erf. Zijn hier relaties en faseringen in te herkennen? Variatie in de oriëntatie van de huizen lijkt hierop te wijzen.

6. Tot welke typen zijn de huisplattegronden te rekenen? 7. In de regio met de Osse huistypen komen op vrijwel iedere integraal onderzochte nederzetting deposities voor. Vrijwel alle deposities worden in de zone van de ingang (met name in de middenstaanders tegen de ingangspartij) aangetroffen; het gaat om bouwoffers, aangebracht bij de constructie van het huis. Voorgaand onderzoek naar de Romeinse bewoning in Uden‐Noord heeft  aanwijzingen voor dergelijke rituele deposities. Zijn er in het onderhavig onderzoek ook aanwijzingen voor (soortelijke) deposities? 9. Zijn er aanwijzingen voor reparatiefasen binnen de plattegronden van huizen of bijgebouwen? 10. Welke aanwijzingen zijn er voor (contemporaine) wegen zoals greppels en karrensporen binnen en tussen de nederzettingen? 11. Wat was de economische bestaansbasis van de bewoners van de nederzettingen en elk erf? Zijn er in dit kader aanwijzingen voor economische specialisatie tussen verschillende huizen en/of erven? 12. Welke cultuurgewassen en wilde planten zijn aangetroffen in de geanalyseerde zadenmonsters? 13.  Voorgaand  onderzoek  naar  de  Romeinse  bewoning  in  Uden‐Noord  heeft  te  midden  van  de  nederzettingssporen  uit  de Romeinse tijd sporen van ambachtelijke activiteiten in de vorm van kuilen met houtskool en ijzerslakken. Zijn in het onderzoek

van de onderhavige nederzetting ook aanwijzingen voor andere ambachtelijke activiteiten te vinden 14. Zijn er markante ‘lege’ gebieden binnen of tussen de beide nederzettingen? Zijn er grafvelden aanwezig? 15. Sluiten de onderzoeksresultaten aan bij het actuele beeld van het bewoningspatroon van Uden, Oss en Nistelrode? Vindplaats met sporen van een landweg met begeleidend greppelsysteem uit de Nieuwe tijd 1. Hoe ziet het patroon van de karren‐ en greppelsporen er precies uit? Is er nog variatie in de opbouw te bespeuren binnen het plangebied; zijn er nog zijwegen of zijpaden? 2. Wat is de vroegste datering van het pad/de weg? 3.  Indien  het  pad reeds uit de middeleeuwen stamt, kunnen aan weerszijden hiervan ook nog erven (met plattegronden van huizen en bijgebouwen) uit de volle en late middeleeuwen verwacht worden? 4. Hoe verhoudt de vindplaats zich tot de contemporaine percelering van de rest van het plangebied? 12 Figuur 2.1 Overzicht van de belangrijkste geologische en archeologische perioden.

13 3 Methodiek veldwerk T.A. Goossens en S. D. Hagedoorn 3.1 Algemeen Uitgangspunt van het veldwerk was een samenhangend beeld te krijgen van de landschappelijke ligging, aard, functie, omvang en datering van de archeologische resten in relatie tot de reeds opgegraven vindplaatsen uit de ijzertijd en inheems‐Romeinse tijd. Aan de basis van het onderzoek lag het Programma van Eisen (PvE) uit 2008,3 dat kort voor aanvang van het archeologisch onderzoek van Fase 3 is geactualiseerd.4  Het veldwerk is uitgevoerd conform KNA‐versie 4.1.en dit PvE, met uitzondering van enkele praktische wijzigingen (zie verderop). Alle putten zijn machinaal en vlaksgewijs aangelegd door middel van een graafmachine met gladde bak. Tijdens het verdiepen is elke haal visueel en met de metaaldetector gecontroleerd op vondsten. Hierbij zijn vondsten verzameld in vakken van 5 x 5 m. Van bijzondere (metaal)vondsten zijn de x‐, y‐ en z‐coördinaten individueel ingemeten met een GPS.

Het sporenvlak is onder de bouwvoor, in de top van de onderliggende C‐horizont aangelegd. Waar nodig is het sporenvlak met de hand bijgeschaafd. De sporen zijn ingekrast en voorzien van een uniek spoornummer, waarna het vlak is gefotografeerd en ingetekend met behulp van een GPS. Met de GPS zijn ook de putrand, de profiellocaties en vlakhoogtes ingemeten. Alle sporen zijn op een veldlaptop in de projectdatabase beschreven, waarbij minimaal het spoornummer, spoortype, velddatering en vullingbeschrijving zijn ingevoerd (zie Bijlage I). Alle sporen zijn gecoupeerd, afgezien van recente verstoringen. Bij de gecoupeerde sporen is de informatie in de database aangevuld/ gewijzigd met de informatie uit de coupes (spoordiepte, vorm van de doorsnede en vullingbeschrijving). De coupes zijn daarnaast gefotografeerd en getekend. Vondsten uit de sporen zijn verzameld per spoor en vulling (zie Bijlage II). Tijdens de opgraving zijn de sporen na het couperen en documenteren volledig afgewerkt.

3.2 Methodiek bodemkundig onderzoek Tijdens het proefsleuvenonderzoek zijn verspreid over het onderzoeksgebied profielkolommen in de putwanden gedocumenteerd om inzicht te krijgen in de opbouw en gaafheid van de bodem (Figuur 3.1). De profielkolommen zijn 1 m breed en met een onderlinge afstand van gemiddeld 25 m gezet. De profielen zijn gefotografeerd en vervolgens lithologisch en bodemkundig beschreven (zie Bijlage III van het proefsleuvenonderzoek en Bijlage IV van de opgraving). De profielen in het zuidelijk onderzoeksgebied dienden tevens als gidsprofielen tijdens de aansluitende opgraving (Figuur 3.1; Figuur 3.2). 3 Goossens 2008. 4 Meurkens 2019. 14 Figuur 3.1 Overzicht van de onderzochte hoge verwachtingszones (blauw) met ligging van de proefsleuven (lichtgrijs), opgravingsputten (grijs) en profielen inclusief nummering. Het opgegraven gebied is rood omlijnd.

3.3 Methodiek proefsleuvenonderzoek en opgraving Proefsleuvenonderzoek Binnen het onderzoeksgebied dienden de zones met een hoge archeologische verwachting met een omvang van maximaal 37.475 m2 onderzocht te worden (oranje zones in Figuur 1.2). Het onderzoek vond plaats door middel van proefsleuven met een breedte van 4 m en variabele lengte. De proefsleuven zijn conform het puttenplan uit het PvE  verspreid over het terrein en  vooral  haaks  op  de  Erphoevenweg  gegraven;  dit  laatste  in  verband  met  de  deels  nog  aanwezige  afrasteringen  en storthopen langs de perceelsgrenzen. Enkele gebieden in het noorden van het te onderzoeken gebied waren bij aanvang van het proefsleuvenonderzoek niet beschikbaar:  Twee blokvormige percelen aan weerzijden van de Erphoevenweg: nr. 5B in het zuidwesten van Kamer 2 en nr. 8 in het zuidwesten van Kamer 3. Deze percelen waren reeds bebouwd; hier zijn sleuven dan ook komen te vervallen. Het gebied ten noorden van nr. 8 was wel beschikbaar, maar bevatte aan de zuidwestzijde een boomgaarde. Aangezien deze boomgaarde wordt gehandhaafd in de toekomst, zijn de proefsleuven hier tussen de bomenrijen gegraven (met behoud van kruin en wortelkluit). Hiertoe is de putbreedte wel versmald tot 2 m.

 Een blok in het noordoosten van Kamer 3, ten noorden van Erphoevenweg nr. 8: hier zijn in een zone (met straal van 50 m) rondom twee dassenburchten ook geen proefsleuven gegraven. Het geactualiseerde PvE houdt er rekening mee hier in een later stadium alsnog proefsleuven te graven (na verwijdering van de dassenburchten), indien er op grond van de omliggende sleuven nog archeologische resten zijn te verwachten. Dat laatste bleek in de praktijk echter niet het geval. 

15 Middels  deze  proefsleuven  is  een  oppervlak  van  ca.  3.000  m2  onderzocht;  dat  is  ca.  8  %  van  de  totale  omvang  van  het onderzoeksgebied.  Daarnaast  is  er  430  m2  ingezet  aan  uitbreidingen  om  aangetroffen  sporen(clusters)  beter  te  kunnen duiden.  Uiteindelijk  zijn  bij  het  onderzoek  20  putten  aangelegd  met  een  totaal  oppervlak  van  3430  m2,  een dekkingspercentage van 9,5 % conform het PvE. Opgraving Tijdens het proefsleuvenonderzoek is in het zuiden van het onderzoeksgebied het (oostelijk) vervolg van een reeds bekende vindplaats aangesneden, namelijk een nederzetting uit de Romeinse tijd. Het proefsleuvenonderzoek heeft aangetoond dat dit vervolg van de vindplaats behoudenswaardig was. Het totale oppervlak van het behoudenswaardige vervolg bleek ca.

5100 m2 in omvang (rood in Figuur 1.3). Aangezien behoud in situ niet tot de mogelijkheden behoorde, heeft het bevoegd gezag besloten om aansluitend over te gaan tot een doorstart naar een opgraving. Doel van de opgraving was om alle sporen van de nederzetting binnen het  vooraf afgebakende gebied van 5100 m2 volledig te documenteren en zo ook het oostelijk vervolg van de vindplaats ex situ te behouden. Uiteindelijk is het oostelijk vervolg van de vindplaats in acht werkputten, haaks op de Erphoevenweg, opgegraven (Figuur 3.2). In totaal is een oppervlak van 4565 m2 definitief onderzocht. Twee kleine  zones  in  het  midden‐  en  zuidoosten  binnen  het  vooraf  afgebakende  gebied  van  5100  m2  zijn  hierbij  komen  te vervallen: in het oosten van werkput 24 bleek een grootschalige en diepe verstoring aanwezig. Put 28 is in  het oosten ca. 15 m korter aangelegd in verband met de aanwezigheid van diverse bomen die behouden moesten blijven. Figuur 3.2 Uitsnede van onderzoeksgebied A (blauw) met de proefsleuven (lichtgrijs), opgravingsputten (grijs) en profielen inclusief nummering. Het opgegraven gebied is rood omlijnd. 

16 4 Landschappelijk, archeologisch en historisch kader T. A. Goossens 4.1 Landschappelijk kader Geomorfologie Het plangebied Uden‐Noord ligt op het Peelblok, dat ook bekend is als de Maashorst of de Peelhorst. Het Peelblok is een door tektoniek opwaarts bewegend plateau van 10 tot 15 km breed. De beweging vindt plaats langs breukzones. Aan de westzijde van het Peelblok bevindt zich de sinds het Tertiair actieve Peelrandbreukzone die naast de ‘hoofdbreuk’ (de Peelrandbreuk) ook enkele kleinere, parallel lopende breuken vertoont. Deze breukzone is vanaf Heesch in zuidoostelijke richting langs Nistelrode en Uden te volgen. Aan de oostzijde (langs Schaijk en Zeeland) bevindt zich de minder prominente Tegelenbreukzone. Aan weerszijden van het Peelblok liggen dalingsgebieden: aan de westzijde de Roerdalslenk en aan de oostzijde de Venlo Slenk. Zowel de Maashorst als de Roerdalslenk bestaat voor het bovenste deel uit Kwartaire afzettingen. In de Roerdalslenk kunnen deze afzettingen meer dan 100 m dik zijn, terwijl ze op de Maashorst maximaal enkele tientallen meters dik zijn.

Op de Maashorst dagzomen de midden Pleistocene fluviatiele afzettingen van de Rijn en de Maas, die tot de Formatie van Beegden behoren. De Maas kreeg vanaf het Midden‐Pleistoceen een eigen koers, die aanvankelijk voor het grootste deel door de Roerdalslenk liep. In de loop van het Cromerien (ca. 850.000‐475.000 jaar geleden) verliet de rivier onder invloed van tektonische bewegingen de Roerdalslenk en kwam de loop steeds oostelijker te liggen, om ten slotte in het Eemien (130.000‐115.000 jaar geleden) ongeveer haar huidige loop te bereiken.  De afzettingen van deze rivieren bestaan grotendeels uit grof zand en grind, afgezet door zogenaamde vlechtende rivieren. Dit zijn snelstromende, sterk verwilderde rivieren met diverse actieve geulen die elkaar kruisen en afsnijden. Ze komen hoofdzakelijk voor in glaciale milieus en transporteren vooral in het voorjaar – als de sneeuw smelt – veel water en sediment. Tijdens de laatste koude fase van het Pleistoceen, het Weichselien (115.000‐11.800 jaar geleden), trad onder invloed van de wind op grote schaal verplaatsing (erosie en sedimentatie) van zand op in een vrijwel onbegroeid landschap. Hierdoor werden vooral in het Midden‐ en Laat‐Weichselien (dikke) pakketten dekzand afgezet (Formatie van Boxtel). In grote delen van de regio Uden

zijn dat de afzettingen die aan het oppervlak liggen. In het dalingsgebied van de Roerdalslenk zijn deze pakketten dik, maar op het Peelblok ontbreken ze vaak of zijn ze erg dun. De meeste dekzanden komen op het Peelblok voor in de vorm van (langgerekte) dekzandruggen. Figuur 4.1 Doorsnede van de Peelhorst met ligging van plangebied Uden‐Noord.

17 Eén van de belangrijkste landschappelijke elementen van het onderzoeksgebied zijn de breuken die plaatselijk voor aanzienlijke reliëfverschillen zorgen. Deze natuurlijke reliëfverschillen zullen ongetwijfeld een grote rol hebben gespeeld in de locatiekeuze van de prehistorische en Romeinse mens. Dergelijke markante verschillen ontbreken op het Peelblok of vallen nauwelijks op. De sedimentatie van dekzand tijdens het Weichselien maskeert hier namelijk in meer of mindere mate het door de breuklijnen getrapte reliëf. Aan de andere kant heeft het dekzand juist voor accentuering van het overwegend vlakke landschap gezorgd doordat het in ruggen is afgezet.

De Peelrandbreuk zorgt voor een verstoring in de grondwaterstroom. Op het hogere deel van de breuk gaat de grondwaterstroom van de goed doorlatende rivierafzettingen (Beegden Formatie) over in de compacte dekzandformaties (Boxtel Formatie), of zelfs in ondoorlatende dagzomende Vroeg‐Pleistocene kleilagen (Waalre Formatie, Tegelen Laagpakket). Hierdoor vindt kwel van grondwater plaats. Waar het ijzerrijke water contact maakt met de lucht en oxideert, vormen zich ijzeroerbanken. Deze belemmeren de afwatering nog verder. Het gevolg van deze kwel is dat vochtige gronden voorkomen op de hogere delen van de breuk: de zogenoemde wijstgronden, die op ca. 1 km ten westen van het plangebied aangetroffen kunnen worden. Ook oostelijk van het plangebied bevindt zich een breuk met wijstverschijnselen. Hier vindt men dan ook een vochtminnende, soms veenvormende vegetatie en gronden met een humusrijke of venige bovengrond. De afwatering van het gebied is in hoge mate beïnvloed door de aanwezigheid van breuken. Figuur 4.2 Uitsnede van de geomorfologische kaart met ligging van plangebied Uden‐Noord (bron: Alterra).

18 Figuur 4.3 Uitsnede van het Actueel Hoogtebestand Nederland met ligging van het onderzoeksgebied van fase 1 (rood), fase 2 (blauw) en onderhavige fase 3 (groen) (bron: AHN2). Bodemopbouw Figuur 4.2 en Figuur 4.3 toen  de hoge ligging van het plangebied op de plateau‐achtige horst. Ten noorden en oosten van de vindplaats zijn diverse dekzandruggen aanwezig. Volgens de bodemkaart bevinden zich ter plaatse van het onderhavige onderzoeksgebied hoge zwarte enkeerdgronden: gronden die zijn gevormd als gevolg van ophogingen met een mengsel van plaggen en mest in de Nieuwe tijd (Figuur 4.4).   Als gevolg van (de afdekking met) dit  ophogingspakket is het oorspronkelijke reliëf niet (goed) meer te herkennen in het onderhavige onderzoeksgebied. In de nabijheid bevinden zich gooreerdgronden, loopodzolgronden (in grof zand) en laarpodzolgronden (in leemarm en zwak lemig zand) (Figuur 4.4).  Verder naar het oosten bevinden zich op de Peelhorst vooral veldpodzolgronden en haarpodzolgronden in grof zand.

19 Figuur 4.4 Uitsnede uit de bodemkaart met ligging van het onderzoeksgebied (rood omlijnd) (naar Stiboka 1976). 4.2 Archeologisch en historisch kader Algemeen In het eindrapport van Fase 1 is reeds de ontwikkeling geschetst van de bewoning vanaf de bronstijd tot in de Nieuwe tijd binnen de regio.5 In tegenstelling tot het onderzoek van Fase 1 blijken de sporen en vondsten van Fase 26 en onderhavige Fase 3  zich vooral te beperken tot de Romeinse tijd. Het onderhavig archeologische kader richt zich dan ook vooral op deze periode en de daaraan voorafgaande bewoning in de ijzertijd. Doel is de bevindingen van het onderzoek uit 2019 zo goed mogelijk binnen de context van de regio en het plangebied daarbinnen te kunnen plaatsen. Regio 7 IJzertijd De belangrijkste vindplaats uit het begin van de ijzertijd binnen de gemeente Uden is het urnenveld van Slabroek, dat in 1923 al deels was opgegraven door Remouchamps (Figuur 4.5). In de periode 2005‐2016 heeft op dit terrein onderzoek plaatsgevonden door Archol en de Universiteit van Leiden. Daarbij is gebleken dat de conserveringstoestand van het grafveld vrij slecht is. Het onderzoek leverde toch een aantal nieuwe grafstructuren op, waaronder een bijzonder rijk inhumatiegraf.8 Nederzettingssporen zijn bij opgravingen voor de aanleg van de A50 te Uden‐Schouwstraat gevonden, 5 Goossens en Meurkens (red.) 2013. 6 Goossens (red.) 2018.

7 Overgenomen uit Goossens en Meurkens 2013, 26‐27. 8 Van Wijk en Jansen 2018. 

20 bestaande uit een paar spiekers, een mogelijke middenstaanderrij van een huisplattegrond en een kuil met vele kilo’s aardewerk (mogelijk een met afval dichtgegooide voorraadkuil binnen het huis). Het aardewerk dateert de vindplaats in de tweede helft van de midden‐ijzertijd.9 Dit beeld is aan te vullen met Archis‐waarnemingen. Tijdens graafwerkzaamheden in het kader van de aanleg van een rotonde in de zuidelijke rondweg (Lippstadtsingel) ten behoeve van de ontsluiting van de wijk Uden‐Zuid werd nog een kuil met vele kilo’s ijzertijdaardewerk gevonden. Ten zuiden hiervan is ten slotte een waarneming gedaan van enkele inheemse, handgevormde scherven en losse sporen tijdens rioolwerkzaamheden in 2001. Figuur 4.5 Overzicht van de vindplaatsen uit de ijzertijd binnen de driehoek van Uden, Heesch en Schaik (uit: Jansen en Van der Laan 2011., 71).

Romeinse tijd Op het urnenveld van Slabroek zijn ook enkele graven uit de Romeinse tijd ontdekt (Figuur 4.6). Een iets jonger Romeins graf, uit de 2e‐3e eeuw n. Chr., is aangetroffen in de Bitswijk. Verder zijn er uit de Romeinse tijd vrijwel alleen losse vondsten bekend. Verschillende keren gaat het om aardewerkvondsten: Uden‐Zuid, Bitswijk, maar soms gaat het ook om losse vondsten van een fibula of Romeinse munt.  In Uden‐Zuid zijn zelfs zeven – indien een vondst op 100 m afstand wordt meegerekend acht ‐ Romeinse sestertii uit de 2e eeuw n. Chr. gevonden. Rond de aanleg van de A50 zijn bij de Schouwstraat meerdere Romeinse munten en een 5e‐eeuwse fibula gevonden. Dichter bij het plangebied, op de percelen tussen Uden‐Noord en Uden‐Hoefstraat, zijn waarnemingen bekend van metaaldetectoramateurs. Op het terrein zijn onder andere Romeinse munten, rolstempels en een fibula gevonden. 9 Van Hoof en Jansen 2002. 

21 Figuur 4.6 Overzicht van de vindplaatsen uit de Romeinse tijd in de driehoek van Uden, Heesch en Schaik (uit: Jansen en Van der Laan, 135). Vooronderzoek plangebied Uden ‐Noord IJzertijd‐bronstijd10 Het eerste proefsleuvenonderzoek wees in 2007 uit dat 11 ha van plangebied Uden‐Noord resten bevatte van een grootschalig woonlandschap uit de prehistorie en Romeinse tijd.  Het terrein is gedurende twee fasen (Fase 1: 2009 t/m 2011; Fase 2: 2013 t/m 2015) onderzocht.  De vroegste sporen dateren uit de periode late bronstijd – vroege ijzertijd (ca. 1000‐500 v. Chr. op grond van aardewerk‐, 14C‐ en dendrochronologische dateringen) en zijn in het zuiden van onderzoeksgebied Fase 1 aangetroffen. Het gaat om een erf bestaande uit een boerderij, enkele bijgebouwen en een waterput (Figuur 4.7).De geïsoleerde ligging van het erf past binnen het bekende beeld van zogenoemde ‘zwervende erven’ uit deze periode: na uitputting van de omliggende akkergrond kwam de bewoning van een erf ten einde en gingen de bewoners elders op vruchtbare gronden een nieuw erf met boerderij inrichten. Het is niet bekend waar de bewoners van Uden uiteindelijk naartoe zijn ‘gezworven’. 10 Meurkens 2013.

22 Figuur 4.7 Overzicht van de structuren uit de periode late bronstijd ‐ vroege ijzertijd: plattegronden van een huis met bijgebouwen en (in het uiterste oosten) een waterput in onderzoeksgebied Uden‐Noord Fase 1 (rood omlijnd). 

23 Figuur 4.8 Fasering van de structuren uit de Romeinse tijd binnen het onderzoeksgebied van Fase 1.

24 Romeinse tijd11 Na de ijzertijdbewoning is het terrein van Uden‐Noord voor een periode van 500 jaar of meer verlaten. De eerstvolgende bewoning vindt in de Romeinse tijd plaats. De meeste archeologische resten in het plangebied stammen uit deze periode. De onderzoeken van Fasen 1 en 2 wijzen uit dat de Romeinse bewoning zich uit over twee zandruggen in het westen en oosten van Uden‐Noord strekte (Figuur 4.8). De eerste boeren vestigen zich rond het begin van de jaartelling op de grootste zandrug in het westen (bewoningsfase 1). Ze richten er een erf in met een boerderij, waterput en enkele opslagschuren. Vermoedelijk bevonden de akkers zich eveneens op de zandrug, in de directe omgeving van het erf. In de loop van de eerste helft van de 1e eeuw n. Chr. lijkt al snel een uitbreiding van de bewoning plaats te vinden: ook op de kleinere zandrug in het zuidoosten verschijnt een erf met boerderij en enkele schuren; de plattegrond van de boerderij vertoont bovendien sporen van een opvolger terplekke. In de daaropvolgende bewoningsfasen 2 en 3 van de nederzetting, tussen ongeveer 50 en 150 n. Chr., lijkt de bewoning zich vooral op de grote westelijke zandrug te concentreren. De bewoning is dan inmiddels uitgegroeid tot een langgerekte nederzetting die in verschillende strookvormige kavels (met één boerderij, maximaal twee opvolgers en bijgebouwen).

Vanaf 150 n. Chr. vindt een opvallende herindeling van de nederzetting plaats, waarbij bewust wordt afgeweken van de oude oriëntatie: er verschijnen op de westelijke zandrug nieuwe kavels en boerderijen die meer west‐oost zijn gericht. Opvallend is ook dat de bewoning zich meer tot de noordelijke helft van deze zandrug beperkt. De ontwikkeling van de bewoning volgt wel het patroon uit de vorige periode: elke kavel uit 150 tot 200 n. Chr. bevat de resten van een boerderij en van een of twee opvolgers. Er zijn wederom aanwijzingen voor een taakverdeling tussen veeteelt en landbouw. De akkers zijn ook deze periode te situeren op de aangrenzende flanken van de zandrug en in de laagte tussen de twee ruggen binnen het plangebied. De meest opvallende verandering vindt in de eindfase plaats, tussen 200 en 250 n. Chr. De bewoning blijkt dan weer teruggebracht te zijn tot één erf net als in de beginfase. Het gaat om een gemengd bedrijf. Centraal op het erf staat een potstalhuis: een boerderij met staldeel, waarin de mest van het vee werd opgevangen. De mest wordt in deze eindfase waarschijnlijk over de omliggende akkers gestrooid om deze vruchtbaarder te maken. De mest en het uitgestrekt akkerareaal dat in deze eindfase op de zandruggen beschikbaar is, maken een intensivering van de (graan)productie mogelijk.

Nieuwe tijd12 Nadat de bewoning in de laatste fase van de Romeinse nederzetting rond 250 tot een eind kwam, is het terrein voor meer dan 1300 jaar verlaten. De eerstvolgende concrete sporen van bewoning stammen pas uit de Nieuwe tijd (16‐20e eeuw).  Ze lijken met name te koppelen aan landrichting uit de 19e eeuw zoals afgebeeld op het kadastraal minuutplan uit 1811‐1832. Tijdens het eerste proefsleuvenonderzoek in 2007 en de opgraving van Fase 2 zijn in de westelijke en oostelijke randzone van het plangebied sporen van bermgreppels en karrensporen uit de Nieuwe tijd aangetroffen (Figuur 4.9).  Ze vormen de wegrestanten van voorlopers van het huidige Hogepad in het westen en de Erphoevenweg in het oosten.

Dergelijke wegen uit de Nieuwe tijd hebben vaak een laatmiddeleeuwse voorganger, waarlangs soms ook bewoningssporen in de vorm van boerderijen worden aangetroffen. Duidelijke sporen uit de late middeleeuwen lijken echter te ontbreken binnen Uden‐Noord. Op grond van aardewerk uit wegsporen zijn de wegen eerder in de 19e eeuw te dateren. De enige bewoningsporen die mogelijk uit de late middeleeuwen dateren, zijn paalsporen die geclusterd in het noordwesten van de opgraving van Fase 2 zijn gevonden (zie westzijde van kaartperceel 98 en 99 op de historische kaart in Figuur 4.9). Mogelijk heeft hier een (bij)gebouw gestaan.  Uit één van de paalsporen is een bodemfragment van een grijsbakkende pot afkomstig. Dit dateert de palenzwerm mogelijk in de 12e tot 14e eeuw. Uitgaande van slechts één vondst, dient er echter rekening mee te worden gehouden dat het hier om opspit kan gaan. De palenzwerm zou men in dat geval ook aan de Nieuwe tijd toe kunnen wijzen. In de directe omgeving is sowieso een concentratie sporen uit deze periode gevonden: een waterput van baksteen, een kuil en greppels uit de 19e‐20e eeuw gevonden (de waterput is als  blauwe stip in het westen van kaartperceel ‘99’ op de historische kaart te herkennen in Figuur 4.9).

Behalve de weg‐ en bermsporen zijn verspreid over het onderzoeksgebied ook sporen van greppels gevonden die duidelijk aan de verkaveling op het minuutplan uit de 19e eeuw te herkennen. 11 Goossens 2018. 12 Baas 2018. 25 Figuur 4.9 Minuutplan uit 1811‐1832 met projectie van de sporen en structuren uit Fasen 1 en 2. De sporen uit de Nieuwe tijd zijn blauw gemarkeerd.

26 5 Resultaten landschap en bodemopbouw T.A. Goossens 5.1 Inleiding De resultaten van het proefsleuvenonderzoek en de aanvullende opgraving van Fase 3 sluiten goed aan op die van de eerdere onderzoeksfasen, zowel in het reliëf van het sporenvlak (top pleistocene zand) als in de bodemopbouw. 5.2 Landschap De  hoogtemetingen  van  het  sporenvlak  tonen  duidelijk  het  vervolg  van  de  twee  ruggen  in  plangebied  Uden‐Noord.  De westelijke rug, bestaande uit flevioperiglaciale zandafzettingen met grind, blijkt in het noorden inmiddels goed te begrenzen (Figuur 5.1). In het noordwesten van het onderhavige onderzoeksgebied is nog een smalle uitloper van deze rug waar te nemen.  Direct  ten  oosten  en  zuiden  gaat  de  rug  geleidelijk  over  in  een  laagte.  Het  noordoostelijk  deel  van  het onderzoeksgebied, ten oosten van de Erphoevenweg, blijkt zelfs geheel samen te vallen met deze laagte. Het beeld leek hier in eerste instantie deels vertekend te zijn door verstoring van de pleistocene zandtop als gevolg van diepploegen. De grotendeels intacte sporen in de zandtop wijzen echter uit dat deze verstoring relatief beperkt is. De hoogtekaart geeft toch een representatief beeld van het reliëf binnen de oude pleistocene zandbodem.

Figuur 5.1 Hoogtekaart van het sporenvlak van de onderzoeken in plangebied Uden‐Noord met ligging van de onderhavige onderzochte zones uit het proefsleuvenonderzoek (blauw omlijnd) en de opgraving (rood omlijnd).

27 Het huidige onderzoek heeft ook een inzicht gegeven in het vervolg van de zuidoostelijke rug, waar de voornoemde periglaciale zandafzetting lokaal zijn afgedekt met dekzand. De rug met dekzandkop blijkt zich in noordwestelijke richting voort te zetten. Het beeld van de vorige onderzoeken (Fasen 1 en 2) deed nog vermoeden dat de westelijke en de zuidoostelijke rug gescheiden werden door een centrale laagte.13 De laatste bevindingen wijzen echter uit dat beide ruggen in dit centrale gebied juist op elkaar aansluiten (Figuur 5.1).  Ze vormen samen één uitgestrekte hoogte. Zoals in hoofdstuk 6 wordt beschreven, vallen de archeologische sporen van de behoudenswaardige vindplaats uit de inheems‐Romeinse tijd in Fase 3 samen met de hoge ruggen binnen Uden‐Noord.

5.3 Bodemopbouw Na de laatste ijstijd, bij aanvang van het Holoceen ca. 11.800 jaar gelegen, was sprake van een klimaatverbetering, die gepaard ging met vegetatie‐ en bodemvorming binnen het plangebied Uden‐Noord. De top van deze pleistocene bodem (met oorspronkelijk oude A‐ en E‐horizonten) blijkt aangetast door het veelvuldig ploegen vanaf de Nieuwe tijd. In de top van de pleistocene zandafzettingen zijn binnen het onderzoeksgebied van Fase 3 tegenwoordig alleen nog de onderste horizonten van deze bodemvorming bewaard. In het zuiden van het onderzoeksgebied, ter hoogte van de inheems‐ Romeinse vindplaats op de hoge zuidoostelijke rug, is onder de bouwvoor en de (maximaal 65 cm dikke) ophogingslaag uit de Nieuwe tijd (nieuwe A‐horizont; een restant van een enkeerd ofwel ‘esdek’) nog een menglaag van de B‐ en C‐horizont te onderscheiden: in de top van het hier lokaal afgezette dekzand (Figuur 5.2). De sporen van de vindplaats waren onder deze menglaag, in de top van de C‐horizont, te onderscheiden. Figuur 5.2 Bodemopbouw  op de zuidoostelijke rug: in de zuidwesthoek van put 21 (voor ligging, zie Figuur 3.2). 13 Goossens 2018, 38‐40 (zie figuur 6.3). 

28 Figuur 5.3 Bodemopbouw in de noordoostelijke laagte in profiel 1302 (voor ligging, zie Figuur 3.2). Figuur 5.4 Bodemopbouw op de noordwestelijke overgang (rug‐laagte) in profiel 901 (voor ligging, zie Figuur 3.2). In de overige gebieden is onder de bouwvoor en de (max 35 cm dikke) ophooglaag uit de Nieuwe tijd (A‐horizont) alleen nog de C‐horizont te onderscheiden van fluvioperiglaciale zandafzettingen met grind. Figuur 5.3 toont deze bodemopbouw in profiel 1302 ter hoogte van de laagte in het noordoosten van het onderzoeksgebied. In vergelijking met de voorgaande onderzoeken van Fasen 1 en 2 uit 2009‐2015 (met ophogingen tot 1 m dikte), blijkt de gaafheid van de vindplaats hier duidelijk minder goed te zijn. Dit moet het resultaat zijn van recente bodembewerkingen; mogelijk in de vorm van ontgrondingen. Bij voorgaand boor‐ en proefsleuvenonderzoek zijn immers al aanwijzingen voor grootschalige 

29 ontgrondingen gevonden. Op de overgang van deze laagte naar de westelijke rug in het noordwesten van het onderzoeksgebied is de conservering naar verhouding iets beter. Figuur 5.4 toont een soortgelijke opbouw, zij het met dikkere afdekkende ophooglaag, in dit overgangsgebied. 5.4 Conclusie De onderzoeken van Fasen 1 en 2 uit 2009‐2015 hadden al uitgewezen dat de bewoning van de inheems‐Romeinse vindplaats grotendeels samenvalt met twee ruggen binnen plangebied Uden‐Noord. Toen was ook al duidelijk dat de westelijke rug aan de zuid‐ en (deels) westzijde is begrensd door een laagte. Dankzij het onderhavige onderzoek is deze rug nu ook aan de noordoostzijde te begrenzen. In tegenstelling tot de verwachtingen uit Fasen 1 en 2 blijkt de westelijke rug in de centrale oostelijke zone niet begrensd door een laagte. De westelijke rug blijkt daar juist aan te sluiten op de zuidoostelijke zandrug. Onduidelijk is nog wel waar de noordelijke grens van beide ruggen ligt. De loop van de westelijke rug is gedurende Fase 2 tot aan de noordgrens van plangebied Uden‐Noord in kaart gebracht. De grens van deze rug is dus verder ten noorden van het plangebied te situeren; de exacte ligging blijft echter onbekend.

De noordgrens van de zuidoostelijke rug moet zich wel binnen plangebied Uden‐Noord bevinden. Ter hoogte van het onderzoeksgebied van de opgraving uit Fase 3 blijkt de rug in het noordwesten over gaan op een centrale laagte, die reeds tijdens het onderzoek van Fase 1 was geconstateerd. Uitgaande van de hoogtekaart strekt de rug vanuit de kern van het opgravingsgebied van Fase 3 zich in noordoostelijke richting uit: tot buiten het onderzoeksgebied van Fase 3. Vermoedelijk reikt de rug hier niet veel verder. Proefsleuven die in 2007 even ten noordoosten van het opgravingsgebied van Fase 2 zijn gegraven (zie Figuur 7.1), hebben immers geen vervolg van de zuidoostelijke  rug aangetoond.  De zandtop blijkt daar weer lager te liggen.14 De conservering van het in 2019 onderzochte oostelijk gebied van de vindplaats sluit in grote lijnen aan op de bevindingen van eerdere onderzoeken uit 2009‐2015. Het sporenvlak blijkt over het algemeen wederom redelijk goed bewaard onder de ophooglaag (esdek) uit de Nieuwe tijd. Een uitzondering geldt wel voor noordoostelijke laagte. Waar in 2009‐2015 de ophooglaag en de onderliggende oude zandbodem nog het best bewaard bleken in de toen onderzochte laagte (met ophogingen tot wel 1 m dikte), blijken deze juist slecht bewaard in de noordoostelijke laagte van 2019. Hier blijken de

oorspronkelijke gunstige conserveringsomstandigheden van de laagte te niet te zijn gedaan door recente bodembewerking, vermoedelijk ontgrondingen. De afgetopte pleistocene zandbodem blijkt hier op een geringe diepte (tot maximaal 50 cm) onder het huidige maaiveld te liggen. Desondanks blijkt het sporenniveau in top (de C‐horizont) deze oude zandbodem toch nog bewaard, getuige de sporen uit met name de Nieuwe tijd. 14 Van Hoof 2007, zie figuur 2.3. 30 6 Resultaten archeologisch onderzoek T.A. Goossens met bijdragen van Y.F. Van Amerongen, S. SD. Hagedoorn en M. Langeveld 6.1 Inleiding S. D. Hagedoorn Tijdens het proefsleuvenonderzoek en de daaropvolgende opgraving zijn verspreid over het onderzoeksgebied diverse archeologische sporen uit de periode late ijzertijd/inheems‐Romeinse tijd en de Nieuwe tijd aangetroffen: in totaal zijn 333 sporen gedocumenteerd (Tabel 6.1).

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://maashorst.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/6081be70-1e38-4ba9-9897-b663ac63d566?agendaItemId=3810ba77-85c8-4b41-8f6e-35f11cc950ad