---------- 128798-BIJLAGE 1 Limburgse norm een handreiking voor een weerbare overheid
Tekst van het document
LIMBU RGSE NORM
Handreiking voor een weerbare overheid
Versie september - 2023
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
1
Inhoud Voorwoord
3
6.
Handreiking
6
Bijlage 1 Checklist Limburgse Norm
1.
Communicatie
Bewustwording & Organisatie 10 Bijlage 2 Productenoverzicht
2.
Integriteit & Veilige Werkomgeving
15
3.
Veilige Publieke Taak
20
4.
Informatiepositie & Informatiebeveiliging 23
5.
Beleid & Handhaving
34
36
37
28
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
2
Voorwoord Een weerbare overheid biedt tegenwicht
Limburg ‘de dijken overal even hoog zijn’.
aan ondermijning1. De urgentie van het
Criminelen in het bijzonder houden zich niet
verstevigen van weerbaarheid groeit in
aan gemeentegrenzen en zoeken steeds
de huidige context van een verhardende
naar zwakke plekken. Wanneer één partij
georganiseerde criminaliteit. Daarnaast is
druk uitoefent, bestaat het risico dat zij
er sprake van toenemende agressie tegen en
hun heil elders zoeken, het zogenoemde
de intimidatie van bestuurders, ambtenaren
‘waterbedeffect’.
en volksvertegenwoordigers. Weerbaarheid van overheidsorganisaties is en blijft dan
Al jaren is er in Limburg stevig geïnvesteerd
ook een belangrijk onderdeel van het breed
in de aanpak van ondermijning en in het
offensief van de gezamenlijke overheid tegen
versterken van de weerbaarheid.
ondermijning.
Voorafgaande jaren hebben de 31 gemeenten en de provincie een ‘Scan bestuurlijke
Dit document is een handreiking voor een
weerbaarheid’ ontvangen. Op individueel niveau
weerbare overheid waar alle Limburgse
is hierdoor inzicht gegeven op de weerbaarheid
gemeenten, de Provincie Limburg en
van de organisatie en zijn, ondersteund door
het Waterschap Limburg hierna te
het RIEC Limburg, acties uitgevoerd om deze
noemen (overheids)organisaties zich aan
te versterken.
committeren. Met één gezamenlijk gedragen norm stellen we ons ten doel dat binnen 1
Ondermijnende criminaliteit is een vorm van criminaliteit die onze rechtsstaat aantast. Ondermijning is een gevolg van veel verschillende
vormen van criminaliteit, waarbij de grenzen tussen de bovenwereld (de ‘gewone’ maatschappij) en de onderwereld (criminelen) vervagen.
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
3
De Limburgse norm bouwt voort op de
betreft echter maatwerk en valt onder eigen
‘Piramide naar fitte gemeente’, zoals we
verantwoordelijkheid van de organisatie. De
deze kennen vanuit de scan bestuurlijke
norm kan gezien worden als een hulpmiddel
weerbaarheid. Daarnaast zorgt de norm voor
om op het gebied van weerbaarheid binnen de
verbinding met andere initiatieven zoals het
organisatie prioritering aan te brengen. Zie
versterken van de ‘kleine‘ gemeenten op het
de norm als een aanvulling op de bestuurlijke
gebied van weerbaarheid door het ministerie
plannen, denk hierbij aan bijvoorbeeld het
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Integraal Veiligheidsbeleid binnen de gemeente.
en de uitrol van de Intergemeentelijke
Naar behoefte kan het RIEC hierbij met raad en
Bestuurlijke Handhavingsteams binnen
daad ondersteuning bieden.
Limburg. Bovenal zien we de Limburgse norm Weerbaarheid is nadrukkelijk een
als het begin van een beweging van de
organisatiebrede aangelegenheid die
overheden die gezamenlijk werken aan een
het domein van de openbare orde en
weerbaarheidsniveau tegen ondermijning.
veiligheid overstijgt. Noodzakelijk is een
Het laat zien wat nodig is om de basis op orde
gedragen en duurzame beweging waaraan
te krijgen. Uiteraard staat de organisatie
de hele organisatie vanuit eigen rollen en
vrij om - liefst in gezamenlijkheid - een
verantwoordelijkheden een bijdrage levert: van
weerbaarheidsniveau na te streven dat boven
bestuur tot ambtenaar.
het voorgestelde niveau uitstijgt.
Het stellen van een gezamenlijke ambitie moet ons uitdagen hier samen naartoe te werken, daarbij van en met elkaar te leren en elkaar hierop aan te spreken. Zo wordt het wiel niet steeds opnieuw uitgevonden en wordt schaarse capaciteit optimaal benut. De implementatie RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
4
De volgende thema’s maken onderdeel uit van de Limburgse Norm: 1.
Bewustwording & Organisatie
2.
Integriteit & Veilige Werkomgeving
3.
Veilige Publieke Taak
4.
Informatiepositie & Informatiebeveiliging
5.
Beleid & Handhaving
6.
Communicatie
De thema’s vormen onlosmakelijk van elkaar
Portefeuillehouders:
Emile Roemer Commissaris van de Koning
Daan Prevoo Burgemeester Valkenburg aan de Geul
de weerbaarheid van de organisatie. Zij beïnvloeden elkaar en zijn afhankelijk van elkaar. Sommige thema’s hebben een bredere scope dan enkel weerbaarheid tegen ondermijning, de onderdelen ervan zijn desalniettemin noodzakelijke randvoorwaarden om weerbaar tegen ondermijning te zijn. De Limburgse norm bevat ambitieuze doelstellingen, dat is ook nodig om ondermijning aan te kunnen pakken. Het is belangrijk dat we het zien als een groeimodel, waarbij we ook bereid zijn de ambities aan te scherpen als de ontwikkelingen hierom vragen.
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
5
Handreiking Piramide naar fitte gemeente
Kijkend naar de organisaties ligt de norm op
De ‘Piramide naar fitte gemeente’, zoals we
het snijvlak tussen fase 3 ‘actieplan uitvoeren’
deze kennen vanuit de scan bestuurlijke
en fase 4 ‘integraal (netwerkend)’. In de derde
weerbaarheid, vormt de inhoudelijke basis
fase ligt de focus op het inrichten van de
voor de Limburgse norm. In de piramide zijn 5
organisatie tegen ondermijning1. De ambtelijke
niveaus van weerbaarheid te onderscheiden,
top heeft zich aangesloten bij het onderwerp
variërend van een fase ‘Acute hulp’ tot en
ondermijning en is de gemeente bezig met het
met ‘Regisseur’. Ook voor de provincie en
opstellen van een actieplan ondermijning.
het Waterschap kan deze piramide worden In de vierde fase is een gemeente grotendeels
toegepast. RIEC op de achtergrond ‘uit beeld’
RIEC - adviseur / klankbord
zelfvoorzienend. De gemeenteraad wordt door het college regelmatig geïnformeerd over de aanpak van ondermijning. De gemeente is
excelleren / pro-actief
Regisseur
verrichten
Integraal (netwerkend)
inrichten
Actie - plan uitvoeren
richten
Infrastructuur - organisatie
ongericht / reactief
Acute hulp (EHBO)
RIEC op de voorgrond ‘ín beeld’
zelf in staat om bij signalen de informatie te verzamelen. Dit komt doordat ondermijning veel portefeuilles raakt en de ambtenaren allemaal getraind zijn in het herkennen RIEC - prominent
van signalen. Daarnaast is een MT-lid verantwoordelijk voor de uitvoering van het actieplan ondermijning.
1
Ondermijnende criminaliteit is een vorm van criminaliteit die onze rechtsstaat aantast. Ondermijning is een gevolg van veel verschillende
vormen van criminaliteit, waarbij de grenzen tussen de bovenwereld (de ‘gewone’ maatschappij) en de onderwereld (criminelen) vervagen.
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
6
Processtappen
waarbij je gebruik kunt maken van voorgestelde
Om uitvoering te geven aan de Limburgse
prioritering door het RIEC Limburg.
Norm is het noodzakelijke om per organisatie eerst een 0-meting uit te voeren.
Stel daarna een plan van aanpak vast voor de uitvoeringsfase. Welk onderdeel wordt door wie
Met een 0-meting wordt bedoeld:
opgepakt binnen welke termijn.
Het doorlopen van het normenkader en beoordelen welke norm uitgevoerd is, in
De uitvoering van deze processtappen is
ontwikkeling is of ontbreekt.
een verantwoordelijkheid van de organisatie.
Het raadplegen van bronnen, waardoor je
Het RIEC Limburg kan hierbij zorgen voor
kunt bepalen of aan de norm voldaan is.
ondersteuning.
Denk hierbij aan het bevragen van sleutelfiguren binnen de organisatie (bestuurder en ambtenaren op het gebied van weerbaarheid).
Het uitvoeren van een deskstudie ten aanzien van beleidsstukken en/of nota’s (denk aan Damoclesbeleid, Bibobbeleid, APV, het Integraal Veiligheidsbeleid van de gemeente en de waterschapsverordening).
Voor deze 0-meting is een checklist beschikbaar, zie bijlage 1.
Breng vervolgens als organisatie een prioritering aan op basis van de ingevulde checklist,
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
7
Ondersteuningsmogelijkheden Om uitvoering te geven aan deze handreiking, sta je als organisatie niet alleen. Alle Limburgse organisaties hebben zich gecommitteerd om aan de slag te gaan met deze handreiking. Dus staan we allemaal voor dezelfde uitdaging/ beweging, waardoor we elkaar ook moeten en kunnen ondersteunen. Naast elkaar als overheden te ondersteunen kan het RIEC Limburg desgewenst ondersteuning bieden. Denk hierbij aan het ondersteunen bij het invullen van de checklist, het maken van een prioritering, het aanbieden van bewustwording en het ondersteunen in modelbeleid.
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
8
Foto: Roel van Weersch
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
9
1. Bewustwording & Organisatie 1.1 Wij hebben structureel oog voor de aanpak van ondermijnende criminaliteit.
De bestuurder heeft structureel oog voor het thema ondermijning. Dit betekent dat de risico’s van ondermijning voor de organisatie bekend zijn en dat
De organisatie stelt een weerbaarheidsscan
dit structureel een agendapunt is tijdens
op. Twee-jaarlijks wordt de voortgang van de
portfeuillehoudersoverleggen.
weerbaarheid geevalueerd. Er is een 0-meting voorhanden om te bezien
Er zijn een of meer medewerkers
hoe het is gesteld met de weerbaarheid binnen
(deels) vrijgemaakt voor de aanpak van
de organisatie.
ondermijning.
De medewerker met vakgebied veiligheid heeft structureel oog voor het thema
Voor de aanpak van ondermijning zijn specifiek uren beschikbaar gesteld binnen het taakveld.
ondermijning en is in staat signalen van
De aanpak van ondermijning wordt
ondermijning te herkennen.
aangestuurd door de medewerker met
Dit betekent dat de risico’s van ondermijning
vakgebied veiligheid.
voor de organisatie bekend zijn en dat dit
De aanpak is binnen de afdeling Veiligheid
structureel aandacht heeft. Daarnaast is de
belegd bij één of meerdere personen. De
medewerker opmerkzaam als het gaat om
afdeling Veiligheid verbindt in de aanpak de
signalen over ondermijning.
andere afdelingen.
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
10
Meerdere afdelingen onderkennen dat de
Van die bewustwording maakt deel uit:
ondermijning hun portefeuille raakt.
Ondermijning is niet alleen onder de aandacht bij de afdeling veiligheid en de bestuurder.
het herkennen van signalen van ondermijning;
de manier waarop de aanpak van onder-
Alle afdelingen van de organisatie kunnen te
mijning binnen de organisatie is georga-
maken krijgen met ondermijning. Afdelingen
niseerd;
beseffen dat ze een rol spelen in de aanpak van
de rol van het RIEC binnen deze aanpak;
ondermijning.
de procedure waar signalen van ondermijnende criminaliteit te melden;
1.2. Wij besteden binnen de eigen organisatie periodiek aandacht aan weerbaarheid en actuele ondermijningsthema’s. Dit doen wij organisatiebreed op het niveau van eigen medewerkers en bestuurders.
de rol en positie van bestuurder/ ambtenaar in het kader van de aanpak van ondermijning.
Het thema ondermijning laten landen binnen een organisatie is een grote uitdaging. Alle afdelingen krijgen met negatieve/ ondermijnende invloeden van buitenaf te maken. Daarom is het goed om bewustwording binnen de gehele organisatie te creëren. Geadviseerd wordt periodiek bewustwordingssessies voor bestuur en de ambtelijke organisatie te organiseren.
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
11
1.3. Wij benaderen ondermijningsvraagstukken zoveel mogelijk integraal. Alle afdelingen werken samen aan de aanpak van ondermijning en/ of voeren projecten uit waarbij aandacht is voor ondermijning.
‘ondermijningsbril’ bekeken wordt.
MT/directie en het bestuur onderkennen de
De organisatie besteedt doorlopend/periodiek
problematiek: ondermijning raakt de gehele
aandacht aan het verhogen van het bewustzijn
organisatie en dit kan leiden tot dilemma’s.
van ondermijning bij:
MT/Directie en het bestuur beseffen dat zij óók
ondernemers;
te maken kunnen krijgen met ondermijning, dat
burgers;
ook zij hierin een rol kunnen/moeten pakken.
maatschappelijke partners.
Er wordt gebruik gemaakt van een integrale benadering bij ondermijningsvraagstukken. Ten aanzien van ondermijning wordt op casusniveau maar ook op beleidsniveau samengewerkt met overheidspartners.
De mogelijke dilemma’s (o.a. economische ontwikkeling vs. veiligheid) zijn onderwerp van gesprek. Ondermijning is een vast onderdeel op de agenda van bestuurlijke overlegtafels. Om de aanpak onder de aandacht te hebben of te houden en om de integrale aanpak te monitoren is het van belang dat het thema ondermijning in verschillende overleggremia structureel aandacht heeft. Van belang is dat de agenda structureel met een
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
12
1.4 Wij werken samen met relevante publieke- en private partners in de aanpak van ondermijning. De organisatie breidt de aanpak van ondermijning uit door coalities te sluiten met maatschappelijke partners. De organisatie gaat proactief op zoek naar maatschappelijke partners die ze kunnen betrekken in het creëren van één weerbare samenleving. Gedacht kan worden aan samenwerkingsverbanden met o.a.:
(horeca)-ondernemers;
bedrijfskringen en het Koninklijk Verband van Ondernemers;
partners waar gemeentelijke taken bij zijn uitbesteed;
woningcoörperaties.
Platform Veilig Ondernemen
Denk hierbij aan partners met voorlichting in het kader van weerbaarheid en meldingsbereidheid vergroten.
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
13
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
14
2. Integriteit & Veilige Werkomgeving 2.1. Wij hebben het integriteitsbeleid vastgesteld. Getoetst aan de landelijke regelgeving en handreikingen.
2.3. Wij bespreken het thema integriteit en netwerkbewustzijn – onder meer in relatie tot ondermijning. Ten behoeven van het bestuur en de ambtelijke
2.2. Wij zorgen voor een actuele gedragscode.
organisatie worden periodiek bijeenkomsten georganiseerd met als onderwerp:
Gebaseerd op de meest recente wetgeving en
a.
integriteit;
handreikingen.
b.
morele oordeelsvorming;
c.
dilemma’s op basis van actuele
ontwikkelingen; d.
gedragscode.
Directie en leidinggevenden hebben hierin een belangrijke rol.
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
15
2.4. Wij zorgen ervoor dat bij een vertrouwenspersoon en/of vertrouwenscommissie melding van mogelijke integriteitsschendingen kan worden gemaakt.
2.6. Wij zijn alert op mogelijke integriteitsvraagstukken. De agenda’s van diverse overleggen worden gescreend op mogelijke integriteitsvraagstukken. Om integriteit in de organisatie te borgen is
Er is een meldingsregeling voor schendingen
het van belang om verschillende agenda’s te
en klachten.
screenen.
Politieke ambtsdragers en medewerkers weten
dat er vertrouwelijk met hun klacht wordt
2.7. Wij laten voor kandidaatbestuurders een risicoanalyse uitvoeren.
omgegaan.
Conform de meest recente handreiking van
waar zij interne schendingen en klachten kunnen melden en kunnen erop vertrouwen
het Ministerie van Binnenlandse Zaken en
2.5. Wij hebben een protocol waarin beschreven staat hoe te handelen bij (vermeende) schending van integriteit.
Koninkrijksrelaties hierna BZK.
Er is een protocol voor
Conform de meest recente handreiking van het
integriteitsonderzoeken.
ministerie van BZK.
2.8. Wij adviseren politieke partijen een risicoanalyse uit te voeren voor leden.
In het protocol staat beschreven wanneer integriteits-onderzoeken plaatsvinden, door wie en hoe de procedures verlopen.
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
16
2.9. Wij besteden bij de eed- of belofteaflegging van nieuwe medewerkers specifiek aandacht aan integriteit en netwerkbewustzijn, onder meer in relatie tot ondermijning.
op te nemen. Zo borgt de organisatie ook de integriteit van ingehuurde medewerkers.
2.11. Wij hebben in een besluit bepaald welke VOG-screening plaatsvindt per profiel of functieaspect.
Nieuwe medewerkers leggen de ambtseed/ -belofte af.
Er ligt een besluit waarin is bepaald op welk
Met een belofte of eed spreken medewerkers
profiel of aanvullend functieaspect de VOG
uit dat zij zich realiseren wat het betekent
of VGB-screening plaatsvindt.
om ambtenaar te zijn en dat zij zich daarnaar
Wij benoemen functieprofielen/taakaccenten
zullen gedragen. Ze zweren of beloven dat
die kwetsbaar zijn voor integriteitsschendingen
ze niet frauderen, zich niet laten omkopen of
(hierna: kwetsbare functieprofielen) en zorgen
vertrouwelijke informatie lekken.
ervoor dat medewerkers met kwetsbare functieprofielen en bestuurders bij aanvang
2.10. Wij nemen in de overeenkomst met ingehuurde en tijdelijke medewerkers waarbij geen eed- en belofteaflegging plaatsvindt een clausule op met een geheimhoudingsplicht.
dienstverband een Verklaring Omtrent Gedrag
Aangezien ingehuurde medewerkers geen
zijn in het veiligheidsdomein en/of gerelateerd
ambtseed kunnen afleggen is het voor de
aan de ondermijningsaanpak, gedegen worden
organistie van belang om een clausule met een
gescreend.
geheimhoudingsverklaring in de overeenkomst
*VOG gaat niet verder dan opvragen Justitiele Documentatie. Voor een VGB
(VOG) of Verklaring Geen Bezwaar (VGB)* overhandigen waaruit blijkt dat er geen bezwaar bestaat om de betreffende functie te vervullen. Dit wordt periodiek herhaald. Dit betekent dat medewerkers die werkzaam
wordt diepgravender onderzoek gedaan. Is nodig voor vertrouwensfunctie.
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
17
2.12. Wij onderkennen het belang van het gedegen screenen van (nieuwe) medewerkers die werkzaam zijn in het veiligheidsdomein en/of gerelateerd aan de ondermijningsaanpak. Screenen medewerkers. In ieder geval de medewerkers die toegang hebben tot RIEC casuïstiek worden gescreend. Dit geldt ook voor ingehuurde en tijdelijke medewerkers.
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
18
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
19
3. Veilige Publieke Taak 3.1. Wij hebben een actueel agressieprotocol en dragen dit actief uit. De organistatie heeft een toegankelijk agressieprotocol voor medewerkers en bestuurders.
de organisatie zijn. In sommige gevallen hangen er bijv. huisregels bij de ingang van het gebouw.
3.3. Wij zijn ons bewust van de veiligheidsrisico´s van het verspreiden van de persoonlijke gegevens van medewerkers.
Het agressieprotocol beschrijft hoe de organisatie handelt in het geval van agressie.
De organisatie is zich bewust van de veiligheidsrisico´s van het verspreiden van
3.2. Wij laten intern en extern weten wat onze organisatienorm van acceptabel gedrag is en wat dit betekent voor de houding van bestuurders en medewerkers.
de persoonlijke gegevens van medewerkers/ ambtenaren. Medewerkers moeten veilig kunnen werken. Zo moeten zij bijvoorbeeld de mogelijkheid hebben om hun mails niet met hun eigen naam te ondertekenen, maar met een afdelingsnaam
Externen weten wat de organisatienorm van
en moeten zij de mogelijkheid kunnen hebben
acceptabel gedrag is (bijv. de gedragsregels
om via een algemeen mailadres te mailen.
bij de ingang).
Ook is het van belang dat medewerkers
Er zijn verschillende manieren om aan externen
bewust worden gemaakt van alle bestaande
te laten weten wat de normen en waarden van
protocollen, van bestaand beleid en van het omgaan met persoonsgegevens.
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
20
3.4. Wij trainen onze bestuurders en medewerkers in het voorkomen van en omgaan met (digitale) agressie en geweld.
Medewerkers en bestuurders worden
Het agressieprotocol beschrijft hoe de
richtlijnen te doen. Aangiftes of meldingen
organisatie handelt in het geval van agressie en
worden door politie en OM conform het
geweld.
protocol Veilige Publieke Taak opgepakt.
3.5. Wij stimuleren dat bestuurders en medewerkers van elk voorval van (digitale) agressie en geweld melding maken of aangifte doen, en wij registreren alle voorvallen van agressie en geweld tegen bestuurders en medewerkers.
3.6. Wij hebben (structurele) middelen beschikbaar in de begroting zodat er bij bedreiging van bestuurders en medewerkers, op advies van het OM en de politie, passende (fysieke) beveiligingsmaatregelen getroffen kunnen worden.
Alle voorvallen van agressie en geweld worden geregistreerd. Registratie maar ook opvolging is van belang om later terug te kunnen zien of er op de juiste manier gehandeld is. Bijvoorbeeld bij het bieden van hulp aan het slachtoffer. Registratie kan ook inzicht geven in de soorten van agressie en
gestimuleerd alle gevallen van agressie en geweld te melden/aangifte te doen. Geadviseerd wordt dit volgens de landelijke
3.7. Wij verhalen de schade op de dader bij agressie en/of geweld. 3.8. Wij verlenen nazorg aan de bestuurder of medewerker die slachtoffer is van (digitale) agressie en geweld.
geweld die voorkomen.
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
21
Foto: Huub Janssen
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
22
4. Informatiepositie & Informatiebeveiliging 4.1. Wij zorgen ervoor dat onze interne informatiepositie op het thema ondermijning inzichtelijk wordt gemaakt en wordt ingezet in de ondermijningsaanpak. Dit doen wij door het gestructureerd en op juridisch verantwoorde wijze verzamelen, verwerken en delen van informatie.
De organisatie gebruikt open bronnen ter verrijking van signalen van ondermijning. Verschillende medewerkers binnen de organisatie weten bij het verzamelen van de informatie hoe deze data anoniem uit open bronnen, zoals social media, geraadpleegd kan en mag worden. De organisatie verwerkt en analyseert signalen en informatie.
De organisatie beschikt over een vastgesteld
Om de eigen informatiepositie van de
en gepubliceerd privacy protocol voor de
organisatie op orde te krijgen en/of te houden
informatiedeling.
is software ingericht waarin signalen kunnen
Bij het proces van informatie-uitwisseling en
worden verwerkt en/of waarmee analyses
verwerking is het belangrijk dat de organisatie
kunnen worden uitgevoerd.
haar werkproces (van signaal tot aanpak, ook bestuurlijk casusaanpak) schriftelijk vaststelt
De organisatie heeft een informatiepositie
en hierbij rekening houdt met de wettelijke
op het gebied van ondermijning.
kaders van de privacywetgeving.
De organisatie beseft dat zij moet inzetten
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
23
op het verwerven/verbeteren/verkrijgen
De organisatie draagt zorg voor
van een informatiepositie. Ze is zich er van
terugkoppeling in het geval van een niet
bewust dat de informatie niet alleen van de
anonieme melding.
afdeling Veiligheid kan komen. Het RIEC kan
Om de meldingsbereidheid intern te borgen
ondersteuning bieden in analyse op fenomeen,
is een terugkoppeling aan de melder over de
thema of gebiedsniveau.
afhandeling van het signaal essentieel. Het hoeft niet altijd te betekenen dat het
De organisatie zorgt ervoor dat
signaal sterk genoeg is om op te pakken.
medewerkers voldoende kennis hebben over informatiedeling.
De organisatie is partner van Meld Misdaad
Deze kennis zorgt ervoor dat er niet meer
Anoniem (M.).
of minder informatie gedeeld wordt dan
Door rechtstreeks anonieme meldingen te
noodzakelijk.
ontvangen vergroot de organisatie haar eigen informatiepositie. Deze meldingen kan de
4.2. Wij hebben een centraal meldpunt voor het ontvangen van signalen van ondermijning en dragen dit actief uit.
organisatie ontvangen door partner van Meld Misdaad Anoniem te worden.
De organisatie heeft een (anoniem) meldpunt voor signalen van ondermijning. Dit meldpunt kan een medewerker, een mailadres, intranet, een regionale samenwerking of een tool (app) zijn.
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
24
4.3. Wij verwerken signalen volgens een vastgesteld werkproces en de richtlijnen voor interne gegevensdeling. De organisatie is AVG-proof:
4.4. Wij beleggen de rol van coördinator bestuurlijke aanpak bij een medewerker die signalen van ondermijning, het meldpunt en het werkproces coördineert.
a.
informatie wordt tijdsgebonden be-
Dat wil zeggen het verzamelen, veredelen en
waard;
verspreiden van relevante informatie binnen
informatieverzameling gebeurt doel
verschillende afdelingen van de organisaties en
gebonden;
tussen de organisatie en externe partners.
b. c.
de organisatie beschikt over een functionaris gegevensbescherming (FG);
d.
informatie wordt enkel gedeeld via RIECIS en/of Fileshare of andere goedgekeurde tools.
4.5. Wij zorgen voor een intern periodiek overleg/lokaal overleg waarbij signalen van ondermijning worden besproken.
Voor het borgen van de privacy is het van belang dat de organisatie is ingericht conform
Er is een overleg met diverse afdelingen waar
en voldoet aan de Algemene Verordening
signalen worden besproken en verrijkt met
Gegevensbescherming (AVG). Hierbij dienen
systeem/straatinformatie.
persoonsgegevens correct en veilig te worden
Om de aanpak van ondermijning op gang te
verwerkt.
brengen of houden is het van belang een lokaal signaaloverleg te hebben waarin signalen over ondermijning worden besproken. Gezamenlijk wordt beoordeeld of een signaal versterkt moet worden of welke (integrale) aanpak mogelijk kan zijn. Vooral de medewerkers die zich bezig houden met Vergunningverlening,
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
25
Milieu en Vastgoed/ Infrastructuur en Financiën
Wij zorgen periodiek voor overleg tussen
worden nauw betrokken bij de signalering van
de Chief Information Security Officers
de ondermijnende criminaliteit, aangezien dit
(CISO) van de organisatie, om gezamenlijk te
terreinen zijn waarbij misbruik vanuit criminelen
werken aan weerbaarheid ten aanzien van
een vergroot risico vormt.
informatieveiligheid.
4.6. Wij zorgen voor een periodieke ondermijningstafel met de integrale overheidspartners waar signalen van ondermijning worden besproken.
Wij hebben onze informatiehuishouding op orde door verantwoordlijkheid te nemen voor het goed functioneren van de eigen digitale systemen. Wij hanteren ten aanzien van cyberveiligheid de cyberrichtlijnen van het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid.
Deze periodieke tafel zorgt dat integrale partners bij elkaar zitten om casuïstiek die
Wij voldoen aan de Baseline
geaccepteerd is op het informatieplein te
Informatiebeveiliging Overheid (hierna: BIO).
bespreken en interventies af te stemmen.
De BIO is gebaseerd op de actuele, internationale standaard voor
4.7. Wij waarborgen een adequate en juiste informatiebeveiliging.
informatiebeveiliging (NEN-ISO/IEC 27001 en NENISO/ IEC 27002) en heeft risicomanagement als uitgangspunt.
De organisatie bevordert bewustzijn over een adequate en juiste informatiebeveiliging en werken daartoe actief samen met elkaar.
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
26
Foto: Nanda Sluijsmans
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
27
5. Beleid & Handhaving 5.1. Wij nemen ondermijning op in de bestuurlijke plannen, zoals het coalitieakkoord/integraal veiligheidsbeleid. Wij geven de aanpak verder vorm in het daarbij behorende uitvoeringsplan.
5.2. Wij hebben in onze APV artikelen opgenomen t.b.v. de aanpak van ondermijning en passen deze ook daadwerkelijk toe. De organisatie heeft zogenaamde
Er is specifiek beleid voor de aanpak van
ondermijningsartikelen opgenomen in de APV,
ondermijning.
stellen hier indien nodig beleid voor op en
Vaak stellen organisaties hun beleid op vanuit
stemmen dit waar mogelijk regionaal af.
het kernbeleid Veiligheid van de VNG, waarbij georganiseerde/ ondermijnende criminaliteit een standaard onderwerp is. Daarnaast kunnen organisaties ook apart beleid (actieplan/ jaarplan/programma) hebben voor de aanpak van ondermijning. Veiligheid benadert proactief andere afdelingen voor beleidswijzigingen.
Algemene Plaatselijke Verordening (hierna APV)
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
28
drag zijn’ voor:
5.3. Wij zullen periodiek bijeenkomen om de inzet van het bestuurlijk instrumentarium te evalueren, kennis en ervaringen te delen en eventuele knelpunten in de aanpak te bespreken en de speerpunten voor de komende periode te benoemen.
a.
(horeca-)inrichtingen;
Geadviseerd wordt om dit tenminste éénmaal
b.
seks- en escortbedrijven;
per jaar te doen.
c.
speelautomatenhallen voor
Op basis van de situatie in de organisatie, kan gedacht worden aan de volgende ondermijnings artikelen:
sluiting van voor het publiek toegankelijke gebouwen;
(exploitatie-)vergunningstelsel met eis ‘niet in enig opzicht van slecht levensge-
kansspelen’.
Wet Bibob
tegengaan onveilig, niet leefbaar en malafide ondernemersklimaat (vergunningplicht branches, gebieden en gebouwen).
5.4. Wij zorgen voor actueel Bibob-beleid, waarin de overheidsbeslissingen zijn opgenomen die onder de toepassing van de Wet Bibob vallen, al dan niet via een ‘kan’bepaling. De organisatie heeft een BIBOB beleid en past dit ook daadwerkelijk toe. Afhankelijk van de situatie in de organisatie wordt gedacht aan de volgende categorieën:
alcoholwet en exploitatievergunning
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
29
speelautomatenvergunningen/ speelau-
manier te interpreteren en toe te passen.
tomatenhallen/kansspelen;
Bovendien kan de Bibob-medewerker ervoor
coffeeshops;
zorgen dat zorgvuldig wordt omgegaan met
prostitutie/escort/seksinrichtingen;
betreffende privacygevoelige informatie. De
omgevingsvergunningen WABO;
Bibob-medewerker fungeert als aanspreekpunt
subsidies;
voor zowel het RIEC als het Landelijk Bureau
vastgoed en grondtransacties;
Bibob.
overheidsopdrachten.
5.5. Wij beschikken over Bibobmedewerkers die voldoende zijn toegerust om uitvoering te geven aan de Wet Bibob en komen periodiek bijeen om kennis en ervaringen uit te wisselen.
5.6. Wij zorgen dat medewerkers uit de verschillende beleidsdomeinen die aanvragen voor beschikkingen en overeenkomsten in behandeling nemen bekend zijn met het Bibobbeleid en de toepassing daarvan.
Er is een Bibob-medewerker
De organisatie neemt deel aan de periodieke
(taakaccenthouder).
bijeenkomsten die worden georganiseerd door
Binnen de organisatie is een medewerker als
het RIEC Limburg.
Bibob-medewerker aangewezen. Dit hoeft geen fulltime functie te betreffen. Taken van een Bibob-medewerker kunnen enerzijds zijn te controleren of het eigen instrumentarium (de reguliere wetgeving) optimaal is toegepast en of de gevonden indicatoren voldoende zijn om een Bibob-advies aan te vragen. Anderzijds om de Wet Bibob organisatiebreed op dezelfde RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
30
Wet Damocles (Opiumwet) 5.7. Wij hebben actueel Damocles-beleid (artikel 13b Opiumwet). De organisatie heeft passend
Bestuurlijke en integrale uitvoeringskracht 5.9. Wij borgen onze uitvoeringskracht door mono- en multidisciplinaire controles uit te voeren.
Damoclesbeleid. De lokale situatie rondom drugscriminaliteit
Informatiegestuurde gemeentelijke
heeft invloed op het vast te stellen
controles (meerdere afdelingen).
Damoclesbeleid.
Vanuit het lokale overleg Ondermijning (of signalen buiten het overleg om) worden
5.8. Wij beschikken over medewerkers die voldoende zijn toegerust om uitvoering te geven aan de Wet Damocles.
controles uitgezet met meerdere afdelingen (bijvoorbeeld BOA’s, Bouw- en Woningtoezicht, toezichthouder Basisregistratie Personen, politie).
Wij komen minimaal eens per jaar bijeen op het niveau van het district of basisteam om kennis
Routinematige monodisciplinaire controles.
en ervaring uit te wisselen over de toepassing
Er worden vanuit één discipline routinematig
van de Wet Damocles.
controles uitgevoerd die raken aan de aanpak van ondermijning. Voorbeelden zijn BOA’s die horecacontroles uitvoeren en hierbij signalen tegen kunnen komen van illegale prostitutie, hennepteelt, arbeidsuitbuiting of drugsafvaldumpingen.
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
31
Multidisciplinaire controles.
De integrale uitvoeringskracht wordt
Er wordt integraal samengewerkt door de
periodiek geëvalueerd.
uitvoering van integrale controles waarbij
Periodiek komen de organisaties op regionaal1
iedere instantie voor wat betreft eigen
niveau bijeen om de inzet van het bestuurlijk
bevoegdheden deelneemt.
instrumentarium te evalueren, kennis en ervaringen te delen, eventuele knelpunten in de
Toezichthouders en BOA’s worden opgeleid in
aanpak te bespreken en de speerpunten voor
het herkennen van signalen en toepassen van
de komende periode te benoemen. Geadviseerd
bevoegdheden.
wordt om dit tenminste eenmaal per jaar te
De organisatie zorgt ervoor dat de
doen.
relevante toezichthouders en buitengewoon opsporingsambtenaren (hierna: boa’s) getraind en opgeleid zijn in het herkennen van ondermijning en het toepassen van bevoegdheden.
1
Te denken valt aan de vijf regio’s zoals in het programma interbestuurlijke handhavingsteams.
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
32
Foto: Roel van Weersch
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
33
6. Communicatie 6.1. Wij hebben een interne en externe communicatiestrategie gericht op de aanpak van ondermijning.
communicatie (vorm en boodschap) te voeren. Hierin wordt onder andere meegenomen ‘promotie’ campagnes. Daarnaast wordt er bij de aanvang van casuïstiek nagedacht over de communicatiestrategie. Die strategie wordt
De organisatie zet communicatie in bij de aanpak ondermijning. Zowel intern naar medewerkers/bestuur als extern naar haar inwoners en bedrijven. Om enerzijds hen bewust te maken over
integraal afgestemd.
6.2. Wij communiceren zelf en samen met partners in de aanpak van ondermijning.
ondermijning en anderzijds hen te informeren over de (integrale) aanpak van ondermijning in
De gemeente communiceert in elk geval over:
de organisatie. Afstemming vindt plaats tussen
besluiten indien deze een preventieve werking hebben op andere (malafide)
de communicatieadviseur en Veiligheid.
aanvragers; De organisatie heeft een
uitkomsten bij integrale controles/ interventies;
communicatiestrategie en planning over de aanpak van ondermijning.
veranderde wet- en regelgeving;
Een communicatiestrategie op ondermijning
thema’s en fenomenen.
helpt een organisatie op de juiste momenten (proactieve/preventie/ repressie) de juiste
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
34
6.3. Wij stimuleren door middel van communicatie bewustwording en signalering van ondermijning bij de lokale bevolking, maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven. Communicatie wordt gericht ingezet om doelgroepen te activeren om een bijdrage te leveren in de aanpak van ondermijning: a.
burgers;
b.
maatschappelijke organisaties;
c.
bedrijfsleven.
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
35
Bijlage 1
Checklist Limburgse Norm Download hier de digitale checklist.
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
36
Bijlage 2
Productenoverzicht Het betreft één dynamisch overzicht. Een aanbod van producten en diensten (niet limitatief) bij gebruikmaking contact leggen met de accountmanagers van het RIEC.
Bewustwording & organisatie
Uitvoeren / opmaken van weerbaarheidsscan (Limburgse Norm - Toolkit fitte piramide)
Voorlichting:
Informatiesessies MT-leden/ gemeenteambtenaren
Informatiesessies gemeenteraadsleden/raadscommissies/ gemeenteambtenaren
Werkbezoeken colleges B&W
Lunchbijeenkomsten
Bibob Masterclass (RIEC Limburg)
Webinars:
Webinar awareness t.b.v. gemeenteambtenaren “balie”
Webinar awareness t.b.v. gemeenteambtenaren “sociaal domein”
Webinar awareness t.b.v. gemeenteambtenaren “op straat”
Webinar awareness t.b.v. gemeenteambtenaren “vastgoed en vergunningen”
Webinar awareness t.b.v. gemeenteambtenaren “cybercrime”
Video- opname 30 minuten voor raadsleden t.b.v. informatiesessies
Webinar bestuurlijk afpakken
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
37
Signalenboekjes:
Video signaalboekje algemeen
Signaalboekje algemeen
Signaalboekje voor gemeenteraadsleden
Tools algemeen:
Handreiking bestuurlijke aanpak in de praktijk (RIEC Limburg 2020)
Video ‘De coördinator bestuurlijke aanpak’ (RIEC Limburg)
Kennisplatform Ondermijning
App Ondermijning
Intervisie op casuïstiek binnen de gemeenten (op proces, leercirkel)
De rol van gemeentesecretarissen bij de weerbaarheid van gemeenten tegen ondermijnende criminaliteit
Interactieve spellen:
Kennisquiz Ondermijning (RIEC Limburg)
Escaperoom Bibob (RIEC Limburg)
Escapegame Foute Centen - Jeugdige ondermijners (RIEC Limburg)
Handreikingen op thema (op te vragen bij RIEC Limburg):
Bestuurlijk afpakken
Zorgcriminaliteit
Cybercriminaliteit
Mensenhandel
Drugs
Bibob
Jeugdige Ondermijners
Publiek Private Samenwerking (PPS)
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
38
Integriteit & veilige werkomgeving Algemeen:
Factsheet Integriteit en Ondermijning (RIEC-LIEC bestel)
Infographic Integriteitsproducten (RIEC-LIEC bestel)
Voorbeelden en best-practises, vindbaar op de website van VNG.
Onderzoek:
Criminele beïnvloeding van het lokale openbaar bestuur (WODC/Pro Facto september 2017)
Monitor Integriteit & Veiligheid 2020 (rijksoverheid)
Weerbare gemeente; Bevindingen van een onderzoek naar bedreiging, intimidatie en omkoping in vijf gemeenten (Bureau Broekhuizen en Verweij Jonkers september 2019)
Beleid & Uitvoering:
VNG format integriteitsbeleid (VNG oktober 2021)
Toolkit integriteit Ambtenaren (VNG)
Handreiking voor decentrale overheidswerkgevers: invulling geven aan integriteit na 2020 (BZK oktober 2019)
Handreiking integriteit van politieke ambtsdragers bij gemeenten, provincies en waterschappen (rijksoverheid 2021). In dit document zijn model-gedragscodes opgenomen.
Toolkit Integriteit bestuur (VNG)
Toolkit democratische weerbaarheid voor politieke ambtsdragers (netwerk weerbaar bestuur)
Toolbox gemeenteraadsverkiezingen 2022 (RIEC Limburg)
Modelaanpak basisnormen integriteit openbaar bestuur en politie (BZK, VNG, IPO, politie, Uni van waterschappen (2006)
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
39
Lokale weerbaarheid; concrete handreikingen vanuit gemeenten (Bureau Broekhuizen januari 2020)
Screening:
Handreiking integriteitstoetsing van kandidaten voor decentrale politieke partijen (BZK februari 2020)
Handreiking basisscan integriteit voor kandidaat-bestuurders (BZK & Neck van Naem maart 2019)
Screening van gemeenteambtenaren; verkennend onderzoek naar grip op integriteitsrisico’s door inzat van screening (BZK & Berenschot april 2018)
Handreiking Screening Ambtenaren (BZK & Neck van Naem)
Screening van personeel (Justis)
Integriteitsschendingen:
Wegwijzer vermoeden integriteitsschending politieke ambtsdragers (CAOP)
De rol van de griffier bij een vermeende integriteitsschending; van melding tot onderzoek (Verenging van griffiers)
Steunpunt Integriteitsonderzoek politieke ambtsdragers
Training & Tools:
Training: de burgemeester als hoeder van de bestuurlijke integriteit (Nederlands genootschap van burgemeesters)
Opleiding Integriteit (Nederlandse vereniging voor Raadsleden)
Integriteitsgame “Zuivere koffie” voor bestuurders en ambtenaren (Werkgroep Integriteit Limburg)
Inzet dilemmakaartspel voor raadsleden, college en gemeentemedewerkers (RIEC Limburg)
Video ‘Raad voor de Raad’ (RIEC Limburg 2022)
•
Nieuwsbrief netwerk weerbaar bestuur
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
40
Veilige Publieke Taak Websites:
Website Netwerk Weerbaar Bestuur – Agressieprotocol ( Agressieprotocol | Netwerk Weerbaar Bestuur (weerbaar-bestuur.nl)
Animatie Agressieprotocol (Nederlandse Vereniging voor Raadsleden)
Website BZK Veilige publieke dienstverlening (Veilige publieke dienstverlening | Veiligepubliekedienstverlening.nl)
Arbocatalogus gemeentelijke organisaties ( Arbocatalogi gemeentelijke organisaties - A&O Arbocatalogi (aeno.nl))
Informatiepositie & informatiebeveiliging Producten informatiepositie:
Website CCV – Informatiepositie (Informatiepositie - Het CCV)
E-learning datagedreven aanpak gemeenten ( E-learning Datagedreven aanpak gemeenten Het CCV)
Dashboard Zicht op Ondermijning
Escapegame “Hoe werk ik samen?”
Ken je netwerkkaart (RIEC Limburg)
Handleiding integrale controle (RIEC Limburg)
Producten Informatiebeveiliging:
Werkproces bestuurlijke casusaanpak (RIEC Limburg 2019)
Handleiding van signaal tot informatieplein (RIEC Limburg)
Model privacy intergemeentelijke gegevensdeling
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
41
Website RIEC-LIEC (De RIEC’s en het LIEC | RIEC-LIEC Informatie- en Expertisecentrum)
Website CCV – Modelprotocol Ondermijning (Modelprotocol ondermijning - Het CCV)
Beleid & Handhaving
Handreiking APV en ondermijning voor gemeenten (Aanjaagteam ondermijning 2020)
Model APV ‘ondermijningsproof’ (VNG)
Beoordelingskader artikel 13b Opiumwet (website CCV)
Juridische uitspraken artikel 13b Opiumwet (website CCV)
Database Bibob-jurisprudentie (website Justis)
Communicatie Externe communicatie: •
Communicatiecampagne ‘Kijk niet weg’ (Noord-Limburg)
•
Communicatiecampagne ‘Horen, zien en melden (Parkstad)
•
www.crimitest.nl (Jeugdige Ondermijners)
•
www.crimitalk.nl (Jeugdige Ondermijners)
Interne communicatie: •
RIEC-Nieuwsbrief voor convenantpartners (4x per jaar)
•
RIEC-Nieuwsbrief voor gemeenteraadsleden (2x per jaar)
RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
42
RIEC Limburg Postbus 1992 | 6201 BZ Maastricht
📞 043 - 389 75 40 | MAIL-BULK info@rieclimburg.nl Vormgeving en productie: Communicatie | RIEC Limburg © september 2023 RIEC Limburg | Limburgse norm, een handreiking voor een weerbare overheid
43