021178-BIJLAGE 4 Verkenning naar achtergronden omvang en gevolgen van ballon oplaten

ZZO Zuid ZZW ZW

4

2 1,5

2 1,5

2 1,5

3

1,5

1,5

1,5

0,5

0,5

0,5

1,5 1,5

1,5 0,5

1,5 0,5

6 1,5 1,5 4,5 4,5 1,5 1,5 4,5 1,5

8 0,6 2 2 6 0,6 2 6 2

WZW Kans

23 1,7 1,7 5,7 17

6 % 8,3 5,2 18,7 4,5 32 3,6 3,5 15 6

OZO ZO

ZZO Zuid ZZW ZW

WZW Kans

4 1

2 1,5

2 1,5

2 1,5

3

1,5

1,5

1,5

0,3

1,5

1,5

1,5

0,3 0,3

1,5 1,5

1,5 1,5

1,5 1,5

Tabel 6.4: Kans voor ballonnen met lintje om de zee te bereiken

Windrichting

N

NNO NO

Percentage van dagen 2 4 Breda 0,3 Afstand tot Waddenzee Amsterdam 0,3 Afstand tot Waddenzee/IJsselmeer Venlo 0,1 0,3 Afstand tot Waddenzee Assen Nijmegen 0,1 0,3

6 4,5 4,5 4,5 4,5 4,5 4,5 4,5 4,5

8 6 6 6 6 6 6 6 6

23 17 17 17 17 5,7 17 5,7

6 % 33,4 27,5 1,5 36,8 27,5 0,4 21,8 6,5 1,5 33,8 0,4 17,8

6.4 Conclusie Ballonnen zonder lintjes hebben overal in Nederland tussen de 5% en de 10% kans om in zee terecht te komen. Ballonnen met lintjes hebben tussen de 20% en de 30% kans om in zee terecht te komen. Ballonnen en ballonresten die via binnenwateren in zee terechtkomen zijn hierin niet meegenomen. Bij locaties met een afstand van minder dan 30 kilometer tot de zee is dit percentage aanmerkelijk hoger. Bij Amsterdam is de kans dat een ballon in zee komt bijvoorbeeld 36,8%.

31

Hoofdstuk 7 Dieren en ballonresten Er zijn verschillende manieren waarop ballonresten dieren schade kunnen berokkenen. Dieren kunnen ze opeten of erin verstrikt raken. Daarnaast zullen ballonresten in zee traag of niet verteren. Per mogelijkheid is gezocht naar voorbeelden en onderzoek.

7.1 Beschikbaarheid informatie Uit deze verkenning werd duidelijk dat slachtoffers door ballonresten niet worden bijgehouden. Het is daarom niet mogelijk om een indicatie te geven van het aantal zeedieren dat sterft door ballonresten. Veel dieren sterven op zee en spoelen niet aan en van de dieren die wel aanspoelen kan vaak niet aangetoond worden of ballonresten (mede) veroorzaker zijn van de dood. Data over dode dieren op het strand en in de zee wordt verspreid geregistreerd. Er zijn verschillende organisaties in Nederland betrokken bij de opvang, verzorging en autopsie van dode dieren. Naast Imares zijn dit zeehondencrèche Pieterburen, Ecomare, Universiteit van Utrecht faculteit diergeneeskunde, Naturalis en SOS Dolfijn bij het Dolfinarium in Harderwijk. Daarnaast is onder initiatief van Pieterburen de Eerste Hulp bij Zeehonden (EHBZ) opgericht, een netwerk van vrijwilligers die bij stranding van zeezoogdieren in actie komen. Ook is stichting de Noordzee een samenwerking met sportvisserij Nederland gestart met een initiatief om de doodsoorzaak van zeevissen en zoogdieren te bepalen (www.haairog.nl). De websites waarneming.nl en telmee.nl worden incidenteel gebruikt voor het doorgeven van meldingen. Door data uit deze initiatieven te bundelen kan een beter overzicht worden verkregen van het aantal dierlijke slachtoffers van ballonresten.

7.2 Opname van ballonresten door dieren 7.2.1 Onderzoek Er zijn twee onderzoeken gevonden naar effecten van latexopname door schildpadden: Irwin (2012) heeft gedurende 4 weken twee keer per week latexfragmenten gevoerd aan 15 schildpadden (Bijtschildpad), 20 kwartels en 20 meervallen. Na het onderzoek werd autopsie verricht. De resultaten verschilden per soort. De kwartels hadden geen last van de latex. In hun ingewanden werden gedeeltelijk verteerde latex fragmenten gevonden. Bij de schilpadden was sprake van ophoping van latexfragmenten. Bij de meervallen werden geen negatieve effecten gevonden. Tijdens een onderzoek in Miami (Lutz, 1989) werden gedurende een periode van vier maanden stukken plastic en latex gevoerd aan schildpadden (Karetschildpad, Carex carex). De schilpadden werden gevoerd met een schildpaddenmix aangevuld met stukken plastic en latex. De schildpadden bleken een persoonlijke voorkeur voor kleur te hebben. Twee van de vijf schildpadden weigerden aanvankelijk latex te eten. Pas na uithongering aten alle schildpadden latex. Alle gevoerde delen werden weer uitgescheiden zonder negatieve effecten op bloedwaarden. De uitscheiding verliep wel onregelmatig. De delen plastic en latex kwamen er soms pas na weken uit. Er is geen autopsie verricht.

32

7.2.2 Voorbeelden Imares onderzoekt aan de Nederlandse kust gevonden Noordse Stormvogels (Fulmarus Glacialis) onder meer op maaginhoud (Franeker, 2013). Tussen 1979 en 2013 werden 997 vogels onderzocht. 1-2% van de onderzochte stormvogels had latex resten in de maag (mail Franeker, september 2014). Het verband met de doodsoorzaak van de vogels is niet vastgesteld. Tijdens de strandmonitoring van zwerfafval wordt sinds 2010 ook het aantal dode dieren en mogelijke doodsoorzaak bijgehouden. Uit dit onderzoek zijn geen gevallen bekend van dode dieren in relatie tot ballonresten (m.m. B.Wenneker, RWS). In 2001 spoelde een groene schildpad aan bij Blackpool. De ingewanden van het dier werden geblokkeerd door stukken plastic en een latex fragment van een ballon. (BBC News, 2006). In 2013 werden twee dierlijke sterfgevallen beschreven door consumptie van ballonnen. Het betrof een jonge koe die bij autopsie een ballon opgegeten bleek te hebben en een geit die gestikt was in een ballon. Nog twee gevallen werden gemeld, maar deze konden niet geverifieerd worden. (Adas, 2013) Een verslag uit Australië maakt melding van verschillende stormvogels met ballonnen en linten in hun maag. Uiteindelijk konden de dieren gered worden door ze grote hoeveelheden olie te voeren waarna de linten loskwamen. (Ferris, 2009).

In een ander onderzoek uit Australië werd een verband gezocht tussen schildpadsoorten en eetgedrag. Van de 115 onderzochte dode schildpadden is voor 33 schildpadden gedetailleerd de samenstelling van het afval in de ingewanden vastgesteld. Van deze 33 hadden er 10 ballonresten in de ingewanden (Schuyler, 2012). Een medewerker van de US fish and wildlife service beschrijft een stormvogel die een hele sliert ballonnen ingeslikt blijkt te hebben. De vogel overlijdt niet veel later door ondervoeding (Petersen, 2011). Door Zylstra (2013) en Walde (2007) worden gevallen genoemd van woestijn schildpadden die ballonnen met linten hebben ingeslikt. Peter Hibbard vond in 1987 een latexballon in de ingewanden van een lederschildpad die de maagingang blokkeerde (Hibbard, 1990). In de brochure floating menace uit Californië wordt melding gemaakt van een door ballonlinten gestorven bighorn schaap Figuur7.1: Bighorn schaap met ballonresten (foto Barboza) (Barboza, 2013). Ook werden op internet afbeeldingen met bijschrift gevonden van een gestorven dolfijn met ballonresten(latex) in de ingewanden.

33

7.3 Verstikking en verstrikking 7.3.1 Voorbeelden Op internet zijn verschillende foto’s gevonden van vogels met een lintje in hun bek of om hun poten. Omdat de bron van de foto en de achtergronden niet is beschreven worden deze verder niet behandeld (bron: balloonsblow.com). In 2013 werd bij zeehondencrèche Pieterburen een zeehond binnengebracht met diepe snijwonden veroorzaakt door ballonlint. De zeehond overleed aan de verwondingen (fig. 7.2). Tijdens de International Coastal Clean–up van Ocean Conservacy in 2013 waarbij 65.000 vrijwilligers op 5500 stranden het vuil opruimden werden wereldwijd op 1 dag 52.900 ballonlintjes opgeraapt. Ook werden 15 dieren gevonden die verstrikt waren geraakt in de lintjes (www.oceanconservancy.org). Tijdens het onderzoek van Irwin naar de degradatie van ballonnen op land zijn bij iedere plot infraroodcamera’s opgehangen om de reactie van dieren te bekijken. De plots werden bezocht door wasberen, herten, vossen, reigers en coyotes. Geen van de dieren had interesse in de ballonnen als voedsel, wel werd er nieuwsgierig in geprikt of aan geroken.

7.4 Plastic soep Latexballonnen behandeld met Hifloat, lintjes, ventielen, snel sluiters en folieballonnen zijn allen gemaakt van plastic. Folieballonnen bevatten Figuur7.2: Zeehond met ballonlint (foto: Liselotte Janssen) daarnaast een aluminiumlaagje wat door weer en water oplost. De flexibele plastics van de ballonnen en de linten hebben een oneindige houdbaarheid. De schade die deze materialen kunnen aanrichten beperkt zich niet tot één dier. Een vogel die stikt in een ballonlint sterft waarna het ballonlint weer vrijkomt en een volgende vogel kan verstrikken. Bovendien stapelt het aantal linten zich op in het milieu doordat het materiaal niet afbreekt.

7.5 Conclusie Latex wordt opgegeten door dieren. Ballonlinten kunnen dieren verstrikken. Hiervan zijn meerdere voorbeelden gevonden.

34

35

Hoofdstuk 8 (Economische) Schade 8.1 Algemeen Schade door ballonnen kan optreden in de lucht en op de grond. In de lucht kan een ballon de vlucht van een vliegtuig verstoren door de piloot te laten schrikken, de motor beschadigen of verstrikt raken in draden en bomen. Op de grond kunnen de resten van een ballon hinder veroorzaken voor mensen omdat het wordt beschouwd als zwerfvuil.

8.2 Het aantal dierlijke slachtoffers In het vorige hoofdstuk is uitgebreid ingegaan op het effect van ballonresten op dieren. De omvang hiervan is echter niet te bepalen omdat de waarnemingen incidenteel zijn. Schade aan dieren kan ook omgerekend worden naar economische schade. Bij landbouwhuisdieren is dit eenvoudig maar bij wilde dieren niet. Er zijn verschillende manieren om de economische waarde van dierlijke slachtoffers te bepalen (Loomis, 2009, Sagoff, 1996). De utilitaire manier waarbij gekeken wordt naar wat het dier waard is in het economisch verkeer en de Kantiaanse manier waarbij wordt gekeken naar wat mensen bereid zijn te betalen om het dier te beschermen (willingness to pay, wtp). Voor zeer kwetsbare soorten zijn internationale verdragen getekend die een overheid houden aan een voorzorgsbeginsel. Als dit niet wordt nageleefd kan een overheid via de rechter worden gedwongen om alsnog maatregelen te treffen. Een goed voorbeeld hiervan is het proces rond de hamster (Das en Boom vs. Min. LNV, 2002). Voor ballonresten is dit echter niet concreet toepasbaar omdat de in hoofdstuk 7 genoemde diersoorten geen kwetsbare status hebben en er geen sprake is van inbreuk op leefgebied.

8.3 Schade door opruimkosten van het strand. In het strandmonitoring onderzoek van Dagevos (2013) werden in 2012 gemiddeld 395 zwerfvuil items per 100 meter strand gevonden waarvan 12,7 ballonresten. Ballonresten vormen daarmee 3% van het zwerfafval op het strand. De samenstelling van het zwerfvuil verschilt per strand en per seizoen. Het gaat hierbij om items, niet om gewicht of formaat. De totale hoeveelheid ballonresten heeft in verhouding tot bijvoorbeeld visnetten en jerrycans een klein volume en gewicht. Ballonresten gaan echter zwerven en belanden dan in struiken in de duinen. Het is daarom van belang om ze snel op te ruimen. Het strand in Nederland wordt zowel machinaal als handmatig schoongemaakt. De kosten voor reiniging zijn 2013 door Ecorys bepaald. Omdat iedere gemeente de reiniging anders aanpakt en andere prioriteiten stelt, lopen de kosten sterk uiteen. Gemiddeld besteedt een gemeente 1,7 miljoen euro aan machinale en handmatige zwerfvuilverwijdering. Waarbij 66% van de kosten (1,2 miljoen) voor handmatige reiniging is en 33% voor machinale reiniging (0,5 miljoen). Afvalcontainers en verwerking zijn hierin niet meegerekend. Uitgaande van reiniging op zicht en de beeldbepalendheid van ballonresten, kan gesteld worden dat 3% van het aanwezige zwerfafval opruimen 79.000 euro per jaar kost voor de hele Nederlandse kust.

36

Als wordt uitgegaan van het reinigen per gewicht dan zijn de kosten zeer laag. Het handmatig uit de struiken verwijderen van ballonlintjes zal juist zeer tijdrovend zijn.

8.4 Schade door storing of ongelukken Ballonnen kunnen overlast veroorzaken voor het vliegverkeer. Deze schade kan variëren van schrik van de piloot tot motorschade bij kleinere vliegtuigen doordat een ballon in de motor komt. Grotere vliegtuigen zijn steviger gebouwd en hebben in de motor een constructie waardoor vogels en ook ballonnen geen schade kunnen aanrichten. Een persbericht uit 1994 uit Amerika noemt een bos heliumballonnen als mogelijke oorzaak van de crash van een tweepersoons Cessna vliegtuig (balloonsblow.com).

8.5 Conclusie De economische schade veroorzaakt door ballonen is beperkt. De schade betreft vooral schade in de natuur. Omdat er geen gegevens beschikbaar zijn over het aantal slachtoffers kan hier geen uitspraak worden gedaan over de omvang van de schade.

37

Hoofdstuk 9 Folieballonnen 9.1

Aantal

Er zijn tijdens het onderzoek geen gegevens gevonden die een indicatie geven van het aantal folieballonnen dat wordt opgelaten. Het onderzoek van Imares (van Bemmelen, 2011) vermeldt dat op zee een op de vier ballonnen een folieballon is. Het monitoren van afval op het strand maakt geen onderscheid tussen latex- en folieballonnen, maar folieballonnen worden wel op het strand gevonden.

9.2

Gedrag in de atmosfeer

Bij het gedrag in de atmosfeer is ervan uit gegaan dat de folieballon zich vergelijkbaar gedraagt met latex ballonnen. Maar folieballonnen zijn over het algemeen groter, veel sterker en lichter. De ballonnen kunnen dus hoger komen. Opvallend is dat gevonden ballonnen op stranden niet gebarsten zijn (m.m. Dagevos). Verondersteld kan worden dat ballonnen naar grote hoogte stijgen zonder helium te verliezen om vervolgens heel geleidelijk te dalen door het leeglopen. Een ballon kan dan al 10 dagen of langer in de lucht zijn. Met de in hoofdstuk 4 genoemde windsnelheden kan een folieballon een afstand van ruim 14.000 kilometer af leggen.

9.3

Materiaal en degradatie

Een folieballon is gemaakt van BoPet. Dit materiaal wordt ook gebruikt voor de sluiter van voedselverpakkingen, voor branddekens en kampeermatjes. Het heeft een grote weerstand tegen trek, het verkleurt niet in zonlicht en wordt niet aangetast door zuurstof of ozon. Het is goed bestand tegen hitte en kou. Er zijn geen onderzoeken naar BoPet degradatie gevonden. Op basis van de eigenschappen kan ervan uit worden gegaan dat BoPet zeer langzaam afbreekt in kleinere stukken. Bij veel strandvondsten blijkt het aluminium laagje te zijn verdwenen. Naast BoPet zijn folieballonnen voorzien van een ventiel en een lintje. Deze zijn gemaakt van plastic en verteren niet. In de vorige hoofdstukken zijn deze toevoegingen besproken.

9.4

Schade

In 1985 werd een jonge potvis onderzocht die was aangespoeld bij New Jersey. In de maag werd een mylar (folie) ballon aangetroffen en in de darmen 90 centimeter ballonlint (Laws E.A., 2000). Een precies verslag over de vondst en de doodsoorzaak is niet gevonden, maar dit geval wordt in talloze publicaties aangehaald. In Nederland heeft in 2013 een folieballon tweemaal schade veroorzaakt door stroomuitval toen een folieballon de spoordraden raakte (https://www.prorail.nl/reizigers/nieuws/een-ballon-en-eentunnel, 2014). Het treinverkeer werd stilgelegd en een onderzoek werd ingesteld naar de oorzaak. De schade welke hierdoor wordt veroorzaakt is opgebouwd uit de vertragingskosten voor passagiers, de kosten voor onderzoek door NS en Prorail en inzet alternatief vervoer. In Amerika is in sommige staten het oplaten van folieballonnen verboden nadat een ballon die tegen de elektriciteitsdraden was gevlogen een stroomstoring had veroorzaakt (balloonsblow.com).

38

9.5

Conclusie

Folieballonnen breken niet af in zee of op land en folieballonnen kunnen na het oplaten in theorie afstanden afleggen tot wel 14.000 kilometer. Daarnaast veroorzaken folieballonnen schade door contact met stroomdraden. Ten slotte maken folieballonnen 20% uit van alle op zee gevonden ballonnen.

39

Hoofdstuk 10 Conclusie en aanbevelingen 10.1 Algemene conclusies De verzamelde informatie rondom ballonnen bevat nog veel onzekerheden. Wel is er voldoende informatie beschikbaar om enkele uitspraken te doen. · · · · · · ·

Er worden jaarlijks meer dan een miljoen ballonnen opgelaten. Op basis van enkele aannames zelfs meer dan twee miljoen. 10%-15% van de ballonnen zonder lintje belandt in zee. Bij ballonnen met lintje en kaartje ligt dit aantal rond de 20%. Latex bevat zinkoxide wat zeer giftig is voor aquatische organismen en bij afbraak vrijkomt. Latex zinkt in water na enkele dagen en breekt in donkere omstandigheden niet af binnen 12 maanden. Latex wordt opgegeten door dieren. Ballonlinten kunnen dieren verstrikken. Hiervan zijn meerdere voorbeelden gevonden. 20% van de ballonnen op zee is een folieballon. Folieballonnen vergaan niet en kunnen grote afstanden afleggen.

10.2 Het aantal ballonnen dat wordt opgelaten In heel Nederland worden jaarlijks meer dan een miljoen ballonnen opgelaten. Op basis van enkele aannames zelfs meer dan twee miljoen . Dit cijfer is gebaseerd op aannames over het aantal bruiloften, bedrijfsopeningen, evenementen en andere gelegenheden en de geschatte aantallen ballonnen die daar worden opgelaten. De meeste aannames zijn voorzichtig gedaan dus het totaalaantal opgelaten ballonnen kan hoger liggen dan twee miljoen. Omdat bij de Operationele Helpdesk Luchtverkeersleiding minder meldingen worden ontvangen kan het aantal ook lager liggen dan twee miljoen.

10.3 Kans dat ballonnen in zee terecht komen Zonder langjarige gegevens over windsnelheid en windrichting kan hierover alleen een voorzichtige uitspraak worden gedaan. Op basis van de gegevens van windsnelheid en windrichting van 2014 en het gedrag van een ballon in de atmosfeer wordt de kans dat ballonnen in zee terecht komen geschat op 10-15% voor ballonnen zonder lintje en 20% voor ballonnen met lintje. Voor een stad als Amsterdam is de kans dat een ballon in het water (IJsselmeer, Waddenzee, Noordzee) terecht komt zelfs 64%. Om hier duidelijkere uitspraken over te kunnen doen zijn gegevens nodig over de volgende zaken: Ø Gegevens over de hoogte die een ballon bereikt in de atmosfeer en of deze daar wel of niet barst. Ø Het aantal ballonnen wat barst door blootstelling aan zonlicht. Ø Informatie over meerjarige gemiddelde windrichtingen, snelheden en samenhang daartussen op een hoogte van 5, 6, 7 en 8 kilometer.

40

10.4 Degradatie van ballonnen Uit alle onderzoeken over degradatie blijkt dat ballonnen op land in 10 weken afbreken tot een bros stadium, in ondiep/ licht water gebeurt dit in 5 maanden. In donker water, diep of ondiep, duurt dit in ieder geval langer dan een jaar. Aanvullend onderzoek is nodig: Ø Onderzoek de degradatie van ballonnen in zeewater gedurende meer dan een jaar. Meet daarbij het verschil tussen donker (diep) en licht (ondiep) water en het verschil tussen zoet en zout water. Ø Onderzoek de degradatie van een ballon in verschillende omstandigheden bv. zonlicht en schaduw tot volledige afbraak is waargenomen. Dat wil zeggen totdat de latex weer is opgenomen in de kringloop. Ø Bij de afbraak van latex komt zinkoxide vrij. Zinkoxide heeft een sterk negatieve invloed op het waterleven. Onderzoek de mate van vrijkomen en de mate van schadelijkheid van zinkoxide op aquatische organismen.

10.5 Schade voor dieren Schade bij dieren als gevolg van ballonnen komt voor. De precieze omvang is niet te bepalen omdat een deel van de slachtoffers op zee valt en niet aanspoelt.

10.6 (Economische) Schade Latexballonnen veroorzaken schade door dierlijke slachtoffers, vervuiling van het strand en schrik bij piloten. Voor deze schade zijn geen economische cijfers te bepalen.

10.7 Folieballonnen Folieballonnen breken niet af in zee of op land. Folieballonnen kunnen na het oplaten afstanden afleggen tot wel 14.000 kilometer. Folieballonnen veroorzaken onder andere schade door contact met stroomdraden. Folieballonnen maken 20% uit van alle op zee gevonden ballonnen.

41

42

Geraadpleegde literatuur Auteur

Titel

Jaar

Land

ADAS

Sky lanterns and helium balloons: an assessment of impacts on livestock and the environment Plastics and Their Impacts in the Marine Environment Microplastics in the marine environment Experimental demonstration of controlled photodegradation of relevant plastic compositions under marine environmental conditions Uitslag ballonnenwedstrijd kermis Made 2011 Floating menace Shortlist Masterplan Wind Ship-based monitoring of seabirds and cetaceans; ship based surveys Degradation of Natural Rubber by Achromobacter sp NRB and evaluation of culture conditions Bacterial degradation of natural and synthetic rubber

2013

UK

2000 2011 1988

USA USA

Andrady, A.L., Andrady, A.L., Andrady, A.L., Anonymous Barboza, Rebecca Bemmelen R., Geelhoed S., Leopold M. Berekaa M.M., Barakaat A., El Sayed S.M., El-Aassar S.A. Bode H.B., K. Kerkhoff, D. Jendrossek Bogaardt Marc-Jeroen

2012 2010 2011

USA NL

2005

EG

2001

NL

Kosten en effectiviteit van biologisch afbreekbare ballonnen, sluitingen en touwtjes A study on the effect of balloon releases on the environment Aanvullende analyse incidenten Schiphol-spoortunnel

2011

NL

1989 2014

NL

Evidence to support a policy-ban on the outdoor release of lighter than air balloons from coleraine Borough council-controlled properties (including concerns over Chinese/sky lanterns) Stranden Terschelling bezaaid met ballonlintjes OSPAR Beach Litter Monitoring in the Netherlands; First annual report 20022012 OSPAR Beach Litter Monitoring in the Netherlands; update 2012

2010

IR

2011 2013

NL NL

2013

NL

The pollution of the marine environment by plastic debris: a review The complex interaction between Marine debris and toxic chemicals in the ocean A Preliminary Investigation on Some Specific Aspects of Latex Balloon Degradation Ballonnen in zee Beach Litter Statistical Analysis

2002 2012

USA

2008 2013

NL NL

Survey of methods and data analysis in the Netherlands OSPAR Beach Litter Monitoring program Koninginnedag in Frankrijk Degradation of latex and of natural rubber by Streptomyces Strain La 7 Voordracht voor de raadsvergadering van 9 september 2014 Balloons a rising concern (ingezonden brief NY times) Mass latex balloons releases and the potential effects on wildlife

2013

NL

2008 2000 2014 1990 2012

NL DE NL USA USA

Keep Wales Tidy Knip, Karel Lambert, Scott, Chris J. Sinclair, Emma L. Bradley, Alistair B.A. Boxall Laws, E Leslie H.A., Meulen M.D. van der, Kleissen F.M., Vethaak A.D. Linos, Alexandros & Alexander Steinbüchel Lutz, Peter L. Marine Conservation Society

Policy paper on balloon litter Alledaagse wetenschap Effects of environmental conditions on latex degradation in Aquatic systems

2007 2000 2013

UK NL UK

Introduction to Aquatic Pollution Micro plastic Litter in the Dutch Environment

2000 2011

UK NL

Biodegradation of Natural and Synthetic Rubbers

2005

DE

Studies on the ingestion of plastic and latex by sea turtles What happens to balloons after they are released?

1989 2006

USA UK

Marine Conservation Society

Pollution Policy and Position Statement; The intentional outdoor release of balloons and Chinese/ sky lanterns Informatieblad natuurrubber

2014

Burchette, D.K. Cauvern M., Wilbers F., Theunissen R. Coleraine Borough council

Dagblad vh Noorden Dagevos, J. J., M. Hougee, J.A. van Franeker, Dagevos, J. J., M. Hougee, J.A. van Franeker Derraik J.G.B. Engler R.E. Foley, Allen M. Franeker, J. A. van Franeker, J. A. van Franeker, J. A. van Franeker, J. A. van, Guillou G. le Gallert Claudia Gemeente Amsterdam Hibbard, P Irwin, Stephan Wolfe

Oosten Thea van,

43

1990

2001

O'Shea, Owen R., Mark Hamann, Walter Smith& Heidi Taylor Ouwehand, Esther Petersen, Bo Reinhard S., Blaeij A. de, Bogaardt M-J., Gaaff A., Leopold M., Scholl M., Slijkerman D., Strietman W.J., Wielen P. van der, Loomis J., Richardson L. Rochman C.M. et al. Sagoff M. Schuyler Q, Hardesty BD, Wilcox C, Townsend K Shah A.A., Hasan F., Shah Z, Kanwal N., Zeb S. Stahelin, Gustavo, D., Mariana C. Hennemann, Camila, T. Cegoni, Jucara Wanderlinde, Eron Peas e Lima & Daphne W. Goldberg Tropani C, O'Hara K., Register K. Van Loo, Dany

Predictable pollution: An assessment of weather balloons and associated impacts on the marine environment- An example for the Great Barrier Reef, Australia Motie Ouwehand: oplaten van ballonnen actief ontmoedigen Balloon hazards real or overblown? Bo Petersen The Post and Courier 24 Jan 11; Cost effectiveness and cost analysis for the MSFD framework for the Netherlands

2014

AUS

2014 2011 2011

NL USA NL

The total economic value of threatened, endangered and rare species: An updated meta-analysis Ingested plastic transfers hazardous chemicals to fish an induces hepatic stress On the value of endangered and other species To Eat or Not to Eat? Debris Selectivity by Marine Turtles

2009 2013 1996 2012

USA

Biodegradation of Natural and Synthetic Rubbers: a review

2013

PAK

Case report: Ingestion of a Massive Amount of Debris by a Green Turtle (Chelonia Mydas) in Southern Brazil

2012

BR

2009

USA BE

2007

USA

2013

USA

Walde, A.D., Harless, M.L., Delaney, D.K., Pater, L.L.

Balloons as litter: A rising concern Kustbeheerders voeren campagne tegen vervuilend plastic: Ballonnen moordend voor dieren van de zee Anthropogenic threat to the desert tortoise (Gopherus agassizii): litter in the Mojave Desert. WesternNorth American Naturalist 67, 147e149

Zylstra E.R.

Accumulation of wind-dispersed trash in desert environments

AUS

Geraadpleegde websites Website

Informatie

http://balloonsblow.org/the-ugly-truth http://cecf1.unh.edu/debris/getwhale.cfm http://encenter.org/visit-us/programs/birthday-parties/balloons/ http://us.whales.org/blog/dustincirce/2013/10/plastic-balloons-and-othermarine-debris-oh-my http://wildshores.blogspot.nl/2011/01/do-balloon-releases-kill-marinelife.html#.VJAIjcmk-8o https://fallofthewall25.com www.wikipedia.com www.HIFLOAT.com www.wikipedia.com http://nl.swewe.net/word_show.htm/?67091_1&Isopreenrubber http://www.worldwidebase.com/peoplesociety/rubber.shtml http://www.madehow.com/Volume-2/Balloon.html#ixzz3JXBeLJr3 http://www.madehow.com/Volume-3/Latex.html#ixzz3KvOr4yMA Alibaba.com predict.habhub.org VvEM.nl www.fourthcrossingwildlife.com youtube.com MCSUK.com https://www.partijvoordedieren.nl/news/motie-ontmoedig-oplatenballonnen http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/lancashire/6076508.stm topballon.de degroeneballon.org gebra.nl

Balloons Blow… Don't Let Them Go! NH Marine Debris to Energy Project Balloons pose a risk to wildlife & the environment Plastic, Balloons, and other Marine Debris, Oh my!

44

Wild shores of Singapore Fall of the wall BoPet HI-Float Helium, rubber, neopreen, latexallergie, weerballon, Neopreen Rubber How to make balloons? Latex Groothandels uit China voorspelling gedrag weerballonnen 180 uur vooruit Vereniging van Evenementenmakers onderzoek van Ferris 2009 Marine Conservation society moties uit bijlage 3 Blackpool turtle Vereniging van 12 ballonbedrijven Branchevereniging feestartikelen

cbs.nl compendiumvoordeleefomgeving.nl ballonnenhuis.nl ballonnenwinkel.nl www.om.nl/onderwerpen/boetebase www.haairog.nl

Centraal bureau voor de statistiek Ballonnenwinkel Ballonnenwinkel Openbaar ministerie Initiatief st. Noordzee en Sportvisserij Nederland

45

Bijlagen

46

Bijlage 1 Wet en regelgeving ballonnen (Tekst geldend op: 12-01-2015) Regeling kabelvliegers en kleine ballons De Minister van Verkeer en Waterstaat; Handelende in overeenstemming met de Staatssecretaris van Defensie; Gelet op artikel 59, tweede lid onder d en e, van het Luchtverkeersreglement, Besluit: Artikel 1. Begripsbepalingen In deze regeling wordt verstaan onder: kabelvlieger: een toestel, zwaarder dan lucht en niet voorzien van een voortstuwingsinrichting, dat door middel van (een) ankerkabel(s) of lijn(en) is verbonden met het aardoppervlak; kleine ballon: een kleine kabelballon of een kleine vrije ballon; kleine kabelballon: een ballon, die door middel van (een) ankerkabel(s) of lijn(en) is verbonden met het aardoppervlak en die op zeeniveau in de internationale standaardatmosfeer in geheel gevulde toestand een diameter van ten hoogste 2 m of een inhoud van ten hoogste 4 m heeft, dan wel een samenstel van ballons waarvan de gezamenlijke diameter of inhoud deze waarde niet te boven gaan; kleine vrije ballon: een ballon die niet is verbonden met het aardoppervlak en die op zeeniveau in de internationale standaardatmosfeer in geheel gevulde toestand een diameter van ten hoogste 2 m of een inhoud van ten hoogste 4 m heeft, dan wel een samenstel van ballons waarvan de gezamenlijke diameter of inhoud deze waarden niet te boven gaan; sfeerballon: kleine vrije ballon, of

samenstel van kleine vrije ballons, waarvan de hoogte of de breedte niet meer dan 75 cm bedraagt. Artikel 1a. Grondslag Deze regeling berust op artikel 4 van het Besluit luchtverkeer 2014. Artikel 1b. Kruisende koersen · 1. De kabelvlieger, kleine kabelballon en onbemande vrije ballon verlenen voorrang aan vliegtuigen, helikopters, zweeftoestellen, vrije ballonen en luchtschepen. · 2. In alle overige gevallen dat twee luchtvaartuigen kruisen op of omstreeks hetzelfde niveau, verleent het luchtvaartuig dat het andere aan zijn rechterzijde heeft voorrang. Artikel 2. Kabelvliegers en kleine kabelballons Een kabelvlieger of kleine kabelballon wordt niet gebruikt: · a. boven een hoogte van 100 meter boven grond of water; · b. binnen een afstand van 3 km van de grens van luchthavens en zweefvliegterreinen; · c. binnen een afstand van 5 km van de grens van gecontroleerde luchthavens; · d. binnen burger laagvlieggebieden, militaire laagvlieggebieden en binnen een afstand van 5 km van militaire laagvliegroutes. Artikel 3. Kleine vrije ballons · 1. Voorwerpen die door kleine ballons worden meegevoerd worden voorzien van een valscherm dat de daalsnelheid beperkt tot ten hoogste 5 m/sec, indien deze voorwerpen ieder afzonderlijk of gezamenlijk: o a. een massa van 30 gram of meer hebben, of o b. een oppervlaktedichtheid van 5 gr/cm2 of meer hebben. · 2.

Voor het oplaten van een kleine vrije ballon binnen een afstand van 8 km van de grens van een gecontroleerde luchthaven is de toestemming vereist van de betrokken plaatselijke luchtverkeersleidingsdienst; deze toestemming kan worden geweigerd als de vaart van de ballon – gezien de heersende windrichting – zal voeren over het landingsterrein of over gebieden in de omgeving daarvan, waarover luchtvaartuigen naderen of vertrekken en waardoor de orde en regelmaat van het luchtverkeer wordt verstoord.

47

·

3. Het voornemen tot het oplaten van een kleine vrije ballon binnen een afstand van 3 km van de grens van de niet-gecontroleerde burgerluchthavens wordt tijdig, doch uiterlijk twee uur vóór de voorgenomen oplating ter kennis gebracht aan de betrokken havenmeester. Indien de vaart van de ballon – gezien de heersende windrichting – zal voeren over het landingsterrein of onmiddellijke omgeving daarvan kan de havenmeester aanwijzingen geven om te voorkomen dat het luchthavenverkeer wordt verstoord of in gevaar gebracht. · 4. Degene die een kleine vrije ballon wil oplaten binnen een afstand van 3 km van een zweefvliegterrein stelt al het mogelijke in het werk om vooraf overleg met de gebruiker van dat zweefvliegterrein te voeren. Artikel 4. Sfeerballons · 1. Indien 1000 sfeerballons, of meer, nagenoeg gelijktijdig worden opgelaten is daarop artikel 3, tweede, derde en vierde lid van toepassing. · 2. Voorwerpen die door sfeerballons worden meegevoerd worden voorzien van een valscherm dat de daalsnelheid beperkt tot maximaal 5 m/sec indien deze voorwerpen ieder afzonderlijk of gezamenlijk: o a. een massa van 30 gram of meer hebben, of o b. een oppervlakte-dichtheid van 5 gr/cm2 of meer hebben. · 3. Sfeerballons bevatten geen metalen voorwerpen of onderdelen. Artikel 5. Intrekking Het besluit van de Directeur-Generaal van de Rijksluchtvaartdienst van 2 december 1982, nr.

LVB/L 26057/Stcrt. 1982, 245, wordt ingetrokken. Artikel 6. Inwerkingtreding Deze regeling treedt in werking met ingang van 1 januari 1995. Artikel 7. Citeertitel Deze regeling wordt aangehaald als: Regeling kabelvliegers en kleine ballons. Deze regeling zal met de toelichting in de Staatscourant worden geplaatst. Artikel 8 [Vervallen per 12-12-2014] 's-Gravenhage, 13 december 1994 De Minister van Verkeer en Waterstaat, A. Jorritsma-Lebbink

48

Bijlage 2 Productie van ballonnen en materiaalgebruik Latexballonnen Latex is een natuurproduct dat als melksap wordt gewonnen uit rubberbomen (Hevea). De latex wordt in vloeibare toestand vervoerd naar de eindgebruiker. Omdat natuurrubber zacht wordt bij hogere temperaturen en hard wordt bij lage temperaturen wordt een ‘curing’ mengsel toegevoegd. Dit mengsel bestaat uit zwavel en versnellers (sulfonamiden), activatoren (stearinezuur, zink oxide) en anti-degradatiemiddelen. Odoranten worden toegevoegd om de sterke geur van rubber tegen te gaan. Ten slotte wordt de gewenste kleurstof aan het mengsel toegevoegd. Tegenwoordig worden hiervoor organische kleurstoffen gebruikt omdat deze een sterkere kleur mogelijk maken (ICN, 2001, http://www.madehow.com/Volume-2/Balloon.html ). Ballonnen worden gemaakt in een volledig automatisch proces. Een plaat met voorgevormde mallen wordt verwarmd en gedoopt in een coagulatie bad; een bad met een mengsel van water, kalkzout, zeep en talkpoeder. Dit mengsel zorgt ervoor dat de latex aan de mal blijft plakken, zich goed verdeelt en er eenvoudig weer af te halen is. De vormen worden nogmaals verwarmd en enkele seconden in het latexmengsel gedompeld. Hoe langer de mal erin blijft hoe dikker de ballon. De rand van de ballon wordt omgerold voor het tuitje. Daarna worden de ballonnen gespoeld om de coagulant weg te spoelen.

Ten slotte wordt de rubberhuid gevulkaniseerd in hete lucht, waarbij de tijdelijke vorm definitief wordt. Vervolgens wordt de ballon van de mal verwijderd. Afb. (madehow.com en Donguan Zhanhong Toy Company) Andere dompelartikelen zijn o.a. handschoenen, condooms, hygiënische en medische artikelen, speelgoedartikelen en ballons.(worldwidebase.com) Vanaf 1950 heeft men getracht om natuurrubber synthetisch na te maken. Dit heeft onder meer geresulteerd in de uitvinding van neopreen (surfpakken) en polyurethaan (lijm). De unieke rekbare eigenschappen zijn echter nooit geëvenaard en ballonnen worden daarom nog steeds van natuurrubber gemaakt (ICN, 2001). In een gesprek met de ballonnenkoning.nl werd daarover gezegd dat de latex van supermarkt ballonnen wordt aangelengd met plastics om de kosten te drukken. Dit gaat echter ten koste van de elasticiteit en de stevigheid. Er is geen bewijs gevonden om deze bewering te onderbouwen of te verwerpen. Bijmenging kan plaatsvinden in het latex bad tegelijk met het curing mengsel. 49

Folie ballonnen Folieballonnen worden gemaakt van een materiaal wat BoPet heet. Het wordt verkocht onder de merknaam Mylar. BoPet bestaat uit een laag PET folie die aan een of twee kanten bekleed is met een hele dunne laag aluminium. BoPet wordt gebruikt voor toepassingen in de ruimtevaart, voedselverpakkingen, isolatiedekens etc. Een van de belangrijkste eigenschappen is daarbij de ondoorlaatbaarheid voor gassen en vloeistoffen. Een tweede belangrijke eigenschap is dat het materiaal zeer stevig is en een enorme trek kan weerstaan. Een eenmaal gevulde en goedgesloten folieballon kan alleen via de sluiting leeglopen. Een proces wat soms een week duurt maar meestal langer.

Helium Helium is een reukloos en kleurloos edelgas dat na waterstof het meest voorkomende element in het universum is. De voorraad op aarde is echter beperkt. Een bijzondere eigenschap is dat helium lichter is dan lucht. Bovendien is het ook een inert gas; het reageert niet met andere gassen. Het bestaat uit losse atomen en heeft het laagste kookpunt van alle elementen. Alleen bij een extreem lage temperatuur (-269 ⁰C) kan helium vloeibaar worden gemaakt. Helium is onbrandbaar en een van de weinige grondstoffen die niet gebonden is aan de zwaartekracht en daarom ontsnapt uit de dampkring. Helium ontstaat tijdens het verval van uraniummineralen. Het komt voor in natuurlijke gasvelden, waarvan de grootste in de Verenigde Staten liggen, en in sommige vulkanische gassen en mineraalwaters, zoals in IJsland (Wikipedia). Tijdens de koude oorlog heeft Amerika een heliumgasbel aangelegd als strategische reserve voor raketkoeling. Vanuit deze gasbel wordt aan een derde van de wereldbehoefte aan helium voorzien. Er zijn vier bedrijven die de helium afnemen en deze hebben vaste prijsafspraken op basis van de oorspronkelijke technische kosten. Omdat het Amerikaanse congres in 1996 heeft besloten dat de strategische reserve niet meer nodig is wordt de helium voorraad nu opgemaakt en tegen een veel te lage prijs op de wereldmarkt afgezet.

28% van de helium wordt gebruikt voor de koeling van supergeleidende magneten van bv. MRI scanners, 26% wordt gebruikt voor raketten, 20% voor lassen waarbij het rechtstreeks de lucht in gaat, 13 procent van het helium was bestemd voor optische vezels, Lcd-schermen en de voedselindustrie en de rest voor diverse toepassingen, waaronder opstijgende ballonnen voor weersvoorspellingen en feestjes. In totaal wordt er nu ongeveer 170 miljoen kubieke meter per jaar gebruikt en dit neemt ieder jaar toe. Omdat Helium geoogst wordt en eindig is zouden medische toepassingen voorrang moeten krijgen en de prijs omhoog om de gebruikers aan te zetten tot innovatie en recycling. Tussen 2005 en 2008 is de prijs al verdubbeld maar dit is niet genoeg. Om de grondstof te bewaken zou de prijs 20 keer zo hoog moeten worden. Een gevulde heliumballon zou dan 78 euro kosten (Interview Robert Richardson, the Independent, 2012).

Lintjes, clipjes, ventielen en kaartjes Vooral voor ballonwedstrijden, feestversiering en bij de individuele verkoop van folieballonnen wordt de ballon voorzien van een clipsluiting van een nylon, polypropeen of polyester lint. Ook wordt feestlint los verkocht om aan de ballonnen te knopen. Feestlint is goedkoop, sterk en duurzaam. In 50

het LEI onderzoek is gekeken naar alternatieven voor deze materialen. Alternatieven werden gevonden in hennep, sisal en vlas waarbij deze laatste de helft goedkoper was dan nylon. Sisal en hennep zijn drie keer zo duur.

Hifloat, led lampjes Omdat de markt voor ballonnen zo groot is worden er ook steeds nieuwe vormen en toevoegingen ontwikkeld. HI-FLOAT Hifloat is een soort lijm die aan de binnenkant van de ballon wordt gespoten. Deze lijm laag verlengt de vliegduur van een ballon met drie of vier dagen. Hifloat aanbrengen kost ongeveer 20 cent per ballon (www.feestperpost.nl). Hifloat werd ontwikkeld door de familie Burchette; (www.hifloat.com). Voor dit product ontving Marjorie Burchette De Dottie Blanchard Spirit Award; een prijs voor iemand die de ballonindustrie echt verbetert. HIFLOAT is een merknaam en wordt wereldwijd verkocht. Led lampjes Ballonnen kunnen ook worden geleverd met led lampjes. Het lampje is in het tuitje van de ballon bevestigd en verlicht deze van binnenuit. De ballon wordt ca. 3 gram zwaarder en het lampje blijft ca. 10 uur branden of knipperen. Sprays Er zijn verschillende sprays op de markt welke worden gebuikt om opgeblazen ballonnen te versieren. Sprays met glitter of een glans. De sprays bestaan uit een soort lijm die in een dunne laag op de ballon wordt aangebracht.

Samenvatting Latexballonnen zijn gemaakt van natuurlatex met 5% andere stoffen zoals zwavel, zink, kleurstof en andere toevoegingen. Veelal van organische oorsprong. De samenstelling van het mengsel varieert per fabrikant. Folieballonnen zijn gemaakt van heel sterk en taai PET plastic met een aluminium coating. Het materiaal is gemaakt om hitte, vocht en gassen te weerstaan. Alle toevoegingen aan ballonnen zoals lintjes, clipjes, sprays, Hifloat en led lampjes zijn gemaakt van plastic. Helium is een grondstof met tal van toepassingen in de medische en technische industrie. Bij het oplaten van ballonnen komt de gebruikte helium vrij en verdwijnt via de atmosfeer in de ruimte. Als de helium markt geen Amerikaanse ondersteuning zou hebben dan zou een ballon tussen de 70 en 80 euro kunnen kosten.

51

52

Bijlage 3 Voorbeelden van afgelegde afstanden Ballonwedstrijden Tijdens het onderzoek werden verschillende uitslagen van ballonwedstrijden gevonden. Onder meer in het onderzoek van Knip (1995) maar ook in verschillende dagbladen en op websites. Wedstrijden worden georganiseerd door buurtverenigingen, campings, tijdens Koninginnedag, schoolfeesten en tal van andere gelegenheden. Door deze wedstrijden te bestuderen kan de theorie welke in eerdere hoofdstukken werd geschetst aan de praktijk worden getoetst. Hendrik Ido Ambacht Een ballon opgelaten op Koninginnedag 1995 in Hendrik Ido Ambacht werd terug gemeld uit Jerzwald Polen (fig. ) en had daarmee een afstand van meer dan 1200 km afgelegd. Andere Figuur 3.1: Afstand van Hendrik Ido Ambacht tot Jerzlaw 1200 kilometer ballonnen uit dezelfde wedstrijd werden terug gemeld op dezelfde lijn uit Twente, Noord Duitsland en de voormalige DDR (weer en klimaat, 1995) Roden Vanuit Roden worden jaarlijks ballonnen opgelaten op koningsdag. In 2012 gingen de ballonnen in westelijke richting omhoog. Een aantal terugmeldingen kwam uit Friesland, Terschelling, Groningen en Drenthe. De ballonnen van de drie winnaars waren teruggemeld uit Holstebro, Denemarken (450 km) en het Zweedse Göteborg (641 km). In 2013 werden 95 ballonnen teruggemeld.

Veertien uit Nederland en 81 uit Duitsland, via een lijn langs Knarrenburg, Appen, Hamburg, Bienbuttel, Wittenburg, Ulrikenhof. De drie winnende ballonnen komen uit Lutow, 497 km. Gross Polzin 481,8 km. en Gross Polzin aan de Quilow 480 km. In 2014 werden slechts twee kaartjes teruggemeld. De verste van het wad bij Schiermonnikoog en een tweede bij Eenrum (www.roderjournaal.nl).

Figuur 3.2: 2012 Afstand Roden–Göteborg 641 kilometer

Figuur 3.3: 2013 Afstand Roden-Lutow 490 kilometer

53

Andere wedstrijden Naast deze voorbeelden zijn nog verschillende andere wedstrijden gevonden. De resultaten van alle wedstrijden zijn weergegeven in onderstaande tabel (tabel 3). Tabel 3.1: overzicht verschillende ballonwedstrijden e

e

Plaats Culemborg Anna Paulowna Hoevelaken Roden2012 Roden 2013 Pijnacker

1 prijs Terschelling Terschelling Oosterend Goteborg Lutow Damwoude

209 90 203 641 497 176

Made H.I. Ambacht

Marburg Jerzwald

408 1200

2 prijs Wieringerwerf

e

130

3 prijs Middenmeer

125

Overig

Witmarsum Holstebro Gross Polzin Leeuwarden

450 481 160

Grootebroek Holstebro Gross Polzin Warns

105 450 480 140

Bad Berleburg DDR

274 667

Ludenscheid N-Duitsland

261 350

Drenthe Molkwerum (117) Twente

Opvallend was het nieuwsbericht van de gemeente Drimmelen(Made) in West Brabant met de volgende mededeling: “Al jarenlang gaat de opening (van de kermis) gepaard met het oplaten van ballonnen door kinderen. De gemeente Drimmelen is de blauwgroene gemeente in de voortuin van de Biesbosch. De natuur, duurzaamheid en minder zwerfafval zijn belangrijk voor de gemeente. De verspreiding van ballonnen en plastic touwtjes in het milieu past hier niet bij. Daarom heeft wethouder Hans Kuijpers in overleg met de exploitanten besloten dit jaar de opening anders aan te pakken. Kinderen uit Made verzamelen zich op vrijdag 26 september om 18.30 uur bij het gemeentehuis. Hier krijgen zij een kaartje. Op dit kaartje mogen de kinderen hun naam en contactgegevens invullen. Wethouder Hans Kuijpers gaat met de kinderen en hun kaartje naar het Molenplein. Daar kunnen ze het kaartje inleveren. In ruil voor het kaartje ontvangen de kinderen een muntje dat 1 euro korting geeft op een attractie.” (www.drimmelen.nl)

Herdenking van de val van de Berlijnse Muur Tijdens de herdenking van de val van de Berlijnse muur werden op 9 november 2014 8000 ballonnen met led lampjes opgelaten. De ballonnen waren groter dan gemiddeld (ca. 40 cm doorsnee) en voorzien van led lampjes en daardoor zwaarder. Ook hebben de ballonnen enkele dagen opgeblazen op hun plaats gehangen om de oude muur te markeren.

54 Figuur 3.4; Ballon terugmeldingen uit Berlijn (Bron; https://fallofthewall25.com/ballongefunden/fundorte)

Daarmee zijn de ballonnen in het geheel niet vergelijkbaar met de gemiddelde feestballon. Wel kan met de gevonden gegevens een goed beeld worden gekregen van de vlucht van ballonnen na oplating. Op de website www.fallofthewall.com/ballon-gefunden/fundorte worden de terugmeldingen van de ballonnen weergegeven op een kaart (figuur 13). Er zijn twee clusters van ballonnen waarneembaar op 30 en 90 kilometer afstand van de oplating. Ook zijn er enkele ballonnen die naar het westen zijn geblazen. De verste terugmelding in Duitsland is op 120 kilometer afstand. De verste terugmelding daarbuiten is uit Riga (845km) in Letland.

Monitoring project op land Tijdens een monitoring project naar natuurherstel op voormalige agrarische gronden is door Alterra (1979-1987) een natuurgebied van 100 hectare in Brabant gedurende 8 jaar gevolgd. Tijdens deze bezoeken werden regelmatig ballonnen gevonden. Omdat de meeste ballonnen afkomstig waren van ballonwedstrijden werd een kaart gemaakt met daarop de vertrekpunten van de ballonnen. Op de kaart zijn de heersende windrichtingen duidelijk waarneembaar. Deze zijn in afwijking van de KNMI gegevens Noord West en Zuid West. De helft van de 34 gevonden ballonnen legde een afstand van rond de 100 km af. De andere helft legde een afstand van minder dan 50.(kaart en m.m. Pieter Slim, Alterra).

55

56

Bijlage 4 Filmpjes ballonoplatingen www.youtube.com Soort Actie

Oplater Pathmos weeskinderen

bruiloft bruiloft bruiloft bruiloft

Ballondecoratie.nl Ballonnenpietje ESL Frank en Marie

bruiloft bruiloft Categorie feest

Peter Gerber Thinx Holland Naam bedrijf Ballonnenservice

22-9-2011 8-8-2011 Datum 5-5-2012

feest feest

Ballonnenservice Ballonnenservice

18-11-2012 30-11-2013

feest

Balloonworld

26-11-2012

feest

Bergse Plaat

21-3-2011

feest

Camping de meeuw feest Oranje Comité Casteren feest Peter Gerber feest Shri Vishnu School feest SVI sport feest t Stuupke Zeelst herdenking Janine Ellen opening Ballonnenservice opening Ballonnenservice opening Ballonnenservice opening opening

Ballonnenservice Ballonnenservice

opening opening opening opening

Ballonnenwinkel De Kolff Verhuur ESL ESL

datum onderwerp 2-4-2009 Aandacht voor Weeskinderen Pathmos 27-5-2012 bruiloft 9-10-2010 bruiloft 19-6-2010 bruiloft 28-5-2011 bruiloft

5-8-2011

aantal vorm 450 wedstrijd

Opmerking 55 retour= 10%, verste 500 km Z-O

100 30 lintjes

250 in trosjes van 15-20 met vuurwerk en led lampjes bruiloft 20 ballon met ballonnen erin bruiloft 50 Omschrijving Aantal wijze Bevrijdingsfestival 1000 wedstrijd Almere Sinterklaas 200 fles voetbalclub 1000 fles Bennebroek feestweek 1000 Hillegom 20 jaar Bergse 100 wedstrijd bosjes van 6 plaat campingfeestje 100 wedstrijd

30-6-2013 koningsdag

100 wedstrijd

3-8-2012 Hart voor polen 22-9-2008 20 jaar bestaan

40 100

30-4-2012 28-6-2011 10-2-2012 1-9-2011 15-11-2011 1-3-2012

750 wedstrijd 100 wedstrijd

koningsdag Wedstrijd

hotel Aalsmeer bouwbedrijf Olde Rittert 21-4-2012 Rijnsburg 14-11-2012 oplevering woningen 18-11-2011 10-3-2011 Ruurlo 9-10-2009 16-6-2010 wooncomplex Harderwijk 57

1000 fles 1000 fles 1000 fles 500 Doos 500 fles 1000 300 160 1000

fles wedstrijd wedstrijd fles

ook trossen van 30

opening opening opening

ESL ESL ESL

opening opening opening

ESL ESL ESL

opening opening opening opening opening feest

ESN ESN langzullenzeleven Milieuboot VBS Lebbeke AIESEC

13-10-2010 18-1-2011 9-2-2011 Randstad Heerhugowaard 9-9-2011 De Beemden Zuid 6-10-2012 18-10-2012 Overdracht schip Marokko 31-8-2011 Scheveningen 18-6-2012 Uitwellinga 10-12-2010 Nesselande 17-6-2011 milieuboot 26-5-2011 Nieuwe School 1-12-2011 Wereld Aidsdag

58

100 fles 200 fles 1000 400 500 fles 2000 netten 500 500 500 1000 1000 1000

of meer

fles fles fles uit schoorsteen wedstrijd wedstrijd

Bijlage 5 Overzicht bekeken ballonbedrijven (niet uitputtend) Ballonbedrijven Amersfoorts ballonbedrijf de Ballonnerie Ballonnenpietje Ballondecoratie.nl hemelvlucht.nl blaasvaak Ballonnenservice Ballonnenwinkel Balloonworld hiephiepballon Amsterdams Ballonnenbedrijf partyballoons.nl yollieballoons Balloonsoffun ballonnenkoning ballonnenwinkel Ballonnenconcurrent Groothandel-ballonnen ballonnen-groothandel groothandelballonnen benkatex Ballonnen in het milieu

http://www.amersfoortsballonnenbedrijf.nl/

amsterdamsballonnenbedrijf.nl

http://www.ballonnenconcurrent.nl/ http://www.groothandel-ballonnen.nl/ http://www.ballonnen-groothandel.nl/ http://www.groothandelballonnen.nl/nl/ http://www.benkatex.nl/ www.amsterdamsballonnenbedrijf.nl

Feestwinkels Alard het Snabbeltje Hahaentertainment skippyrent Thinxholland ESL events Axitraxi.nl Anniematie.nl Peter Gerber De Koff Verhuur Langzullenzeleven esnverhuur jumpverhuur knalfuif.nl Partyxplosion.eu vandoornfeestartikelen.nl madelief.nl party-wholesale.nl jumpbear Van Heijster Feestbeest

http://www.alard.nl/helium-ballonnen.html http://www.hetsnabbeltje.nl/faq.html http://www.hahaentertainment.com/folie-ballonnen

http://www.vanheijster.nl/gadgets/ballonnen?gclid=CKGziu289cICFS_MtA odH1UAfA http://www.feestbeest.nl/feestartikelen/ballonnen.html?gclid=CKeEou-

59

89cICFQjLtAod9iEAcw

Fabrieken Chinese ballonfabriek Chinese ballonfabriek Maple City Rubber Company Latex Occidental exportada Mexico Belbal Rifco BSA Amsan Gummiwerk.at Graboballoons Wisa Convergram Hispanica de Globos

http://www.balloons-printing.com/ http://www.xcballoon.net.cn maplecityrubber.com Globospayaso.com belbal.be rifko.it qualatex.com anagram.com gummiwerk.at graboballoons.com wisa.nl convergram.com www.balloonia.es

60