Nota risicomanagement en weerstandsvermogen 2026 en verder
Tekst van het document
Nota risicomanagement en weerstandsvermogen 2026 en verder
1 Inleiding Met de vaststelling van deze nota worden de kaders
• Het minimaliseren van de (ongewenste) financiële,
voor het risicomanagement en het
imago- en vertragingsgevolgen van ontstane
weerstandsvermogen binnen de gemeente Maasdriel
risico’s;
vastgesteld. De nota vormt de basis voor de paragraaf
• Het risico-bewustzijn van de organisatie stimuleren
Weerstandsvermogen en risicobeheersing in zowel de
en vergroten Het inzichtelijk maken van de risico’s
programmabegroting als de jaarverantwoording.
die de gemeente loopt Het verbeteren van de sturing
Daarnaast biedt zij een fundament voor een
op risico’s;
gestructureerde en systematische aanpak van
• Het voldoen aan de wettelijke vereisten over het
risicomanagement bij projecten. In de nota zijn de
weerstandsvermogen uit het Besluit begroting en
uitgangspunten en principes vastgelegd die de
verantwoording provincies en gemeenten (BBV).
gemeente hanteert op het gebied van risicomanagement en weerstandsvermogen. Het
Het college biedt de nota risicomanagement en
betreft een kaderstellende nota, wat betekent dat niet
weerstandsvermogen aan. In deze nota wordt het
wordt beoogd om voor iedere situatie een kant-en-klare
beleid van de gemeente Maasdriel voorgelegd waarin
oplossing te bieden, maar om richting te geven aan
onder meer de volgende inhoud is opgenomen:
een zorgvuldige en consistente toepassing in de praktijk.
• De gewenste en beschikbare weerstandscapaciteit; • Het achterliggende financieel beleid;
Het risicomanagement en weerstandsvermogen zijn een essentieel onderdeel van het (financiële) beleid
• De inventarisatie van risico’s, de weging en de beheersing.
van een gemeente. Risicomanagement is het geheel aan activiteiten en maatregelen gericht op het expliciet en systematisch omgaan met en het beheersen van risico’s. Weerstandsvermogen is een waarborg voor de financiële gezondheid van de gemeente. Als een onverwachte financiële tegenvaller zich daadwerkelijk voordoet, hoe vangen we dit dan op? Met het toepassen van risicomanagement streeft de gemeente Maasdriel de volgende doelstelling na: • Het maken van verantwoorde keuzes in het al dan niet aanvaarden van risico’s; • Zorgdragen dat het optreden van (ongewenste) risico’s zo weinig mogelijk effect heeft op gemeentelijke doelstellingen; • Het stimuleren en benutten van gewenste risico’s die een positief effect hebben op gemeentelijke doelstellingen;
Nota risicomanagement en weerstandsvermogen
2 Kaders De nota risicomanagement en weerstandsvermogen is
Gemeenschappelijk kenmerk van deze kaders is te
tot stand gekomen binnen de kaders en voorschriften
waarborgen dat de financiën van gemeenten gezond
die op verschillende niveaus hieraan worden gesteld.
zijn en blijven. Het risicomanagement en het
Denk aan de gemeentewet en Besluit Begroting en
weerstandsvermogen zijn hier een essentieel
Verantwoording.
onderdeel van.
De raad is verantwoordelijk voor een sluitende
Het belangrijkste doel van deze nota, naast de
begroting. Een exact sluitende begroting zonder
kaderstelling en het voldoen aan wet- en regelgeving,
weerstandsvermogen betekent dat iedere tegenvaller
is het creëren, stimuleren en verhogen van het
een budgettair probleem gaat opleveren. In dat geval
risicobewustzijn. Dit bewustzijn is zowel van belang op
staan de programma’s en daarmee het beleid van de
het niveau van het bestuur als het management. Voor
gemeente onder druk. Daarom heeft een gemeente
het bestuur geldt dit vooral bij het stellen van kaders
weerstandsvermogen nodig. In het dualistische stelsel
en het nemen van belangrijke besluiten. Het
heeft de raad een kaderstellende, budgetbepalende en
management zorgt voor een goede
controlerende taak. Met deze nota geeft de raad de
informatieverstrekking over risico’s richting bestuur
kaders met betrekking tot het weerstandsvermogen en
ten behoeve van de besluitvorming. Daarnaast is het
het risicomanagement aan en stelt de raad het beleid
management verantwoordelijk voor het beheersen van
vast waarbinnen de gemeente Maasdriel dient te
de risico’s. Verder moet de organisatie zich ervan
opereren. De kaders en beleidsuitgangspunten zullen
bewust zijn dat het risicomanagement een belangrijke
ervoor moeten zorgen dat weerstandsvermogen en
plek heeft in de planning & control cyclus. Hieronder
risicomanagement een structureel onderdeel vormen
staat een schematisch overzicht
van de planning & control cyclus en dat Maasdriel
risicomanagementproces.
voldoende weerstandsvermogen heeft.
Nota risicomanagement en weerstandsvermogen
3 Risicomanagement en Weerstandsvermogen Gemeente Maasdriel is verantwoordelijk voor een
3.2 Weerstandsvermogen en
breed scala aan taken, van ruimtelijke ordening en
weerstandscapaciteit
infrastructuur tot sociale voorzieningen en veiligheid.
Weerstandsvermogen is de mate waarin een gemeente
Omdat gemeente opereert in een dynamische
in staat is om financiële tegenvallers op te vangen. Dit
omgeving met veranderende wetgeving, economische
is essentieel om de continuïteit van publieke
schommelingen en maatschappelijke ontwikkelingen,
dienstverlening te garanderen. De drie kernvragen van
loopt zij continu risico’s.
weerstandsvermogen die we moeten stellen zijn:
Een robuust risicomanagement helpt gemeente
• Welke risico’s loopt de gemeente?
Maasdriel om deze risico’s te beheersen en voor te
• Hoeveel middelen zijn nodig om deze risico’s op te
bereiden op onverwachte gebeurtenissen. Weerstandsvermogen speelt hierin een cruciale rol, omdat het bepaalt in hoeverre de gemeente de
vangen? (Benodigde weerstandscapaciteit) • Hoeveel middelen zijn beschikbaar om deze risico’s op te vangen? (Beschikbare weerstandscapaciteit)
financiële gevolgen van risico’s kan opvangen zonder de uitvoering van haar taken in gevaar te brengen.
Weerstandsvermogen is niet statisch en moet continu
3.1 Risicomanagement als basis voor weerstandsvermogen
financiële situatie en risicoprofiel van de gemeente.
Risicomanagement is een gestructureerde en
is tussen de beschikbare hoeveelheid geld en de
worden gemonitord en aangepast aan de actuele Het weerstandsvermogen geeft aan wat de verhouding
systematische aanpak om risico’s te identificeren, te
benodigde hoeveelheid geld, of de mate waarin de
analyseren en te beheersen. Het doel is om financiële
gemeente in staat is om de ongewenste gevolgen van
en beleidsmatige stabiliteitte waarborgen en proactief
risico’s op te vangen. Dit wordt uitgedrukt in
in te spelen op onzekerheden.
onderstaande breuk:
Ook de niet financiële risico’s maken we zichtbaar in
Ratio weerstandsvermogen = Beschikbare
een risicokaart. Bij niet-financiële risico’s kun je
weerstandscapaciteit Benodigde
denken aan imagoschade, kwaliteit en tijdigheid van
weerstandscapaciteit
uitvoering van de gemeentelijke taken. De benodigde weerstandscapaciteit wordt bepaald Risicomanagement komt dus eerst.
door:
Weerstandsvermogen is het sluitstuk van risicomanagement. De risicokaart is daarbij een
• De verwachte impact van de aanwezige risico’s.
hulpmiddel om de omvang van de benodigde
• De gewenste mate van zekerheid dat de risico’s
weerstandscapaciteit te bepalen.
kunnen worden opgevangen. • De mate waarin risico’s al op andere wijze zijn afgedekt.
Nota risicomanagement en weerstandsvermogen
Voor de bepaling van de benodigde
geïnventariseerd. Door een vaste methodiek te
weerstandscapaciteit tellen alleen risico’s met
hanteren, hangen kostenramingen en
ongewenstegevolgenmee,dienogniet opanderewijze
risicomanagement niet van personen af, zijn ze
zijn afgedekt (bijvoorbeeld door het afsluiten van een
efficiënter georganiseerd en zijn de ramingen en
verzekering). Risico’s kunnen ook positieve gevolgen
risico-inschattingen realistischer en betrouwbaarder.
hebben. Deze mogen vanuit het
Een goede en veelgebruikte methodiek voor
voorzichtigheidsprincipe bij de bepaling van het
kostenramingen is de Standaard Systematiek voor
benodigde weerstandsvermogen niet gesaldeerd
Kostenramingen (SSK). Voor risicomanagement is de
worden met negatieve risico’s. De aanwezigheid van
RISMAN-methode een gebruikelijke methode.Door als
positieve risico’s is echter wel belangrijke
Maasdriel deze vaste methoden (zo veel mogelijk) te
achtergrondinformatie bij de beoordeling van het
gebruiken krijgt de gemeenteraad meer uniforme
weerstandsvermogen.
informatie over de verwachte kosten en risico’s. Zie hoofdstuk 5 voor toepassing van de RISMAN-methode
De kans is erg klein dat álle aanwezige risico’s zich
bij projecten in Maasdriel.
daadwerkelijk voor zullen doen, dit allemaal tegelijkertijd gebeurt én alle risico’s dan ook nog eens
De beschikbare weerstandscapaciteit is de optelsom
tot het maximaal mogelijke nadeel leiden. Vandaar dat
van alle elementen uit de gemeentefinanciën die
in de berekening van de benodigde
daadwerkelijk kunnen worden ingezet om niet-begrote
weerstandscapaciteit rekening wordt gehouden met
kosten te dekken. Eén van de meest'bekende' posten is
de verwachte impact van de risico’s en de gewenste
de algemene reserve.Maar er zijnmeermogelijkheden,
mate van zekerheid dat deze opgevangen kunnen
zoals onbenutte belastingcapaciteit en de post
worden.
onvoorzien. Onderstaand schema bevat een overzicht van de (theoretisch) mogelijke onderdelen van de
Netto verwachte omvang risico × waarschijnlijkheid
weerstandscapaciteit, waarbij een onderscheid is
risico = verwachte impact risico
gemaakt tussen posten die te maken hebben met de balans en posten die te maken hebben met de
De waarschijnlijkheidwaarmee risico’s optredenzijnin
exploitatie.
het kader van risicomanagement kwalitatief Balans
Draagt bij aan beschikbare weerstandscapaciteit?
Reserves
Deels I
Voor zover nog niet bestemd en voor zover de rente niet is ingezet als dekking in de exploitatie.
Stille reserves op vaste activa
Deels I
Voor zover direct verkoopbaar
Voorzieningen
Nee
Staan verplichtingen tegenover.
Exploitatie
Draagt bij aan beschikbare weerstandscapaciteit?
Onbenutte belastingcapaciteit
Ja
Nog niet ingevulde
S
Behoort tot de onbenutte inkomstenbronnen.
I/S Staan nog geen geplande uitgaven tegenover.
begrotingsruimte
Ja
Nog niet ingevulde
Nee
Is bestemd voor instandhouding kapitaalgoederen c.q. inlopen van achterstallig
investeringsruimte
onderhoud.
Bezuinigingen
Nee
Post onvoorzien
Ja
Is een alternatief, geen onderdeel van S
Staan nog geen geplande uitgaven tegenover.
I = incidenteel (eenmalige middelen, zoals de verkoop
S = structureel (langdurig beschikbare middelen, zoals
van vastgoed)
extra belastinginkomsten)
Nota risicomanagement en weerstandsvermogen
3.3 Beoordeling van het weerstandsvermogen
mate de gemeente in ongunstige tijden haar
Het is van belang te weten of sprake is van een
activiteiten ongestoord kan voortzetten.
toereikend weerstandsvermogen. Dit inzicht is van belang om de continuïteit van de organisatie te kunnen
Om het weerstandsvermogen te kunnen beoordelen
garanderen. Het weerstandsvermogen geeft een
dient te worden vastgesteld welk ratio de gemeente
indicatie in welke mate de gemeente Maasdriel in staat
Maasdriel nastreeft. Hiervoor wordt gebruik gemaakt
is onvoorziene tegenvallers op te vangen. En in welke
van de onderstaande waarderingstabel.
Waardering
Ratio
Betekenis
weerstandsvermogen A
> 2,0
Uitstekend
B
1,4 – 2,0
Ruim voldoende
C
1,0 – 1,4
Voldoende
D
0,8 – 1,0
Matig
E
0,6 – 0,8
Onvoldoende
F
< 0,6
Ruim onvoldoende
De gemeenteraad van de gemeente Maasdriel bepaalt of het weerstandsvermogen toereikend is. Er zijn geen wettelijke normen voor de hoogte van het benodigde weerstandsvermogen. De gemeente Maasdriel streeft om de impact van de risico’s te minimaliseren. Dit betekent dat de gemeente een weerstandsvermogen nastreeft dat ten minste voldoende. Dit betekent dat als de ratio onder de 1,0 ligt er maatregelen moeten worden genomen (zoals bezuinigingen of belastingverhoging).
Nota risicomanagement en weerstandsvermogen
4 Risicomanagement binnen Maasdriel De uitgangspunten die we binnen de gemeente
4.1 Verantwoordelijkheden
Maasdriel willen hanteren ten aanzien van
Uitgangspunt is dat organisatieonderdelen zelf
risicomanagement zijn:
verantwoordelijk zijn voor hun risico’s Dit geldt zowel
• Er worden al veel dingen goed beheerst, het gaat
met het sturen op en beheersen van risico’s.
voor het gehele proces vanaf risico identificatie tot en erom samenhang en structuur aan te brengen en te
Organisatieonderdelen zijn – voor zover dit
blijven verbeteren
redelijkerwijs mogelijk is – ook zelf verantwoordelijk
• Bewust omgaan met risico’s is een onderdeel van ieders werk • Wie zijn risico’s niet kent, heeft geen keuze. Het gaat er vooral om te komen tot verantwoorde besluiten
voor het opvangen van mogelijke gevolgen van risico’s. Bestuurlijk is het college verantwoordelijk. De organisatieonderdelen zijn verantwoordelijk voor de eigen risico’s.
• Risico’s identificeren is een proces waar meerdere disciplines bij betrokken zijn • Risico’s worden het best beheerst door hen die er invloed op en belang bij hebben • Risico’s kunnen naast ongewenste gevolgen ook gewenste gevolgen hebben • Wie niet reflecteert op successen en fouten, stopt met leren • Risico’s nemen is onvermijdelijk, er over communiceren ook.
Risicomanagement vindt plaats binnen de organisatieonderdelen die belast zijn met de betreffende taak (= het budget hebben). De budgethouders zijn de risicomanagers voor de hun toevertrouwde taak/taken. Per product c.q. doelstelling van de programma’s uit de programmabegroting worden de bovengenoemde stappen doorlopen. Dit is een continu proces, waarover bij de begroting (integraal), bestuursrapportage (op afwijkingen) en verantwoording (integraal)
Risicomanagement bestaat uit verschillende stappen.
gerapporteerd wordt.
Het proces begint met het in kaart brengen van de risico’s die de gemeente loopt. Dit noemen we de fase
Risicomanagement vindt decentraal in de organisatie
van identificatie en classificatie (zie paragraaf 4.2).
plaats (uitzondering hierop zijn de werkzaamheden
Indien mogelijk wordt ook aangegeven wat de omvang
rond verzekeringen die worden verricht door de team
van het risico is en wat de kans is dat het risico zich
Juridische Zaken). Het is een lijnverantwoordelijkheid.
daadwerkelijk zal voordoen. Dit is de fase van
De bedoeling hiervan is om de risico’s van onderuit de
kwantificeren (zie paragraaf 4.3). De indeling van de
organisatie naar boven te laten komen (bottom-up
risico’s in verschillende soorten (classificatie) is
benadering). Dit is een praktische benadering omdat
noodzakelijk voor de sturing op en beheersing van de
risico’s zo benoemd worden door degenen die dagelijks
risico’s (zie paragraaf 4.4). Voor verschillende soorten
het werk uitvoeren.
risico’s zijn namelijk verschillende 'oplossingsrichtingen' (verzekeren, voorziening,
Afstemming tussen de verschillende
weerstandsvermogen, et cetera).
organisatieonderdelen is daarom belangrijk.
Nota risicomanagement en weerstandsvermogen
Risicobeheersingsmaatregelen van het ene onderdeel
Risicocategorieën geven een overzicht van de
mogen geen nieuwe problemen creëren voor een ander
verschillende typen risico’s die van toepassing kunnen
onderdeel (niet over de schutting gooien). Het
zijn. Bij het systematisch doorlopen van de lijst voor
'leverende' onderdeel is hiervoor verantwoordelijk.
alle doelstellingen zal het overgrote deel van de risico’s
Het 'ontvangende' onderdeel brengt dergelijke
benoemd kunnen worden. De categorieën worden
problematiek bij signalering proactief onder de
hieronder toegelicht. Het identificeren van risico’s
aandacht van het 'leverende' onderdeel.
houdt echter niet op bij het doorlopen van deze algemene lijst. Ervaringsgegevens en 'gezond
4.2 Identificeren en classificeren
verstand' kunnen zeker bijdragen aan de identificatie
De eerste stap in risicomanagement is het in kaart
van risico’s.
brengen van de risico’s (zowel financieel als nietfinancieel). Periodiek moet bekeken worden of de
We onderscheiden risico’s in interne en externe risico’s:
geïnventariseerde risico’s nog actueel zijn, of er risico’s van de lijst afgevoerd kunnen worden en of er nieuwe
• Externe risico’s worden gekenmerkt doordat de
risico’s ontstaan zijn. Aangezien risicomanagement
oorzaak van het risico zich buiten de invloedssfeer
een terugkerend proces is, ligt het voor de hand om
van de gemeente bevindt, zoals een economische
de rapportage over de risico’s te koppelen aan de
recessie. Bij dit type risico’s moet een vertaalslag
natuurlijke momenten in de planning en control cyclus.
plaatsvinden naar de concrete gevolgen voor de gemeente. In de risicoparagraaf noemen we dan niet
Bij het identificeren van risico’s gaat het om het in kaart
'recessie' als risico, maar bijvoorbeeld
brengen van:
tegenvallende inkomsten op de tarieven of tegenvallende opbrengsten uit de
• Factoren die de realisatie van de bestaande
grondexploitaties.
beleidsdoelstellingen in de weg kunnen staan.
• Interne risico’s bevinden zich veelal binnen de
• Nieuwe ontwikkelingen die op de gemeente af
invloedsfeer van de gemeente en hebben vaak
komen (bijvoorbeeld nieuwe/gewijzigde
betrekking op gedrag. We kunnen direct invloed
wetgeving).
uitoefenen op de gevolgen van deze risico’s door het treffen van de juiste maatregelen. Gedacht kan
Risicomanagement is hiermee nadrukkelijk gekoppeld
worden aan het instellen van regelgeving,
aan het beleid dat de gemeente voert of in de toekomst
protocollen, interne controle, verzekeren. Ook het
gaat/moet gaan voeren. Basis voor het in kaart brengen
tonen van voorbeeldgedrag door het management
van de risico’s zijn de prestatiedoelstellingen uit de
draagt bij aan de beheersing van deze risico’s.
programmabegroting. Per doelstelling wordt
• Strategische risico’s zijn vaak een mix van interne
onderzocht óf (en zo ja welke) risico’s het realiseren van
en externe risico’s. Strategische risico’s kennen
de betreffende doelstelling in de weg kan staan.
een langetermijnperspectief en zijn van belang voor
Risico’s kunnen hierbij zowel het beleid als de
de gemeente als geheel. Denk aan de ontwikkeling
uitvoering daarvan betreffen.
van het sociaal domein, ontwikkeling woningmarkt, klimaatveranderingen. Dit zijn enerzijds risico’s die
Risico’s worden onderverdeeld in categorieën. Dit
we als organisatie “bewust” lopen doordat ze
maakt het mogelijk om:
onderdeel uitmaken van de integrale bestuurlijke afweging om als gemeente bepaalde projecten aan
• Vergelijkbare risico’s die binnen verschillende organisatieonderdelen spelen in kaart te brengen. • Afspraken te maken hoe wordt omgegaan met verschillende typen risico’s.
te pakken of een bepaalde weg in te slaan. Anderzijds worden deze risico’s veroorzaakt door externe factoren, zoals wijziging in het beleid door de regering of Europa of door maatschappelijke
Nota risicomanagement en weerstandsvermogen
ontwikkelingen. Hier speelt vooral het
informatie gebruikt worden voor het bepalen van de
risicobewustzijn een belangrijke rol. Door altijd
benodigde weerstandscapaciteit.
bezig te zijn met potentiële risico’s die zich al dan niet kunnen voordoen kunnen de gevolgen worden
Omvang van het risico (gevolgschade)
beperkt door tijdig bij te sturen. Bij het bepalen van de omvang van het risico gaan we
4.3 Kwantificeren
uit van een situatie dat het risico zich daadwerkelijk
Het kwantificeren van risico’s heeft twee doelen:
voordoet. Vanuit die gedachte 'als het risico zich voordoet, dan …' maken we een inschatting van het
• ordening aanbrengen ten bate van focus in sturing en beheersing; • bepalen omvang benodigde weerstandscapaciteit.
bedrag dat de gemeente tenminste (minimale omvang) en ten hoogste (maximale omvang) kwijt is. De minimale en maximale omvang geven dus de ondergrens en de bovengrens aan waarbinnen – als
Het is onmogelijk en onwenselijk om te sturen op grote
het risico zich daadwerkelijk voordoet – de
aantallen risico’s. Dit leidt tot versnippering. Bij risico
gevolgschade zich zal bevinden.
kwantificering gaat het er om ordening in de lijst met risico’s aan te brengen, zodat de meeste tijd en energie
Indien mogelijk maken we ook een inschatting van
gestoken wordt in de beheersing van en sturing op de
het bedrag dat de gemeente naar alle
risico’s die de grootste impact kunnen hebben op de
waarschijnlijkheid (verwachte omvang) kwijt is als
organisatie en de gestelde doelstellingen.
het risico zich daadwerkelijk voordoet. Als dit niet in te schatten is, hanteren we hiervoor het gemiddelde van
Uit de fase van risico identificatie volgt een lijst met
de minimale en maximale omvang.
risico’s die onderling erg verschillen. Zo is het risico dat de woningmarkt instort van een heel andere orde dan
Risico’s worden op basis van de verwachte omvang
het risico dat een afnemer niet betaalt. Handvatten om
ingedeeld in risicoklassen. Deze risicoklassen worden
de mogelijke impact van risico’s te bepalen zijn:
gebruikt voor de ordening van de risico’s ten bate van het aanbrengen van focus in sturing en beheersing.
• de geschatte omvang van het risico; • de waarschijnlijkheid dat het risico zich daadwerkelijk voordoet. Op basis hiervan kan ordening in de lijst met risico’s
Hierbij gaat het er natuurlijk om, om de meeste tijd en energie te steken in die risico’s die nog niet op andere wijze zijn afgedekt.
Daarom maken we onderscheid tussen de bruto
worden aangebracht, die behulpzaam is bij de sturing
verwachte omvang van het risico en de netto verwachte
op en beheersing van risico’s. Tegelijkertijd kan deze
omvang van het risico:
Financiële risico’s in de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing worden op basis van de netto verwachte omvang ingedeeld in een van onderstaande risicoklassen.
Nota risicomanagement en weerstandsvermogen
Netto verwachte omvang
Risicoscore op omvang
< € 250.000
1
€ 250.000 - € 1.000.000
2
€ 1.000.000 - € 2.500.000
3
€ 2.500.000 - € 5.000.000
4
> € 5.000.000
5
Voor de bepaling van de netto verwachte omvang van
De stap kwantificeren bij niet-financiële risico’s is
risico’s met structurele gevolgen tellen alleen de
wezenlijk anders dan bij risico's met financiële
verwachte gevolgen in de eerste drie jaar mee voor
gevolgen. Hier is de gevolgschade namelijk niet uit te
een dalend percentage, namelijk 100% in het eerste
drukken in geld. Wel kan de waarschijnlijkheid dat
jaar, 50% in het tweede jaar en 25% in het derde jaar
het risico zich voordoet worden ingeschat. Ook is het
(totaal 175%). Volgens deze aflopende lijn moeten de
mogelijk een inschatting van de gevolgschade te doen
gevolgen van het risico zijn geminimaliseerd, dan wel
aan de hand van alternatieve risicoklassen.
opgevangen binnen de exploitatie.
Onderstaande vier indelingen bieden handvatten voor de focus in sturing en beheersing van risico's met niet-
Niet financiële risico’s
financiële gevolgen. De keuze voor een gevolgschade is afhankelijk van de aard van het risico.
Gemeente komt negatief in verschillende media Risicoscore op omvang Blijft binnen gemeentelijke organisatie
1
Op lokaal niveau
2
Op regionaal niveau
3
Op landelijk niveau
4
Op internationaal niveau
5
Vertraging in planning
Risicoscore op omvang
Vertraging van 1 maand
1
Vertraging van 3 maanden
2
Vertraging van 6 maanden
3
Vertraging van 1 jaar
4
Vertraging langer dan 1 jaar
5
Capaciteitsdruk personeel
Risicoscore op omvang
Hoge werkdruk onder medewerker(s)
1
Onvoldoende gemotiveerde
2
Kortdurige uitval medeweker(s)
3
Langdurige uitval medewerker(s
4
Langdurige uitval projectteam
5
b) Waarschijnlijkheid dat het risico zich voordoet
de mate van waarschijnlijkheid hanteren we vijf klassen. Risico’s ontwikkelen zich vaak over de tijd.
We maken een inschatting van de waarschijnlijkheid
Naar aanleiding hiervan kunnen risico’s dan ook
dat het risico zich daadwerkelijk zal voordoen. Voor
verschuiven tussen de verschillende klassen.
Nota risicomanagement en weerstandsvermogen
Mate van waarschijnlijkheid
Risicoscore op waarschijnlijkheid
Zeer klein (10%)
1
Klein (25%)
2
Gemiddeld (50%)
3
Groot (75%)
4
Zeer groot (90%)
5
Impact risico’s
van het risico. Op basis van deze risicoscores, kunnen risico’s worden gerangschikt. Dit is weergegeven in
a x b = Impact van risico’s
onderstaande risicokaart. Hierbij geldt dat, hoe hoger de risicoscore:
Door het vermenigvuldigen van de scores op 'netto verwachte omvang' en 'waarschijnlijkheid' kan per
• hoe donkerder de kleur in onderstaande risicokaart;
risico een risicoscore worden uitgerekend. Deze
• hoe groter de potentiële impact;
risicoscore is een maatstaf voor de potentiële impact
• hoe hogere prioriteit de aanpak van het risico heeft.
4.4 Sturen en beheersen
• accepteren;
Bij de sturing op en beheersing van negatieve risico’s
• overdragen.
gaat het om reductie van de verwachte impact van risico’s. Dit kan op drie manieren:
Bij het vermijden van het risico wordt de oorzaak van het risico opgeheven. Dit kan bijvoorbeeld door:
• vermijden; • beperken;
Nota risicomanagement en weerstandsvermogen
• Het beleid dat het risico veroorzaakt te stoppen of aan te passen. • Prudent financieel beleid: dat wil zeggen eerst
Vermijden elimineert een risico. Beperken en overdragen verlagen de netto omvang van een risico. Als geen van bovenstaande opties (vermijden,
verdienen, dan uitgeven als de inkomsten nog
beperken, overdragen) mogelijk is, of als de verwachte
onzeker zijn.
impact van het risico naar verhouding erg klein is, kan er ook voor gekozen worden om het risico te
Vermijden is niet in alle gevallen een mogelijkheid. Zo
accepteren.
ligt bij externe risico’s de oorzaak van het risico immers niet binnen de beïnvloedingssfeer van de gemeente.
Maatregelen voor de reductie van de impact van risico’s
Ook kan vermijden de realisatie van
liggen op het operationele vlak. Het gaat hierbij niet
beleidsdoelstellingen in de weg staan. Toch kan het
alleen om het kiezen van maatregelen en het
een keuze zijn van het college om op bepaalde
implementeren ervan, maar ook om het bewaken en
beleidsthema’s nooit of zo min mogelijk risico te willen
controleren dat de gekozen maatregelen effect hebben
lopen. Dit heeft te maken met risico acceptatie, de
en het zo nodig bijsturen hierop. Eerste aandachtspunt
zogenaamde risk appetite.
bij risicomanagement zijn de risico’s die het hoogste scoren in de matrix.
Beperken van de impact van het risico kan plaatsvinden door ofwel de omvang van het risico terug te brengen
Bij positieve risico’s gaat het uiteraard om
(bijvoorbeeld door projecten te faseren) ofwel de
maximalisatie in plaats van reductie, vanzelfsprekend
waarschijnlijkheid van optreden terug te brengen.
binnen de grenzen die de wet hieraan stelt (dus
Maatregelen voor de reductie van de impact van risico’s
bijvoorbeeld niet bankieren).
liggen op het operationele vlak, zoals het nemen van voorzorgsmaatregelen (voorkomen is beter dan
Per geïdentificeerd risico wordt de voor sturing en
genezen en anticiperen in plaats van reageren) of het
beheersing essentiële informatie vastgelegd. Voor
instellen van een bestemmingsreserve. Overigens is
sturing en beheersing zijn niet alleen de individuele
het een wettelijke verplichting (BBV: artikel 44, lid 1b)
risico’s van belang, Ook moet in de gaten gehouden
om een voorziening te vormen voor risico’s die een
worden wat de totale omvang van de risico’s van het
economisch of juridisch afdwingbare verplichting of
organisatieonderdeel (=verantwoordelijkheid
verlies betreffen en waarvan de omvang redelijkerwijs
directeur) c.q. de gemeente als geheel (=onderdeel van
is te schatten. De te treffen voorziening moet gelijk zijn
de paragraaf weerstandsvermogen en
aan de netto verwachte omvang.
risicobeheersing) is.
Overdragen van risico’s houdt in dat de gevolgen van een risico niet langer de gemeente raken, maar over gaan naar een derde partij. Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan contracten, algemene voorwaarden, garanties, derden aansprakelijk stellen en verzekeringen. Binnen de gemeente Maasdriel verzorgt team Juridische zaken verzekeringsdekkingen tegen een breed scala aan risico’s die de gemeente c.q. organisatieonderdelen lopen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan brand-, aansprakelijkheidsverzekering.
Nota risicomanagement en weerstandsvermogen
5 Risicomanagement in projecten Het succesvol realiseren van grote projecten vereist
kostenramingen, terwijl RISMAN helpt risico’s te
een gestructureerde en systematische aanpak van
identificeren en te monitoren, wat de
risicomanagement. De RISMAN-methode is een
projectplanning vergroot.
bewezen en veelgebruikte aanpak binnen de gemeentelijke organisatie om risico’s te identificeren,
• Onafhankelijkheid van de persoon:
te analyseren en te beheersen met als doel het behalen
gestandaardiseerde methoden verminderen de
van de projectdoelen binnen de vastgestelde kaders
afhankelijkheid van individuele inschattingen, wat
van tijd, budget en kwaliteit.
de objectiviteit van de ramingen verhoogt en de kans op fouten verkleint.
5.1 Vaste methodiek voor kostenraming en risicomanagement.
• Efficiëntie: door gebruik te maken van beproefde
Het effectief beheersen van kosten en risico’s is
methoden, wordt het proces van kostenraming en
cruciaal voor gemeentelijke projecten. Daarom zullen
risicomanagement versneld en vereenvoudigd, wat
de gemeentelijke teams en projectteams, waar
leidt tot een efficiëntere uitvoering van projecten.
mogelijk, gebruikmaken van de Standaard Systematiek voor Kostenramingen (SSK) en de RISMAN-methode.
Indien bovenstaande methoden minder geschikt zijn
Deze gestandaardiseerde methoden waarborgen
voor een bepaalde (ruimtelijke) project, is het mogelijk
betrouwbare ramingen en risicobeoordelingen,
om gemotiveerd een keuze te maken voor een andere
ongeacht de betrokken persoon. Door zoveel mogelijk
methode. Bij woningbouwprojectengebruiken wordt
te werken met deze twee methoden zijn de voordelen:
ook gebruikt gemaakt van het risico-/kansenmodel Kansrijk Bouwen.
• Uniformiteit en transparantie: het gebruik van de SSK en RISMAN-methoden zorgt voor
5.2 Risicoparagraaf bij projecten
gestandaardiseerde informatie over kosten en
De risicoparagraaf wordt verplicht opgesteld in het
risico’s, wat de besluitvorming door de
bestuursadvies en projectplan voor projecten, zodat
gemeenteraad vergemakkelijkt. Dit voorkomt
de risico’s goed kunnen worden beheerd en de
misverstanden en maakt de ramingen beter
projectdoelen gewaarborgd blijven.
begrijpelijk. Voordat een project start is er altijd een beeld van het • Meer betrouwbaarheid: beide methoden bieden
risicoprofiel van de opgave; hiervoor is het hulpmiddel
onderbouwde en realistische inschattingen. De SSK
RIStool in excel ontwikkeld. Het hulpmiddel is conform
zorgt voor een systematische opstelling van
de RISMAN-methodiek opgebouwd.
Nota risicomanagement en weerstandsvermogen
In Maasdriel gaan we werken met vier vormen van
over de risico’s. De risicoparagraaf van het project
risicobeheersing;
wordt bijgestuurd op basis van de voortgang en de veranderingen in de risicosituatie. De gemeentelijke
• een basisvorm van risicobeheersing;
besluitvorming wordt ondersteund door deze
• een lichte vorm van risicobeheersing;
rapportages, zodat het bestuur tijdig kan bijsturen of
• een reguliere vorm van risicobeheersing;
aanvullende maatregelen kan nemen als dat nodig is.
• een uitgebreide vorm van risicobeheersing.
5.3 Risico-identificatie Welke vorm wordt gekozen hangt af van het resultaat
De eerste stap in de RISMAN-methode is het
van de ingevulde RIStool. Deze uitkomst wordt
identificeren van de risico’s die een project kunnen
vastgelegd in de risicoparagraaf van het projectplan.
beïnvloeden. Door het invullen van de RIStool wordt bepaald op welke manier risicosesses plaatsvinden.
Afhankelijk tot welke vorm van risicobeheersing wordt
Hierbij wordt gebruik gemaakt van verschillende
besloten, bevat de risicoparagraaf van het
technieken zoals brainstormsessies, checklists en de
projectenplan de volgende elementen:
analyse van eerdere projecten.
• Risico-identificatie: Het in kaart brengen van alle
In de RISMAN-methode worden risico’s in de volgende
potentiële risico’s die het project kunnen
categorieën verdeeld:
beïnvloeden. • Risico-analyse: Het inschatten van de kans en impact van elk geïdentificeerd risico. • Beheersmaatregelen: De maatregelen die genomen moeten worden om de risico’s te beheersen. • Weerstandscapaciteit: Het aangeven van de
• Organisatorisch: Betreft de interne structuur, processen, en organisatie van een entiteit, inclusief de effectiviteit van samenwerking en communicatie. • Financieel/economisch: Analyseert de financiële
benodigde weerstandscapaciteit die nodig is om
haalbaarheid, kosten, baten en economische impact
de risico’s af te dekken.
van een situatie of project. • Politiek/bestuurlijk: Richt zich op de invloed van
Tijdens de uitvoering van grote projecten wordt er
politieke besluitvorming, beleid en bestuurlijke
regelmatig (ten minste elk 6 maanden) gerapporteerd
processen die een rol spelen in een situatie.
Nota risicomanagement en weerstandsvermogen
• Technisch: Beoordeelt de technische haalbaarheid, benodigde technologie en innovaties die • relevant zijn voor de situatie. • Juridisch/wettelijk: Heeft betrekking op wet- en
• Risico overdragen: Het risico wordt overgedragen naar een externe partij, bijvoorbeeld door middel van verzekeringen of contracten. • Risico accepteren: Voor sommige risico’s, vooral die
regelgeving, juridische verplichtingen en
met een lage kans en impact, kan het voldoende zijn
vergunningen die van invloed zijn op het project.
om het risico te accepteren en erop te anticiperen
• Geografisch/ruimtelijk: Onderzoekt de locatie,
indien het zich voordoet.
fysieke ruimte, en ruimtelijke ordening die invloed hebben op de uitvoering en impact van het project. • Maatschappelijk: Analyseert de maatschappelijke
De gekozen beheersmaatregelen worden niet alleen beschreven in de risicoparagraaf, maar ook in de
impact, zoals gevolgen voor de gemeenschap,
projectplanning opgenomen, zodat ze actief kunnen
sociale normen en de betrokkenheid van
worden gemonitord en uitgevoerd.
belanghebbenden.
5.5 Weerstandscapaciteit 5.4 Risico-analyse en risicobeheersing
De RISMAN-methode houdt ook rekening met de
Na het identificeren van de risico’s, worden deze
benodigde weerstandscapaciteit om de risico’s af te
geanalyseerd op de kans van optreden en de impact die
dekken. Dit houdt in dat de gemeente moet bepalen
ze kunnen hebben op het project. De RISMAN-methode
welke middelen, tijd of financiële buffers nodig zijn om
maakt ook gebruik van een risicokaart om de risico’s te
de geïdentificeerde risico’s op te vangen. Dit voorstel
prioriteren:
wordt opgenomen in de risicoparagraaf van het bestuursadvies en geeft het bestuur inzicht in de
• Kans: Hoe waarschijnlijk is het dat een bepaald
benodigde capaciteit voor risicobeheersing.
risico zich voordoet? • Impact: Wat is de mogelijke schade of het effect als het risico zich daadwerkelijk voordoet?
In grote projecten is risicomanagement niet alleen de verantwoordelijkheid van de projectleider, maar van het hele projectteam. De RISMAN-methode zorgt voor
Door de risico’s te positioneren in de risicomatrix, kan
een geïntegreerde benadering van risicomanagement,
het projectteam bepalen welke risico’s de meeste
waarbij alle teamleden betrokken worden bij de
aandacht vereisen. De hoogste prioriteit wordt gegeven
risicoanalyse en -beheersing. Daarnaast wordt
aan risico’s die zowel een hoge kans als een grote
risicomanagement verankerd in de reguliere
impact hebben. Deze risico’s worden vervolgens verder
projectmanagementprocessen, zoals
onderzocht en beheerst.
voortgangsrapportages en evaluaties.
Voor de geïdentificeerde en geprioriteerde risico’s
De RISMAN-methode helpt Maasdriel om een
worden risicobeheersmaatregelen ontwikkeld. De
risicobewuste cultuur te ontwikkelen, waarbij risico’s
RISMAN-methode onderscheidt verschillende
niet als obstakels, maar als kansen voor verbetering
strategieën voor risicobeheersing:
worden gezien. Het versterken van de risicomanagementcapaciteit binnen Maasdriel wordt
• Risico vermijden: Het risico wordt volledig
verder ondersteund door training en het opzetten van
geëlimineerd door het aanpassen van de
een collegiaal risicomanagementnetwerk, zodat
projectaanpak.
medewerkers de benodigde kennis en vaardigheden
• Risico beperken: Het risico wordt verminderd door
ontwikkelen om effectief met risico’s om te gaan.
het nemen van specifieke maatregelen, zoals extra training, het aanstellen van experts of het aanpassen van het projectplan.
Nota risicomanagement en weerstandsvermogen