memorandum Rekenkamercommissie Duurzaamheid - april 2021

Naar een duurzaam Maasdriel Een onderzoek naar de manier waarop de gemeente Maasdriel invulling geeft aan (eigen) eigen) doelstellingen op het gebied van duurzaamheid

Tegelijk een onderzoek naar de manier waarop de gemeente Maasdriel omgaat met ambitieuze taken, taken, toegedeeld door het Rijk waar het gaat om CO2CO2-uitstoot, uitstoot, energietransitie en overige klimaatmaatregelen

Alles binnen het kader van vergaand Europees Europees beleid en een mondiaal mondiaal akkoord

Memorandum van het achttiende onderzoek van de Rekenkamercommissie van de gemeente Maasdriel

Frank Hordijk Evert Jansen

April 2021

1. Inleiding De Rekenkamercommissie van de gemeente Maasdriel heeft twee onderwerpen geselecteerd voor onderzoek in 2020. Deze onderwerpen zijn grondexploitaties en duurzaamheid. Aanvankelijk was het de bedoeling om twee middelgrote onderzoeken uit te voeren. Het onderzoek naar duurzaamheid is gaandeweg uitgegroeid tot een groot onderzoek. Dit memorandum beschrijft de uitkomsten van het onderzoek naar beleid en uitvoering op het gebied van duurzaamheid in de gemeente Maasdriel. De resultaten van het onderzoek naar grondexploitatie zijn in een afzonderlijk memorandum beschreven. De Rekenkamercommissie is bevoegd om zelfstandig de onderwerpen vast te stellen van haar onderzoeken, maar in de praktijk gebeurt dit altijd in overleg met de Klankbordgroep. De door de Rekenkamercommissie geselecteerde onderwerpen - grondexploitatie en duurzaamheid – sluiten aan bij de voorkeuren die uit het overleg met de Klankbordgroep naar voren zijn gekomen. De onderwerpen zijn vervolgens vastgelegd en beschreven in het Onderzoeksprogramma voor 2020 van 3 februari 2020. Daarmee heeft de Rekenkamercommissie invulling gegeven aan art. 10, lid 1 en 2 van de Verordening op de Rekenkamercommissie 2014 van de gemeente Maasdriel.

2. Onderzoek, onderzoeksvraag en opzet opzet Vraagstelling De centrale onderzoeksvraag zoals verwoord in het Onderzoeksprogramma voor 2020 luidt als volgt: Wat doet de gemeente Maasdriel inzake duurzaamheid concreet en op basis van vastgelegd beleid: enerzijds intern (dus in de eigen organisatie), anderzijds extern (faciliteren en stimuleren van initiatieven van burgers en ondernemers)? Deze centrale onderzoeksvraag wordt in het Onderzoeksprogramma voor 2020 uitgewerkt in een aantal deelvragen:  Vanuit welk (vastgesteld) gemeentelijk beleid wordt het thema duurzaamheid ingevuld?  Zijn daarin (ook) lokale accenten in de sfeer van paddenstoelenkwekerijen, geitenboerderijen en recreatie herkenbaar?  Welke taken heeft de gemeente in het kader van medebewind?  In hoeverre betrekt de gemeente Maasdriel zichtbaar externe ontwikkelingen in het lokale beleid (Klimaatakkoord, stikstofcrisis, PFAS, Urgenda)?  Welke taken heeft de ambtelijk medewerker voor duurzaamheid? Hoe wordt de uitvoering van die taken (bestuurlijk) aangestuurd, ingevuld en periodiek geëvalueerd?  Wat ‘merken’ inwoners en ondernemers in Maasdriel van de actieve of passieve inzet van de gemeente rond het thema duurzaamheid? Welke concrete initiatieven, maatregelen, vormen van ondersteuning of anderszins zijn ‘extern’ (dus buiten het gemeentehuis) merkbaar?  Welke mogelijke verbeterpunten volgen uit het

onderzoek?

Blad 1

Bij onderzoeken van de Rekenkamercommissie blijkt tijdens het onderzoek aanpassing van de deelvragen vaak noodzakelijk te zijn. Meestal gebeurt dat om redenen van uitvoerbaarheid en relevantie. Bij dit onderzoek is dat maar beperkt nodig geweest. Door de stormachtige ontwikkelingen rondom klimaatbeleid - zowel in Europees verband als in eigen land - zijn er door de Rekenkamercommissie gedurende het onderzoek wel stevige accenten geplaatst. Zo valt er niet aan te ontkomen om ruim aandacht te besteden aan de recente ontwikkelingen op Europees en nationaal niveau. Denk daarbij aan onderwerpen als de Europese Green Deal, Klimaatwetten en het Nederlandse Klimaatakkoord. Ontwikkelingen die nog eens worden aangewakkerd door de coronacrisis, en die de komende decennia grote invloed zullen hebben. Beleid en uitvoering in Maasdriel worden er hoe dan ook in hoge mate door bepaald. Bij het onderzoek is weinig aandacht besteed aan de stikstof- en PFAS-problematiek. De gemeente Maasdriel heeft de taken die bij deze onderwerpen horen vrijwel volledig uitbesteed aan de Omgevingsdienst Rivierenland. Een diepgaande benadering zou hebben afgeleid van de hoofdlijnen van het onderzoek. Om dezelfde reden is klimaatadaptatie niet in het onderzoek meegenomen. Mogelijk zijn deze onderwerpen ooit een volgend onderzoek waard.

Opzet De opzet van het onderzoek kent vier elementen, zoals voorgesteld in het Onderzoeksprogramma voor 2020:  verzamelen, doornemen en beoordelen van beleids- en overige documentatie (waaronder in voorkomend geval rapportages)  interview(s) met verantwoordelijk medewerkers  mogelijk een contactvorm met vertegenwoordigers uit specifieke kernen en/of van een ondernemersvereniging  interview met verantwoordelijk wethouder. Mede door de beperkingen als gevolg van de corona-maatregelen is in het onderzoek het zwaartepunt komen te liggen op het bestuderen van stukken. Dat bleek een tour de force, vooral gegeven de enorme hoeveelheid relevante documentatie, maar heeft tot belangrijke inzichten geleid – ook voor de onderzoekers zelf. Het aantal interviews is beperkt gebleven. De interviews zijn gehouden per telefoon, al dan niet met beeld. Van contact met vertegenwoordigers uit de kernen of een ondernemersvereniging is het niet gekomen. Het persoonlijk contact heeft de Rekenkamercommissie natuurlijk zeer gemist. De aandacht en toewijding die worden ervaren in een persoonlijk gesprek laten zich maar moeilijk vervangen. Ondanks deze beperkingen meent de Rekenkamercommissie een getrouw en evenwichtig memorandum te hebben kunnen afleveren. Wetgeving en beleid komen op dit moment in hoog tempo (verdergaand) tot stand, op alle bestuurlijke niveaus.

Bijna elke week zijn er verscheidene belangrijke ontwikkelingen. Om niet voortdurend achter te blijven bij de feiten, is in dit onderzoek een einddatum toegepast. Aanvankelijk zijn ontwikkelingen van na 1 november 2020 niet meer in het onderzoek meegenomen. Deze datum werd ingegeven door een met de griffie afgestemde deadline voor het onderzoek.

Blad 2

In de fase van wederhoor werd een concept van dit memorandum niet bepaald enthousiast ontvangen. Precies in de laatste twee maanden van 2020 zijn er namelijk een paar belangrijke beleidsdocumenten van de gemeente Maasdriel tot stand gekomen, waarvan enkele al het traject van besluitvorming waren ingegaan. Deze waren niet als zodanig in het onderzoek meegenomen, maar werden voor het verkrijgen van een afgewogen beeld node gemist. De Rekenkamercommissie heeft dit ter harte genomen en vervolgens de einddatum van het onderzoek als volgt aangepast:  

Voor Europese en Nederlandse ontwikkelingen is de einddatum 1 november 2020 gebleven. Voor de beleidsontwikkeling in de gemeente Maasdriel en de uitvoering daarvan is de einddatum 1 januari 2021 geworden.

De behandeling van dit memorandum in de gemeenteraad is daardoor ook opgeschoven. Door deze verlenging van de onderzoeksperiode heeft de Rekenkamercommissie diverse aanvullende documentatie bij het onderzoek kunnen betrekken, waarvan de inhoud (ook) weer aanleiding gaf tot nadere inhoudelijke verkenningen. Ook zijn er bijkomende gesprekken gevoerd. De inhoud van de voorliggende eindversie van dit memorandum wijkt inhoudelijk, maar ook qua toonzetting wezenlijk af van het concept dat voor bestuurlijk en ambtelijk wederhoor is aangeboden. De Rekenkamercommissie beleefde door het beschreven verloop een onrustige periode, maar denkt dat de nader gepleegde investering heel zinvol is gebleken – en heeft nog meer waardering gekregen voor de ambtelijke en bestuurlijke bevlogenheid en deskundigheid die Maasdriel rond het onderwerp duurzaamheid in huis heeft. Nog meer dan anders past hier een woord van dank. Die gaat in de eerste plaats uit naar de beleidsadviseur duurzaamheid van de gemeente Maasdriel, voor de snelle en adequate aanlevering van documenten en voor de gesprekken die we met haar hebben gehad. Ook dank aan wethouder Erik van Hoften, voor het heel open en toekomstgerichte gesprek dat kon worden gevoerd.

Onze dank gaat verder naar de beleidsadviseur wonen, naar de (vroegere) projectmanager burgerwindpark A2-Lage Rooyen, naar de projectmanager transitie warmte en naar de concerncontroller, die vanuit zijn positie heeft bijgedragen. Tot slot noemen we het bestuur van de Coöperatie Bommelerwaar, voor het gesprek dat we met een lid daarvan konden hebben over windmolens en zonnedaken, waardoor wij ook van die kant een beeld hebben gekregen.

Opbouw van dit memorandum Hierna volgt een paragraaf waarin beknopt de stand van zaken in Maasdriel wordt beschreven, zoals die tot voor kort is geweest, als het gaat om duurzaamheid. Dat wil zeggen: de feitelijke situatie, het toepasselijke beleid tot 1 november 2020 en de uitvoering daarvan. De vierde paragraaf beschrijft de beleidskaders op het gebied van klimaat die voor de gemeente Maasdriel gelden. Dit in een context van zich rap nader ontwikkelende Europese en Nederlandse wet- en regelgeving. Dit resulteert in een korte analyse van het krachtenveld waarin de gemeente Maasdriel zich bevindt en de ruimte die voor een eigen beleid resteert. De vijfde paragraaf behandelt de beleidsvorming van Maasdriel in de laatste maanden van 2020, binnen de beleidskaders die zijn beschreven in paragraaf vier. Dit memorandum wordt afgesloten met een samenvattend overzicht van de bevindingen, gevolgd door enkele aanbevelingen.

Blad 3

De bevindingen van de Rekenkamercommissie zijn in de tekst met vette letters gemarkeerd. De Rekenkamercommissie heeft als altijd gestreefd naar het opleveren van een kort, ‘informatiedicht’ memorandum. De memoranda van de Rekenkamercommissie zijn altijd opbouwend bedoeld en nooit om bepaalde activiteiten of bepaalde betrokkenen te beoordelen, laat staan op hun doen of laten te (willen laten) veroordelen. De intentie is altijd om een klein opstapje naar verbetering te vormen, zo men wil een steuntje in de rug. Dat geldt ook voor dit onderzoek en dit memorandum.

3. Stand van zaken in Maasdriel Feitelijke situatie Er is het nodige aan statistisch materiaal beschikbaar over duurzaamheid en klimaat in de gemeente Maasdriel. Bovendien is een groot deel van deze informatie openbaar en goed toegankelijk. Die informatie is vooral te vinden in twee verschillende overzichten. Het eerste overzicht is de jaarlijkse Monitoring Rapportage voortvloeiend uit het Gelders Energieakkoord van 2016. 1 Het tweede is de Klimaatmonitor van Rijkswaterstaat. 2 De Klimaatmonitor is een landelijk dashboard, waarin ook veel achtergrondinformatie is te vinden. Ook biedt deze website (beperkte) mogelijkheden om een benchmark uit te voeren. De Rekenkamercommissie heeft zich niet gewaagd aan een diepgaande analyse van deze grote hoeveelheid gegevens. Voor de beantwoording van de onderzoeksvragen is dat ook niet nodig.

De Rekenkamercommissie kan volstaan met de constatering dat de cijfers omtrent klimaat en energie in Maasdriel geen grote afwijkingen – in positieve, noch negatieve zin – vertonen ten opzichte het gemiddelde in de regio. Met andere woorden: Maasdriel is passend in beweging, maar is tegelijk geen koploper.

Dit beeld valt ook ter herkennen in het volgende deeloverzicht, afkomstig uit het Concept Regionale Energiestrategie Fruitdelta Rivierenland 3.

1

https://www.geldersenergieakkoord.nl/publicaties/monitoring https://klimaatmonitor.databank.nl/dashboard 3 Concept Regionale Energiestrategie Fruitdelta Rivierenland, maart 2020, blz. 39 2

Blad 4

Hoe grofmazig ook, want één windmolenpark ‘in studie’ meer of minder telt in een overzicht als dit meteen flink door in de (beoogde) structurele opbrengst uit grootschalige wind en zon-initiatieven: Maasdriel loopt niet voorop (maar scoort wel beter dan drie andere, hierboven niet zichtbare gemeenten in de regio), maar zet goede stappen. Met de realisatie van het windmolenpark A2Lage Rooijen van het burgerinitiatief wordt overigens een (ook) kwantitatief belangrijke ontwikkeling letterlijk zichtbaar.

Gemeentelijk beleid tot voor kort Het beleid voor duurzaamheid in de gemeente Maasdriel is vastgelegd in het Duurzaamheidsprogramma 2017-2020. Dit programma is gedurende de looptijd niet geactualiseerd of anderszins gewijzigd. De visie op duurzaamheid en klimaat die in het programma is neergelegd is overwegend van de strekking dat met goed rentmeesterschap een bijdrage kan worden geleverd om de menselijke invloed op klimaatveranderingen te beperken. Voor de mensen die nu in Maasdriel wonen, werken en recreëren, maar ook voor volgende generaties. Grote ambities worden in het programma niet genoemd. Ook worden er geen streefdoelen voor bijvoorbeeld 2030 of 2050 gesteld. De gemeente wil verschil maken met (1) hernieuwbare energie, (2) verduurzaming van de woningvoorraad, (3) duurzaam ondernemen, (4) anderen stimuleren en (5) de eigen organisatie.

Blad 5

Naar de maatstaven van 2020 - die veel meer eisen dan in 2018 - zijn de visie en de ambities van het Duurzaamheidsprogramma 2017-2020 heel bescheiden. Hetzelfde geldt voor de daarin voorgestelde maatregelen. Een tweede beleidsdocument dat betekenis heeft voor het onderwerp duurzaamheid is het Bestuursakkoord gemeente Maasdriel 2018-2022, Samen werken aan een krachtig Maasdriel. Kort samengevat wordt er door het college ingezet op samenwerking met andere partijen, op afbouw van het gebruik van fossiele brandstoffen door huishoudens, op het verdergaande gebruik van zonnepanelen en op de ondersteuning van lokale initiatieven. Verder is er aandacht voor het verduurzamen van verenigingsgebouwen en zal er een energieloket worden ingesteld. Het plaatsen van windmolens heeft niet de voorkeur. Het Bestuursakkoord volgt met zoveel woorden de strekking van het Duurzaamheidsprogramma 2017-2020. Er zijn geen grote ambities geformuleerd.

Vergelijking van dit oud beleid met gemeenten in de regio De Rekenkamercommissie heeft de beleidsvoornemens tot 1 november 2020 van Maasdriel gespiegeld aan de beleidsstukken van de andere gemeenten die deelnemen aan de Energieregio Fruitdelta Rivierenland. De meeste gemeenten in de Energieregio hebben concrete doelstellingen voor 2030 en 2050, dat wil zeggen voor de eigen gemeente. Ook zijn er meestal plannen die aan deze doelstellingen zijn gekoppeld voor bijvoorbeeld energiebesparing, zon- en windenergie, aardgasvrije woningen en circulaire economie. Belangrijker misschien nog is dat al deze gemeenten een duidelijke ambitie hebben, gevoed door een gevoel van urgentie. Dit alles is in Maasdriel tot voor kort naar verhouding minder zichtbaar geweest in het geldend beleid. 4 Deze analyse levert het inzicht op dat Maasdriel zich medio 2020 ergens in de achterhoede bevond wat betreft geldende beleid binnen de Energieregio Fruitdelta Rivierenland. In de laatste maanden van 2020 is echter het begin van een inhaalslag duidelijk zichtbaar geworden.

Uitvoering van het Duurzaamheidsprogramma 2017-2020 Het Duurzaamheidsprogramma omvat een samenvattende tabel met 18 maatregelen waarvan de uitvoering is gepland. Deze maatregelen zijn gebundeld in de eerdergenoemde vijf categorieën (hernieuwbare energie, verduurzaming woningvoorraad, duurzaam ondernemen, anderen stimuleren en eigen organisatie).

4

Zaltbommel: https://www.zaltbommel.nl/inwoner-en-ondernemer/duurzaamheid/; West Maas en Waal: https://www.westmaasenwaal.nl/koersnotitie-duurzaamheid/; West Betuwe: https://www.westbetuwe.nl/duurzaamheid; Tiel: https://www.tiel.nl/klimaat-en-de-gemeente; Neder Betuwe: https://www.nederbetuwe.nl/Inwoners/Bouwen_en_Wonen/Klimaat_en_Duurzaamheid; Culemborg: https://www.culemborg.nl/duurzaamheid; Buren: https://www.buren.nl/nieuws/gemeente-aan-de-slag-metduurzaamheid-en-klimaat/1114/

Blad 6

De uitvoering van deze maatregelen is in de praktijk maar beperkt gelukt, en daarmee ook weinig zichtbaar geworden. Dit is mede het gevolg geweest van de snelle ontwikkeling van Europees en Nederlands beleid, waardoor het minder zinvol werd om de lijst met maatregelen naar de letter uit te voeren. In plaats daarvan kregen de ontwikkelingen in Maasdriel hun eigen dynamiek.

Oorzaken van de achterstand De Rekenkamercommissie stelt vast dat tot voor kort in Maasdriel aan duurzaamheid en klimaat zowel politiek als bestuurlijk relatief weinig aandacht is besteed. De eigen, op zich al bescheiden doelstellingen van de gemeente zijn maar beperkt ingevuld. Qua beleidsontwikkeling speelde een achterstand in vergelijking met andere gemeenten in de Energieregio Fruitdelta Rivierenland. Wel wordt er op dit moment hard gewerkt aan een inhaalslag.

De Rekenkamercommissie heeft willen achterhalen wat de oorzaken zijn geweest van de beperkte beleidsontwikkelingen in het recente verleden. In de eerste plaats wordt algemeen gevonden dat er sprake is van te weinig beschikbare ambtelijke capaciteit voor duurzaamheid en klimaat, zo is uit de interviews gebleken. Ook heeft een aantal elkaar snel opvolgende wisselingen in het management zijn sporen achtergelaten. Het Duurzaamheidsprogramma 2017-2020 is niet tussentijds aangepast en evenmin geëvalueerd. Moeten we vaststellen dat er sprake was van (te) beperkte belangstelling, of zelfs van een te klein politiek draagvlak voor de problematiek van duurzaamheid en klimaat? Misschien, maar dat zou geen recht doen aan de afwegingen die in Maasdriel doorlopend worden gemaakt waar het gaat om de mate van ambtelijke en bestuurlijke aandacht die wordt gegeven aan de brede waaier van taken waarvoor de gemeente zich gesteld ziet. De inhaalslag die nu wordt gemaakt is met verve ingezet en vindt mede steun in de uitkomsten van het onderzoek Publieke raadpleging onder de inwoners van Maasdriel over duurzaamheid (november 2020), waaruit blijkt dat het onderwerp op een breed maatschappelijk draagvlak kan rekenen.

De raad heeft eind november 2020 een stellig signaal afgegeven met het vaststellen van het bestemmingsplan dat de weg opent voor drie heel grote windmolens op het park A2-Lage Rooijen. Hoe stevig de discussie in de raad ook is geweest, en hoe neutraal de Rekenkamercommissie elke uitkomst daarvan ook zou hebben beoordeeld: een feit is dat de gemeente Maasdriel, tegen de achtergrond van op elementen ‘zacht’ beleid in zowel het Duurzaamheidsprogramma als het vigerende Bestuursakkoord, hiermee een belangrijke en (op termijn) letterlijk zichtbare stap heeft gezet in het lokaal vorm te geven duurzaamheidsbeleid.

Op naar een nieuw, aangepast, geactualiseerd en ‘opgefrist’ algemeen beleidskader, dat moet voor de korte termijn de procesmatige ambitie zijn. Het document Visie zon en wind Maasdriel, een ruimtelijk perspectief op duurzame energie, zoals dat eind 2020 in concept is verschenen, biedt daarvoor een stevige basis.

Blad 7

Organisatie en formatie Binnen de ambtelijke organisatie is één Beleidsadviseur Duurzaamheid voor 28 uur per week werkzaam. Op 1 oktober 2020 is er een medewerker - via een bureau - aan de slag gegaan met als aandachtsveld de transitie warmte, dat wil zeggen de afkoppeling van het aardgas. Voor dat deelonderwerp is door het Rijk een budget van circa € 200.000 beschikbaar gesteld. Tot voor kort was er een medewerker bij de gemeente werkzaam die zich richtte op het windpark A2-Lage Rooijen. Deze medewerker is betaald door de gemeente, maar de kosten zijn op grond van een overeenkomst in rekening gebracht bij de initiatiefnemers. Verder heeft de Beleidsadviseur Wonen de verduurzaming van de woningvoorraad binnen haar takenpakket. De voor duurzaamheid en energietransitie beschikbare ambtelijke capaciteit is daarmee heel beperkt en bovendien deels afhankelijk van externe financiering. Gezien de taken die op de gemeente Maasdriel afkomen, is de Rekenkamercommissie van mening dat vooral de voor duurzaamheid en energietransitie beschikbare formatie ‘in eigen huis’ uitbreiding behoeft. De verantwoordelijk wethouder voor duurzaamheid is Erik van Hoften en is ‘projectwethouder’ voor zonne- en windenergie en de transitie warmte. Wethouder Peter de Vries heeft Ruimtelijke Ordening en Bouwen & Wonen in zijn portefeuille.

Verduurzaming gemeentelijke organisatie Ook waar het gaat om de verduurzaming van de gemeentelijke organisatie worden stappen gezet. Op 20 juni 2019 is er door de gemeenteraad een duurzaam Gebouwenbeheerplan 2020-2029 vastgesteld. Het beoogd effect van dit plan is de continuering van het huidige onderhoudsniveau van de gemeentelijke gebouwen met een verduurzamingsslag. MFC De Kreek en het gemeentehuis zijn niet in de beheerplan opgenomen, om redenen die met de aard van beide gebouwen te maken hebben. Het plan bevat tal van maatregelen om de duurzaamheid van de diverse gebouwen te verbeteren en aan de wettelijke eisen te laten voldoen. De Rekenkamercommissie mist de technische deskundigheid om de bedoelde maatregelen te kunnen beoordelen, maar waardeert het gegeven dat er een omvattend plan ligt. Verder is de verlichting van het gemeentehuis vervangen door LED-lampen, wordt de ‘top cooling’ van het gemeentehuis vervangen door een warmtepomp en is het inkoopbeleid verduurzaamd. Ook zijn er twee elektrische auto’s aangeschaft.

Blad 8

4. Snel veranderende beleidskaders Een veelheid van akkoorden, wetten en plannen De hoeveelheid tekst in akkoorden, wetgeving en plannen over klimaatmaatregelen is overweldigend. Zeker als het gaat om de afgelopen paar jaar. Het gaat om duizenden pagina’s tekst die bijna zonder uitzondering relevant zijn, ook voor een gemeente als Maasdriel. De Rekenkamercommissie, die bij de uitvoering van het onderzoek veel heeft geleerd, doet hieronder een voorzichtige poging tot het geven van een beknopte samenvatting. De commissie doet dat om de positie van Maasdriel in het juiste perspectief te kunnen zien. Ook biedt het een kader om de inspanningen van de gemeente te beoordelen en te waarderen. In algemene zin ziet de Rekenkamercommissie een rangorde van akkoorden, plannen en regels, die telkens op een lager bestuurlijk niveau worden herhaald, aangepast, geconcretiseerd en ingevuld. Op alle bestuurlijke niveaus wordt voorzien in flankerend beleid op het gebied van financiering, sociaaleconomische gevolgen, monitoring, evaluatie en het verkrijgen van maatschappelijk draagvlak.

Europa De basis van alle klimaatmaatregelen is het Klimaatakkoord van Parijs van 12 december 2015. Dit mondiale akkoord is mede door Nederland en de EU ondertekend. Doel van het akkoord is de opwarming van de aarde te beperken tot ruim onder 2 graden Celsius, met een duidelijk zicht op 1,5 graden Celsius. De EU heeft aan de verplichtingen van het Klimaatakkoord van Parijs willen voldoen door het oprichten van de energie-unie. Dit is gebeurd via de Europese Klimaatwet van 2018. 5 Deze Europese Klimaatwet regelt het governance-mechanisme van de energie-unie. Daarvan is de kern dat alle lidstaten geïntegreerde nationale energie- en klimaatplannen moeten opstellen voor een periode van tien jaar, die goedkeuring behoeven van de Europese Commissie en die nauwgezet worden gemonitord. Sindsdien heeft het Europese klimaatbeleid een hoge vlucht genomen. In het najaar van 2019 heeft de Commissie de Europese Green Deal gepresenteerd. 6 De ambities en doelstellingen gaan veel verder dan in 2018 het geval was. Zij laten zich het beste samenvatten in het volgende diagram.

5

Verordening (EU) 2018/1999 van het Europees Parlement en de Raad van 11 december 2018.

6

Mededeling van de Commissie aan het Europse Parlement, de Europese Raad, de Raad, het Europees Economich en Sociaal Comité en het Comité van de regio’s, De Europese Green Deal, Brussel 11.12.2019 COM(219) 640 final.

Blad 9

Veel eerdere doelstellingen zijn in de Europese Green Deal aangescherpt. Zo is het streefdoel voor de uitstoot van broeikasgassen per 2030 ten opzichte van 1990 verhoogd tot 55 %.

Nederland Op 28 juni 2019 werd het Nederlandse Klimaatakkoord gesloten. Het gaat om een omvangrijk document dat een zeer breed scala aan maatregelen omvat. Bij de totstandkoming zijn 110 partijen betrokken geweest. Het centrale doel van dit akkoord is de opgave om de nationale broeikasgasuitstoot in 2030 met 49% terug te dringen ten opzichte van 1990. Daarmee wordt uitvoering gegeven aan het Klimaatakkoord van Parijs en de Europese Klimaatwet van 2018. Het Nederlandse Klimaatakkoord heeft zijn weerslag gevonden in de Klimaatwet die is gaan gelden vanaf 1 januari 2020. Het belangrijkste element van deze wet is dat er elke vijf jaar door de regering een klimaatplan wordt opgesteld. De eerste keer in 2019. Op basis van de Klimaatwet en het Nederlandse Klimaatakkoord is inmiddels het Klimaatplan 20212030 (INEK) vastgesteld. In het dit omvangrijke en ambitieuze document is een groot aantal nationale klimaatdoelstellingen vastgesteld. Ook wordt de aanpak voor een vijftal sectoren beschreven:     

Elektriciteit; Mobiliteit; Industrie; Gebouwde omgeving; Landbouw en landgebruik.

Blad 10

Deze sectoren corresponderen met het Nederlandse Klimaatakkoord. In de aanpak binnen deze sectoren is in veel gevallen sprake van decentralisatie van taken en van samenwerking, al dan niet op regionaal niveau. De mate waarin verschilt per sector. Ook wordt er vaak gewerkt met plannen - met wisselende benaming - die een vorm van goedkeuring behoeven. Een tweede belangrijk beleidsdocument voortvloeiend uit de Nederlandse Klimaatwet is de Klimaaten Energieverkenning 2019 (KEV).

Een dwingend kader Met alle ingebouwde goedkeurings-, controle- en sanctiemechanismen vormt de hierboven kort beschreven cascade een tamelijk dwingend kader voor alle betrokken partijen. Van hoog tot laag. Dat geldt niet in de laatste plaats voor de partij onderin de bestuurlijke keten, de gemeente. Dat het hierbij in Nederland ernst is, maakt de uitspraak van de Hoge Raad in de inmiddels beroemde Urgendazaak nog eens duidelijk. 7 Ons hoogste rechtscollege heeft daarin bepaald dat de Staat zich voor 2020 heeft te houden aan de doelstelling in EU-verband van vermindering met 20% ten opzichte van de uitstoot in 1990. Daarbij baseerde de Hoge Raad zich op het Klimaatakkoord van Parijs, op de klimaatonderzoek-standpunten van de EU en op het EVRM. De overheid kan niet langer om internationale klimaatafspraken heen. Dit geldt waar aan de orde ook voor lagere overheden. De uitspraak van 29 mei 2019, waarmee de Raad van State een streep haalde het Programma Aanpak Stikstof (PAS), is van eenzelfde helderheid. 8 Beide uitspraken maken duidelijk dat er in Nederland aan Europese regelgeving inzake duurzaamheid niet te tornen valt. Ook in de landelijke politiek is de tendens om steeds verdergaande maatregelen te treffen. Door de coronacrisis lijkt dit alleen maar sterker te zijn geworden.

Dat de teugels door het Rijk steeds strakker worden gehouden blijkt bijvoorbeeld uit de mededeling van minister Ollogren van BZK dat het Rijk zich weer nadrukkelijk met de ruimtelijke ordening gaat bemoeien in het kader van de Nationale Omgevingsvisie, mede in verband met het realiseren van 95% CO2-reductie in 2050.

Maasdriel De opgave waarvoor Nederland zich gesteld ziet is ongekend. Men kan gerust spreken van het Deltaplan van deze tijd, maar dan groter en ook nog eens internationaal. In de plannen wordt veel verlangd van de gemeenten en dus ook van Maasdriel. De urgentie is bovendien hoog en de gestelde termijnen zijn kort in verhouding tot hetgeen wordt verwacht. Maasdriel heeft de spreekwoordelijke handschoen inmiddels opgepakt. De vlotte voorbereiding van de Visie zon en wind Maasdriel en de Transitievisie warmte geeft aan dat het college prioriteit geeft aan het vullen van het beleidsmatige vacuüm dat in de voorbije jaren is ontstaan. De Rekenkamercommissie constateert dat daarbij (ook) aandacht is voor het nader borgen van draagvlak in de lokale samenleving.

7 8

ECLI:NL:HR:2019:2006. ECLI:NL:RVS:2019:1694

Blad 11

5. Recente ontwikkelingen in Maasdriel November en december 2020 Meerdere nieuwe beleidsdocumenten van de gemeente Maasdriel zijn in de laatste maanden van 2020 in behandeling genomen. Samen leggen die de basis voor een inhaalslag, waarmee de eerder beschreven relatieve achterstand kan worden weggewerkt.

Daarbij komen de financiële middelen die nu door het Rijk aan gemeenten ter beschikking worden gesteld voor de energietransitie. Daarmee zijn er voorwaarden geschapen voor het maken van beleid. Die mogelijkheid wordt natuurlijk benut, ook door de gemeente Maasdriel.

De uitkomsten van het eerder in dit memorandum genoemde onderzoek Publieke raadpleging onder de inwoners van Maasdriel over duurzaamheid (november 2020) zijn helder, uitgesplitst naar specifieke maatregelen en mogelijke locaties. Dit onderzoek is uitgevoerd door Toponderzoek in samenwerking met onafhankelijk burgerpanel Tip Bommelerwaard, in opdracht van de gemeente Maasdriel. Het blijkt dat de inwoners van Maasdriel steeds meer bewust raken van het feit dat de energietransitie een niet meer te keren proces is, maar wat veel belangrijker is: de in dat verband noodzakelijke aanpassingen in hun ‘leven, wonen, werken en recreëren’ verdergaand onderschrijven.

Hieronder wordt de omslag die de gemeente Maasdriel aan het maken is beschreven. Dit gebeurt puntsgewijs aan de hand van de indeling van het Nederlandse Klimaatakkoord. Richtinggevend voor de inhoud zijn de beleidskaders genoemd in de vorige paragraaf. Regelmatig wordt verwezen naar actuele documenten die al onderwerp van politieke en maatschappelijk discussie zijn, of dat nog moeten worden. De Rekenkamercommissie stelt zich altijd op het standpunt dat zij zich niet kan mengen in lopende politieke discussies. Daarom zijn de bevindingen van de Rekenkamercommissie, waar het recente ontwikkelingen betreft, altijd algemeen en procedureel van aard. Die bevindingen zijn niet inhoudelijk bedoeld en mogen ook niet als zodanig worden gezien.

Elektriciteit RES Fruitdelta Rivierenland Het Nederlandse Klimaatakkoord en INEK leggen de opgave van de klimaat- en energietransitie bij de 30 Regionale Energiestrategieën (RES). Dat is een nieuw bestuurlijk instrument waarbij gemeenten, provincies en waterschappen op een regionaal niveau samenwerken om integrale afwegingen te maken over de opwekking van duurzame elektriciteit, de warmtetransitie in de gebouwde omgeving en de daarvoor benodigde opslag en infrastructuur. Dit doen zij samen met netbeheerders, bedrijven en maatschappelijke partijen.

Blad 12

Daarbij ligt de focus op de realisatie van de opwekking van 35 TWh hernieuwbare energie op land in 2030 en het ontwikkelen van een Regionale Structuur Warmte. Vaststelling binnen de RES vindt plaats door de gemeenteraden, provinciale staten en de algemeen besturen van de waterschappen. De gemeente Maasdriel maakt deel uit van de Energieregio Fruitdelta Rivierenland. Zij is vertegenwoordigd in de stuurgroep door de wethouder. Ambtelijk wordt deelgenomen aan enkele werkgroepen. In dit samenwerkingsverband is Maasdriel de laatste tijd eerder volgend dan leidend geweest. Dit als direct gevolg van de beperkte ambtelijke capaciteit en de geringe aandacht die duurzaamheid in Maasdriel heeft gehad. Ook het feit dat Zaltbommel al deelneemt aan de kerngroep speelt een rol. In de periode 2016-2019 is dat anders geweest. Toen heeft ook Maasdriel deelgenomen aan de kerngroep. De Rekenkamercommissie vindt het raadzaam om de positie van Maasdriel in de RES Fruitdelta Rivierenland weer te versterken. Niet dat Maasdriel tot de voortrekkers hoeft te behoren, maar een positie waarin Maasdriel te veel volgend is moet waar mogelijk worden voorkomen. Versterking kan plaatsvinden door meer participatie in de werkgroepen. Minstens zo belangrijk is echter een duidelijke, consistente en zich voortdurend ontwikkelende eigen visie als ankerpunt.

Een visie die bovendien moet passen in het beleid van de RES Fruitdelta Rivierenland.

Concept RESRES-bod en RES 1.0 De ontwikkeling van de Regionale Energiestrategie bestaat uit meerder stappen, in de vorm van een reeks elkaar opvolgende biedingen, in een langjarig samenwerkingsproces. Het Concept RES-bod van 0,632 TeraWattuur (TWh) (632 MegaWattuur) is de eerste stap in de deze reeks, die moet leiden tot de bijdrage van de regio aan de landelijke doelstellingen voor windenergie, grootschalige zonbenutting en duurzame warmte in 2030. In het Concept RES-bod wordt de basis wordt vastgelegd, bestaande uit reeds gerealiseerde en geplande projecten. Tot de geplande projecten in Maasdriel behoort het windpark A2-Lage Rooijen. In het tweede document, RES 1.0, wordt het voorkeursscenario van Fruitdelta vastgesteld. Daarin wordt dus niet langer uitgegaan van de huidige situatie en voornemens. Het gaat veel verder. Er wordt namelijk gestreefd naar minimaal een verdubbeling van het Concept RES-bod. RES 1.0 is hiermee een zeer belangrijk document. Parallel aan deze stappen wordt gewerkt aan een regionale Samenwerkingsagenda, waarmee de voorwaarden worden geschapen voor het realiseren van de ambities. Daarbij moet men denken aan inzet op innovatie, werkgelegenheid, onderwijs, financiering, communicatie en participatie. Voor dit alles geldt de volgende tijdlijn. 9

9

Concept Regionale Energiestrategie Fruitdelta Rivierenland, blz. 7

Blad 13

Visie op zonzon- en windenergie De opleveringsdatum voor RES 1.0, 21 maart 2021 is inmiddels verschoven naar 1 juli 2021. Niettemin nadert deze datum met rasse schreden. Voor die datum wil het college haar visiedocument op zon- en windenergie behandeld hebben. De Visie zon en wind Maasdriel van 26 november 2020, waaraan is bijgedragen door Feddes/Olthof Landschapsarchitecten, is bedoeld als afwegingskader voor nieuwe initiatieven op het gebied van zon en wind binnen de gemeente Maasdriel, vanuit een ruimtelijk perspectief. Bovendien levert de visie input voor onder andere RES 1.0. In het rapport worden landschapskenmerken, kansen en beperkingen beschreven. Verder worden spelregels benoemd met behulp waarvan concrete afwegingen over de zon en wind kunnen worden gemaakt. Feitelijke voorstellen worden in de Visie zon en wind Maasdriel dus nog niet gedaan. Het eerder genoemde rapport Publieke raadpleging onder de inwoners van Maasdriel over duurzaamheid van 12 november 2020 sluit aan bij de Visie zon en wind Maasdriel. In dit rapport wordt onder meer het draagvlak voor zon en wind op specifieke locaties beschreven, waardoor beide studies elkaar voor een deel overlappen. De Visie zon en wind Maasdriel en de Publieke Raadpleging zullen een zwaluwstaart-verbinding moeten krijgen met RES 1.0.

Blad 14

De Visie zon en wind Maasdriel geeft een kader voor de invulling van een eigen beleid, vooral ruimtelijk. Het einddoel en de belangrijkste externe beleidskaders liggen echter vast. Daarom zal Maasdriel het niet zonder een krachtig en samenhangende beleid voor de energietransitie kunnen stellen. De Visie zon en wind Maasdriel legt daarvoor een basis, maar is zeker niet het eindresultaat.

Windmolens Naar aanleiding van een verzoek van Coöperatie Bommelerwaar en het bedrijf Green Trust - gevolgd door een convenant - heeft de raad op 20 juni 2019 een voorbereidingskrediet beschikbaar gesteld voor het windpark A2-Lage Rooijen. Het gaat om drie grote windmolens in het buitengebied. De samenwerking tussen de gemeente, Bommelerwaar en Green Trust is intensief geweest, met inbreng van allerlei disciplines uit de ambtelijke organisatie. Uit de interviews is gebleken dat het verloop van de samenwerking - na aanvankelijke ‘hobbels’ als gevolg van onbekendheid met de gemeentelijke werkwijze - van beide kanten als soepel en professioneel is ervaren. Het windpark paste niet in het Bestuursakkoord en daarom was veel overleg noodzakelijk. Uiteindelijk heeft de gemeenteraad het besluit over een voorbereidingskrediet - na een negatief advies van het college gevolgd door een amendement van de raad - met een meerderheid van één stem genomen. Het bestemmingsplan is op 25 november 2020 door de raad vastgesteld. Natuurlijk was en is niet iedere inwoner van Maasdriel enthousiast over het te realiseren windpark. Tegelijk: uit alles blijkt de opvatting terrein te winnen dat de energietransitie onvermijdelijk is en dat een positieve en creatieve benadering loont. Bommelwaar heeft een toenemend aantal leden in Maasdriel.

Ook is er in de gemeente groeiende belangstelling van burgers om in de windmolens te investeren. De windmolens zijn nog niet gebouwd. Het verloop tot nu toe kan echter als een succes worden beschouwd. Door alle betrokkenen is op een constructieve manier samengewerkt, ook bij het verkrijgen van maatschappelijk en politiek draagvlak. Los van de uitkomst: dat is grote winst.

ZonneZonne-energie Een tweede initiatief van de Coöperatie Bommelerwaar betreft een collectief zonnedak op Openbare Basisschool (OBS) de Bogerd te Rossum. In dit geval in samenwerking de Stichting Regionaal Openbaar Onderwijs Maas en Meierij (Stroomm). Tot het sluiten van de daarvoor benodigde intentieovereenkomst heeft het college op 1 oktober 2019 besloten. Het project bevindt zich in de fase van aanbesteding. In het Duurzaamheidsprogramma 2017-2020 heeft de raad aangegeven voorstander te zijn van zonne-energie op (gemeentelijke) gebouwen en van het stimuleren van burgerinitiatieven. Dit initiatief sluit daar dus goed op aan. Er wordt gebruik gemaakt van de zogenoemde postcoderoos-regeling, een fiscale maatregel die het voor deelnemers in een collectief zonne-energie-project mogelijk maakt om energiebelasting terug te krijgen. Via deze regeling kunnen alle Inwoners van postcode 5328 (Rossum) en aangrenzende postcodegebieden profiteren.

Blad 15

Er is nog een derde initiatief van Bommelerwaar in de gemeente Maasdriel. Het gaat om een groot zonnedak op bedrijfsschuren aan de Sint Annastraat in Hedel. 10 Bij dit project is de gemeente niet betrokken. Plannen voor projecten met zonnepanelen komen langzaam maar zeker van de grond. Bij particulieren lukt dat al goed, mede doordat subsidies voor toekomstbestendig wonen daartoe worden aangewend. Bij ondernemingen ligt dat anders. Hier is het primair een economische beslissing en worden er niet meer panelen geplaatst dan voor de bedrijfsvoering gewenst is. Daardoor blijven nog grote delen van de daken onbenut en zijn er veel minder grootschalige projecten met zonnepanelen dan mogelijk zou zijn. Er wordt gewerkt aan een wettelijk instrument, mede waardoor tot een grote ‘belegging’ van daken kan worden gekomen. Bommelwaar heeft in februari 2020 het voorstel gedaan om in Maasdriel in tot een Deal voor Duurzaamheid te komen, net zoals die met de gemeente Zaltbommel is gesloten. In deze deal staan afspraken om de gezamenlijke doelstellingen te bereiken en welke stappen beide partijen daartoe moeten doorlopen. De afspraken richten zich op de doelen van de energietransitie, meer specifiek op het realiseren van collectieve zonnedaken in de gemeente Maasdriel.

Afgezien van de vele zonnepanelen die door particulieren worden geplaatst moet zonne-energie in Maasdriel nog verdergaand ‘landen’. De gemeente heeft terzake weinig mogelijkheden tot gerichte stimulering van het lokale bedrijfsleven.

Gebouwde omgeving Van het aardgas af In het Klimaatplan staat dat Nederland van het aardgas afgaat. In een stapsgewijze duurzame transformatie van de gebouwde omgeving worden woningen en gebouwen in Nederland energiezuiniger en comfortabeler gemaakt. Er wordt overgestapt van fossiele warmtebronnen, zoals de traditionele cv-ketel, naar aardgasvrije alternatieven zoals warmtepompen, restwarmte of geothermie. De grootste uitdaging in de gebouwde omgeving ligt bij het isoleren en aardgasvrij maken van de reeds bestaande bebouwing, met ruim 1,5 miljoen woningen en andere gebouwen in Nederland, in 2030. In 2050 moeten alle ruim 7 miljoen woningen en 1 miljoen andere gebouwen zijn verduurzaamd. De aanpak om de gebouwde omgeving te verduurzamen volgt twee sporen: het ondersteunen en ontzorgen van individuele woningeigenaren en een wijkgerichte aanpak. Gemeenten hebben de regierol in de transitie naar aardgasvrije wijken. In een zorgvuldig proces en met betrokkenheid van wijkbewoners zullen zij per wijk een afweging moeten maken wat de beste oplossing is, als huizen niet langer met aardgas worden verwarmd. Daarnaast wordt ingezet op een wijkgerichte aanpak, waarbij de gemeente dus eveneens de regie heeft. Elke wijk is uniek. Sommige alternatieve warmtebronnen - zoals een warmtenet - kunnen het

10

https://www.bommelerwaar.nl/bommelerwaar-stroom/stroom-afnemen/zon-energieprojecten/

Blad 16

beste op wijkniveau worden toegepast. Een wijkgerichte aanpak maakt bovendien vraagbundeling mogelijk. Tot een paar maanden geleden stond Maasdriel nog helemaal aan het begin als gaat om het aardgasvrij maken en de wijkgerichte aanpak. Dit had ook anders kunnen zijn. In de Fruitdelta zijn er gemeenten die al (kleine) slagen hebben gemaakt hebben, zoals Culemborg en Zaltbommel. Maar ook rond deze ambitie haakt Maasdriel aan: op 10 december 2020 is het Plan van aanpak voor de Transitievisie warmte gemeente Maasdriel door de raad als hamerstuk vastgesteld. Hierin worden de stappen aangegeven waarmee in augustus 2021 een concept voor de transitievisie warmte gereed moet zijn. De urgentie is hoog en de doelstellingen zijn fors. Een onderzoek uit 2019 is daarbij een belangrijk vertrekpunt. Het omvangrijke rapport Kijk op warmte Bommelerwaard is opgesteld door CE-Delft in opdracht van de gemeenten Zaltbommel en Maasdriel, de Provincie Gelderland en het Glastuinbouwpact Bommelerwaard & Neerijnen. Gekeken is hoe de gebouwde omgeving van de Bommelerwaard kan voldoen aan de afspraken van het Gelders Energieakkoord in 2030 en energieneutraal kan worden in 2050. Aandacht is gegeven aan de rol die de glastuinbouwsector zou kunnen hebben in het bereiken van deze doelstellingen. De conclusies zijn uitgebreid en genuanceerd.

Het aantal alternatieven voor aardgas in Maasdriel blijkt beperkt te zijn. Maasdriel is begonnen met een ambitieus plan van aanpak voor de transitie warmte. Hoe dat transitieproces eruit gaat zien is nog onduidelijk. 2050 lijkt nog ver weg. Maar gezien de omvang van de transitie kan met de voorbereiding niet vroeg genoeg worden begonnen. Voor het slagen van de transitie warmte is het maatschappelijk draagvlak essentieel. Voor bewoners gaat het om ingrijpende veranderingen. Het is daarom van groot belang dat bewoners voortdurend in het proces worden betrokken en waar nodig worden geholpen. Ook daarom is het belangrijk om niet lang te wachten.

Toekomstbestendig wonen De regeling toekomstbestendig wonen is afkomstig van de Provincie Gelderland. Samen met de stichting Stimuleringsfonds Volkshuisvesting Nederlandse gemeenten (SVn) en de gemeenten wil de provincie een bijdrage leveren aan de betaalbaarheid om de klimaatdoelen te bereiken. Het betreft een integrale regeling gericht op het verduurzamen, het asbestvrij maken van daken en het toekomstbestendig maken van woningen. De uitvoering van de regeling is vergelijkbaar met die van de Starterslening. De gemeente toetst vooraf en SVn doet de krediettoets en het beheer van de uitstaande leningen. De regeling is gestoeld op cofinanciering; per lening wordt 50% beschikbaar gesteld door de provincie en 50% door de gemeente. Het plafond voor de Toekomstbestendig Wonen Lening is vastgesteld op € 1.000.000. De Toekomstbestendig Wonen Lening is een succes, gezien het aantal keren dat er gebruik van is gemaakt. De leningen worden vaak gebruikt voor het plaatsen van zonnepanelen.

Blad 17

Winst uit je woning Het college heeft in 2019 besloten tot een grootschalige inkoopactie van isolatiemaatregelen en zonnepanelen. Dit in samenwerking met de organisatie ‘Winst uit je woning’ en het energieloket ‘Het nieuwe wonen Rivierenland’. Alle particuliere huiseigenaren van grondgebonden woningen worden uitgenodigd om deel te nemen aan de actie. De actie loopt gelijktijdig in Zaltbommel, Neder Betuwe, Tiel en mogelijk ook in West Betuwe.

Energieloket In 2019 heeft het college eveneens besloten om subsidie toe te kennen aan het Energieloket Rivierenland, voor de activiteiten behorend bij de Regeling Reductie Energiegebruik (RRE). Maasdriel heeft voor dit project, samen met gemeente Zaltbommel, subsidie ontvangen van het Rijk. Het Energieloket ondersteunt en stimuleert woningeigenaren en ondersteunen bij het verduurzamen van hun woning. Het Energieloket is gevestigd in Geldermalsen en is al jaren digitaal telefonisch en projectmatig actief. Sinds medio 2020 wordt er wekelijks in het gemeentehuis van Maasdriel spreekuur gehouden. Uit de Evaluatie en monitoring 2020 van het Energieloket Rivierenland wat betreft de activiteiten in Maasdriel komt een bemoedigend beeld tevoorschijn. Het Energieloket blijkt in een behoefte te voorzien.

Prestatieafspraken en Woonvisie Jaarlijks maken de gemeenten Maasdriel en Zaltbommel prestatieafspraken met de woningbouwcoöperaties en de verenigingen van huurders en bewoners. De laatste versie dateert van 19 december 2020. De afspraken betreffen ook de energieprestatie en duurzaamheidsinitiatieven. Die sluiten vanzelfsprekend aan bij het gemeentelijk beleid dat in deze paragraaf wordt beschreven. Verder wordt er door de gemeenten Maasdriel en Zaltbommel gewerkt aan een nieuwe woonvisie voor de periode 2021-2025. In de Startnotitie Woonvisie 2021-2025 Bommelerwaard wordt onder meer het programma duurzaamheid als onderwerp benoemd. Dat programma zal het stimuleren van het energetisch verbeteren van de particuliere woningvoorraad en het realiseren van de energietransitie door de uitvoering van het warmteplan omvatten.

Maatschappelijke organisaties In 2018 heeft de raad besloten tot het opzetten van een revolverend fonds voor duurzaamheidsleningen voor non-profit via de Stichting Stimuleringsfonds Nederlandse Gemeenten (SVn). Het SVn kan hieruit duurzaamheidsleningen verstrekken aan non-profit organisaties die zijn gevestigd in Maasdriel. Eveneens in 2018 heeft het college, in samenhang met de duurzaamheidsleningen, een subsidieregeling vastgesteld op basis waarvan non-profit organisaties subsidie kunnen krijgen voor

Blad 18

het uitvoeren van een duurzaamheidsscan. Dit om het verduurzamen van de gebouwen van stichtingen en verenigingen te bevorderen.

Overige sectoren Mobiliteit De rol van gemeenten bij de sectorale aanpak van mobiliteit is erg klein. In Maasdriel zijn negen openbare laadpalen geplaats en dat aantal is groeiende. De palen zijn geplaats op basis van een overeenkomst van de gemeente met het bedrijf Allego. Deze overeenkomst is voortgekomen uit een openbare aanbesteding in de provincies Gelderland en Overijssel, waaraan Maasdriel heeft meegedaan. Particulieren kunnen een openbare laadpaal aanvragen. De gemeente zorgt dan voor de verkeersmaatregel en Allego voor de plaatsing. Met negen laadpalen is de doelstelling van het Duurzaamheidsprogramma 2017-2020 ruimschoots gehaald. Die was namelijk vier. Gezien de omvang van de gemeente en de snelle groei van het elektrisch rijden zijn dat er nog niet veel. Het aantal laadpalen zal waarschijnlijk snel toenemen.

Industrie Ook voor de sector Industrie is de rol van de gemeente in de aanpak klein. Met het Ondernemersloket hoopt de gemeente ondernemers te kunnen ondersteunen bij duurzaamheidsvraagstukken. De ondersteuning door de gemeente waar van het bedrijfsleven is beperkt. De Rekenkamercommissie verwacht dat er op termijn meer mogelijkheden zullen zijn tot ondersteuning, waarbij mogelijk kan worden gedifferentieerd naar specifieke, veel in Maasdriel voorkomende bedrijfstakken.

Landbouw en landgebruik De sectorale aanpak van landbouw en landgebruik ligt eveneens niet zozeer bij de gemeente. De controle op de uitstoot van stikstof en PFAS binnen Maasdriel geschiedt door de Omgevingsdienst Rivierenland, evenals de handhaving. Zoals eerder is opgemerkt is dit niet verder door de Rekenkamercommissie onderzocht.

Blad 19

6. Samenvatting en aanbevelingen Duurzaamheid is een buitengewoon complex en omvangrijk onderwerp, waarover zonder moeite een dik rapport kan worden geschreven. Dat heeft de Rekenkamercommissie niet willen doen. De kern van dit memorandum laat zich samenvatten in het volgende:

 Maasdriel heeft de afgelopen jaren relatief weinig aandacht aan duurzaamheid en klimaat gegeven. Mede door verschuivingen in het maatschappelijk en politieke draagvlak, de ingrijpende veranderingen in de beleidskaders van Europa en het Rijk en de financiële middelen die door het Rijk voor de energietransitie beschikbaar worden gesteld, is er de laatste tijd sprake van een veel krachtiger bestuurlijke aanpak.  De Visie zon en wind Maasdriel biedt een kader voor de invulling van een eigen beleid van de gemeente Maasdriel. Het einddoel en de belangrijkste externe beleidskaders zijn tegelijk ‘harde’ uitgangspunten. Maasdriel weet dat een krachtig en samenhangende beleid voor de energietransitie noodzakelijk is en werkt naar vermogen aan de totstandkoming daarvan. De visie vormt een belangrijke basis.  Maasdriel is begonnen met een ambitieus plan van aanpak voor de transitie warmte. Hoe dat transitieproces eruit gaat zien is nog onduidelijk, maar gezien de omvang van de operatie kan met de voorbereiding niet vroeg genoeg worden begonnen. Voor het slagen is het maatschappelijk draagvlak essentieel. Voor bewoners gaat het immers om ingrijpende veranderingen. Daarom is het van groot belang dat bewoners voortdurend in het proces worden betrokken en waar nodig worden geholpen.

 De discussie over het windpark aan de A2 is stevig en diepgaan geweest, en heeft ten overvloede aangetoond dat zeker bij dergelijke (mogelijke) ontwikkelingen verschillende belangen spelen, die vanzelfsprekend zorgvuldig moeten worden afgewogen. Los van de uitkomst – de Rekenkamercommissie gebruikte eerder in dit memorandum dezelfde woorden – kan worden teruggekeken op een intensieve, maar soepele en boven alles professionele samenwerking tussen de gemeente, Bommelerwaar en Green Trust. Dat geeft vertrouwen voor (mogelijke) volgende trajecten, waarin de gemeente met dezelfde en/of andere partijen zal moeten optrekken.  Afgezien van de vele zonnepanelen die door particulieren worden geplaatst, wil het met de zonne-energie in Maasdriel nog niet erg vlotten. Om te kunnen voldoen aan de eis van verdubbeling van RES 1-0 zijn veel meer zonnepanelen nodig. De doelstellingen zijn zo fors, ook voor 2030 en 2050, dat zonne-energie niet alleen aan het particulier initiatief kan worden overgelaten. **

Blad 20

De aantekeningen in dit memorandum wijzen alle in slechts één richting. Hoewel de denkbeeldige deur daarmee al een flink eind open staat, adviseert de Rekenkamercommissie de raad de volgende punten (nogmaals)  

expliciet te onderschrijven in uitwerking, toepassing, monitoring, evaluatie en bijstelling pro-actief te volgen.

Als volgt:  Gezien de meervoudige en grote taakstelling die uit de samenhang van internationale en landelijke akkoorden, wetten en plannen voortvloeit, heeft Maasdriel geen andere keuze dan een ambitieuze aanpak. Dit geldt voor alle betrokkenen en ook in alle contacten die de gemeente met inwoners, ondernemers, initiatiefnemers, belangengroeperingen en andere overheden onderhoudt.  Binnen de bedoelde, onvermijdelijk te volgen beleidskaders is er tegelijk voldoende ruimte om lokale accenten te leggen, ook binnen een regionaal samenwerkingsverband zoals de Energieregio Fruitdelta Rivierenland. De uitdaging voor de gemeente Maasdriel ligt er in deze beleidsruimte zo goed mogelijk te benutten. Een kernpunt daarin is het zorgen voor lokaal draagvlak, dat begint bij goed en open informeren.  Het ontwikkelen en in de praktijk brengen van een eigen visie op duurzaamheid in de gemeente is daarvoor cruciaal. Maasdriel zet in 2021 grote stappen met het vaststellen van twee kaderdocumenten. Tegelijk weet iedereen dat papier en plannen geduldig zijn: nu komt het aan op een stevig geregisseerde ‘uitrol’ van de aangekondigde, onvermijdelijke veranderingen. De huidige collegeperiode is in dat verband belangrijk, de eerstvolgende wordt cruciaal.  De gemeente zal moeten (blijven) zorgen voor voldoende ambtelijke capaciteit, zowel wat betreft formatie als benodigde specifieke deskundigheid.

Ook in eigen huis.

Frank Hordijk Evert Jansen

Blad 21

Bestuurlijke reactie

Bijlagen

Rekenkamercommissie Maasdriel Postbus 10.000 5330 GA KERKDRIEL

Uw mail van

6 april 2021

Uw kenmerk Ons kenmerk

Team

Ruimtelijke Ontwikkeling

Telefoonnummer

179775

Kerkdriel Verzenddatum

Onderwerp

Reactie op Memorandum Duurzaamheid april 2021 Geachte heer Jansen en heer Hordijk, Op 6 april 2021 ontvingen wij uw memorandum over het beleidsonderdeel Duurzaamheid. Het memorandum zou oorspronkelijk 1 november 2020 moeten zijn afgerond. Eind 2020 kwamen juist enkele belangrijke onderwerpen op het gebied van Duurzaamheid in de besluitvormende fase of in de voorlopige besluitvormende fase. Wij denken hierbij aan de projecten zoals het Burgerwindpark A2 Lage Rooijen, het plan van aanpak voor de Transitievisie en de concept visie zon en wind Maasdriel. Wij waren daarom ook blij met uw flexibele houding omtrent de einddatum zodat het memorandum dat nu voorligt, een vollediger en helder beeld geeft van de stand van zaken van het beleidsonderdeel Duurzaamheid tot en met 2020. Ten aanzien van het Memorandum hebben wij nog één inhoudelijke opmerking. Maasdriel juist wel sturend in het RES-traject Op blad 13 schrijft u dat Maasdriel de laatste tijd eerder volgend dan leidend is geweest in het proces van de Regionale Energie Strategie. U vindt het raadzaam dat de positie van Maasdriel in dit proces te versterken omdat Maasdriel, ambtelijk vanaf 2020 niet meer heeft deelgenomen aan het kernteam dat de activiteiten voor het RES-traject voorbereid. Wij delen uw conclusie op dit punt niet om de volgende redenen. Ambtelijke inzet Het ambtelijke kernteam heeft slechts een beperkte omvang.

Hierbij is het wenselijk dat vertegenwoordiging plaatsvindt uit de hele regio en niet alleen uit de Bommelerwaard. Vanwege de relatieve oververtegenwoordiging uit de Bommelerwaard van 2016 tot en met 2019 en de beperkt beschikbare capaciteit hebben wij in overleg besloten om vanaf 2020 geen deel meer uit te maken van deze ambtelijke kerngroep welke de bijeenkomsten in het RES-proces voorbereid. Wel nemen wij deel aan de in 2020 ingestelde werkgroep Bijlagen -

Een afschrift van dit document is ook verstuurd aan - Griffie Maasdriel

Elektriciteit en wordt deelgenomen aan regionale overleggen over de Transitievisie Warmte welke eind 2020 zijn gestart. Bestuurlijke inzet De stuurgroep voor de Regionale Energie Strategie bestond van 2016 – 2019 uit een kleine vertegenwoordiging van bestuurders uit de regio met vertegenwoordigers van de andere partijen zoals Waterschap Rivierenland, Liander en andere stakeholders. Niet alle gemeenten konden toen deelnemen in de stuurgroep. Omdat dat bestuurlijk als een gemis werd ervaren, is in 2020 besloten om de stuurgroep uit te breiden met alle portefeuillehouders Duurzaamheid uit regio Rivierenland, waaronder Wethouder Erik van Hoften namens de gemeente Maasdriel. Maasdriel heeft daarom vanaf 2020 juist een sturende rol. Vragen Heeft u nog vragen? Neem gerust contact op met mevrouw A. Zweerus van ons team Ruimtelijke Ontwikkeling. Dit kan via e-mail naar info@maasdriel.nl of telefoonnummer 14 0418. Graag hierbij het kenmerk 179775 vermelden. Met vriendelijke groet, Burgemeester en wethouders van Maasdriel, de secretaris, de burgemeester,

G.T. Wildeman

H. van Kooten

Pagina 2 van 2

Nawoord Rekenkamercommissie

De Rekenkamercommissie zegt het college dank voor de bestuurlijke reactie. De aantekening met betrekking tot de positie van het RES-traject stemt vanzelfsprekend (extra) positief.

De Rekenkamercommissie stelt vast dat het college geen bedenkingen uit tegen de in het memorandum getrokken conclusies en gedane aanbevelingen. Daarmee mag zijn bevestigd dat ‘iedereen’ het belang van het onderwerp en de daarvoor noodzakelijke aandacht – ambtelijk, bestuurlijk, ook in regionaal en landelijk verband, op alle onderliggende thema’s, intern maar ook richting inwoners en ondernemers, met grote intensiteit en gedurende vele decennia – onderschrijft.

**

Bijlagen