Document · PDF

DEF eindproduct

Gemeenteraad 10 juni 2021, gemeente MaasdrielBij agendapunt: Vaststellen gebiedsvisie Rossum-Dreumel-Alphen8.187 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen

Gebiedsontwikkeling Rossum Dreumel Alphen eindrapport

Arjan Nienhuis - kwartiermaker november 2020

Nienhuis Landschapsarchitectuur

Nienhuis Landschapsarchitectuur ir. Arjan Nienhuis Molenstraat 8 5314 BZ Bruchem m 06.42197489 i www.nienhuislandschap.nl e info@nienhuislandschap.nl

Gebiedsontwikkeling Rossum Dreumel Alphen Eindrapport, definitief. November 2020

Arjan Nienhuis, kwartiermaker Gebiedsvisie Rossum Dreumel Alphen

In opdracht van: Gemeente Maasdriel Gemeente West Maas en Waal Staatsbosbeheer ARK Natuurontwikkeling Rijkswaterstaat Oost Nederland Provincie Gelderland In collegiale samenwerking met: Natuurmonumenten

1. Inhoudsopgave 1.

Aanleiding 01

Doorlopen gebiedsproces 03

Lokale gebiedskennis Ambtelijke begeleidingsgroep Bestuurlijk overleg Vervolg

Gebiedsvisie 07

Drie Vliegwielen 11

1. Gebiedsverhaal als paraplu Knooppunt Waal-Maas Romeinen Mauritslinie Vervolg

2. Kansenkaart Maasbeleving Toegankelijkheid maasplassen en realisatie steigerplaatsen Vervolg

Oost-west gericht netwerk aan pontjes over de Maas Vervolg

3. Waal-Maas verbinding en Pleisterplaats Over de Maas Waal-Maas verbinding Vervolg

Pleisterplaats Over de Maas Vervolg

Overzicht van vervolg 27 Bijlage 1: deelnemers Ronde Tafelgesprekken

1. Aanleiding Deze opdracht is uitgevoerd door kwartiermaker Arjan Nienhuis in opdracht van de gemeente Maasdriel, gemeente West Maas en Waal, Staatsbosbeheer, Rijkswaterstaat, Provincie Gelderland, ARK Natuurontwikkeling en in collegiale samenwerking met Natuurmonumenten. Een vaste afvaardiging vanuit deze organisaties vormden het ambtelijke begeleidingsteam en waren de brug tussen het ‘veldwerk’ van de kwartiermaker en de diverse organisaties met het bijhorend bestuur. Het gecombineerd opdrachtgeverschap geeft aan dat het gaat om een integrale gebiedsopgave in het gebied Rossum, Dreumel en Alphen waarbij gezocht is naar samenhang tussen het (natuur) landschap, cultuurhistorie en recreatie. Met daarbij een bredere geografische verankering met de Bommelerwaard, het Land van Maas en Waal en de Zuiderwaterlinie. Deze opdracht heeft een voorgeschiedenis. In het voorjaar van 2018 heeft op initiatief van Staatsbosbeheer en de provincies Noord-Brabant en Gelderland een verkennend ontwerpatelier plaatsgevonden naar de kansen voor gebiedsontwikkeling in het gebied Rossum Dreumel Alphen. Het atelier was bedoeld om (overheids)partijen samen te brengen en om ervoor te zorgen dat kansrijke initiatieven en lopende projecten in beeld komen.

Dit atelier was onderdeel van een traject dat uiteindelijk eind 2018 geresulteerd heeft in een overkoepelende, integrale ontwikkelingsrichting voor dit gebied inclusief een aantal vliegwielprojecten waarmee de cultuurhistorische, recreatieve en ecologische betekenis vergroot kan worden. De hierbij betrokken partijen hebben naar elkaar uitgesproken door te willen met een verdere uitwerking van de gebiedsvisie en vliegwielprojecten waarvan voorliggend rapport de resultante is. Een belangrijke notitie was om lokale kennis hierbij intensief te betrekken. En dat een op te stellen gebiedsvisie als integrale en door de opdrachtgevers gezamenlijk gedragen ‘koepel’ dient over de diverse initiatieven in het gebied. Tot oktober 2020 is er gewerkt aan de gebiedsontwikkeling Rossum Dreumel Alphen. Het uiteindelijke doel is om het gebied Rossum, Dreumel, Alphen meer bekendheid te geven, de natuurwaarden te versterken, bereikbaar en (ruimtelijk) aantrekkelijk te maken. En het recreatief aanbod toe te laten nemen. Om zo uiteindelijk meer bezoekers te trekken waardoor de vrijetijdseconomie groeit. Dat doel kan bereikt worden door:

Een overkoepelend verhaal te maken voor het gebied op basis waarvan gerichte streekmarketing mogelijk wordt;

Samen met lokale stakeholders drie kansrijke vliegwielprojecten concreter uit te werken inclusief het vinden van een trekker en bestuurlijk draagvlak per project zodat na afronding van deze opdracht verdere stappen te zetten zijn

naar nadere uitwerking en realisatie ervan; c)

Integraal te werken en thema’s, routes en partijen te verbinden in het gebied Rossum, Dreumel, Alphen en onder andere de Bommelerwaard en Land van Maas en Waal.

Binnen de blauwe bolletjeslijn bevindt zich het

vele (pre)Romeinse opgravingen nabij Over de

gebied Rossum Dreumel Alphen en rood

Maas. Ook de nog zichtbare waterstaats- en

omlijnd het projectgebied.

krijgskundige objecten en landschapsstructuren zoals de overlaten en de kades van dorpspol-

Waarom dit gebied? In het Nederlandse rivier-

ders dragen het verhaal van dit gebied.

engebied zijn er niet veel plekken te vinden die de essentie van het rivierenlandschap zo

De afgelopen eeuw is de ruimtelijke samen-

krachtig verbeelden. Het gebied staat symbool

hang tussen deze objecten en patronen kleiner

voor de omgang van de mens met het water;

geworden. In deze opdracht verkennen we

‘Nederland in het klein’.

welke potentie in het gebied aanwezig is om de ‘samenhang der dingen’ te vergroten en

De Waal en Maas hadden hier eeuwenlang vrij

concreet te maken.

spel en vormden een spin in een (inter)nationaal web van routes, zoals blijkt uit de

2. Doorlopen proces Lokale kennis is intensief betrokken bij het verdiepen van de vliegwielprojecten en

het maken van een integrale gebiedsvisie. De kwartiermaker heeft geïnventariseerd welke spelers er actief zijn in het gebied. Daarbij gaat het niet alleen om de usual suspects maar ook andere, minder bekende partijen. Deze personen zijn actief benaderd en gaandeweg de rit is er een zwaan-kleef-aan principe ontstaan. Deze deelnemers zijn gekoppeld aan Ronde Tafelgesprekken met de thema’s natuur en landschap, cultuurhistorie en (water)recreatie (zie voor een overzicht van de deelnemers Bijlage 1). Per Ronde Tafel hebben minimaal twee sessies plaatsgevonden. Het eerste gesprek had tot doel om de basis te leggen voor gebiedsnetwerken. En de daarop volgende voor het uitdiepen van een aantal onderwerpen. Daarbij werd ook verkend welk draagvlak bepaalde beleidsdoelen en -visies in het gebied hebben en hoe deze concreet gemaakt kunnen worden.

Ambtelijk begeleidingsteam bestond uit een vaste afvaardiging van de opdracht-

gevende partijen. Dit team kwam op regelmatige basis samen met de kwartiermaker om de stand van zaken van de gebiedsontwikkeling te bespreken. Deze overleggen waren tevens agendavormend voor zowel de Ronde Tafelgesprekken als voor bestuurlijke bijeenkomsten. Ook werd de ‘oogst’ van de Ronde Tafels besproken en bekeken hoe deze kon worden ingebed in de diverse organisaties en verbonden met lopende beleidssporen en doelen. Het ambtelijk begeleidingsteam vormde de brug tussen het ‘veldwerk’ van de kwartiermaker en de diverse organisaties en bijhorend bestuur.

Bestuurlijk overleg vond plaats om de hoofdpunten van het proces en de vliegwielprojecten verder te bespreken en te bepalen welke koers hiermee gevaren zou (kunnen) worden. De overleggen hadden ook tot doel om bestuurlijk draagvlak en onderlinge samenwerking tot stand te brengen. De uitkomst van deze overleggen is dat alle vliegwielen op bestuurlijk draagvlak kunnen rekenen vanuit met name de gemeenten Maasdriel en West Maas en Waal. Met daarbij de opmerking dat het vliegwielproject Waal-Maas verbinding nog vraagt om verdere betrokkenheid van de bestuurders van het Waterschap Rivierenland en de provincvie Gelderland. De betrokkenheid van laatstgenoemde is ook van belang voor de slagingskansen van de Pleisterplaats Over de Maas. Evenals een goede afstemming tussen beide gemeenten, omdat de inzet is om een Pleisterplaats te ontwikkelen en dat heeft consequenties voor het huidige Bezoekers-centrum Grote Rivieren in Heerewaarden. Vervolg

Voor de continuïteit van het gebiedsproces wordt de volgende opzet voorgesteld: •

Het aanstellen van een bestuurlijk boegbeeld vanuit zowel de gemeente Maasdriel als West Maas en Waal om zo de gebiedsvisie ‘gewicht’ te geven. Vanwege hun betrokkenheid bij dit traject gaat de voorkeur uit naar Jan-Hein de Vreede en Rene Cruijsen. Zij bewaken het integrale karakter van de visie, zitten de

Kansen voor natuur

De Waal en Maas hadden eeuwenlang vrij

In het Voornse Gat ligt een kans voor het

spel in het gebied rondom Heerewaarden,

maken van een natuurgebied dat de Waal

op het grensvlak tussen het Hertogdom

en Maas weer met elkaar verbindt. Deze

Gelre en Hertogdom Brabant. Niet alleen

ambitie sluit aan bij die van de Natuur-

daar speelde rivierwater een prominente

verkenning Grote Rivieren, onderlegger

rol. Ook rondom Cuijk en Beers kon het

voor de Programmatische Aanpak Grote

maaswater in geval van hoogwater west-

Wateren (PAWG).

Kadertekst

Zuiderwaterlinie; het grotere verband

waarts stromen richting Den Bosch door binnendijks gebied. Deze (Beerse) overlaat

Kenmerkende hydrologische en morfolo-

deed later ook dienst als (Zuider)Water-

gische rivierprocessen kunnen weer een

linie waarmee gericht water gestuurd kon

rol van betekenis spelen. Meer natuurlijke

worden om de vijand tegen te houden. In

dynamiek van overstroming, erosie en

de Staats-Spaanse oorlog heeft deze linie

sedimentatie zorgt voor de ontwikkeling

meerdere malen een rol gespeeld. In 1813

van vegetatie die past bij het karakter van

werd Brabant opgenomen in het Koninkrijk

de rivierlopen. Verbindingen zowel langs

der Nederlanden en is druk gezet om de

als dwars op de rivier zijn van belang voor

overlaten bij Heerewaarden te sluiten. Zo

herstel van een optimaal leefgebied voor

moest voorkomen worden dat honderden

kenmerkende planten, insecten, zoog-

hectares (Brabants) polderland onder

dieren, vogels en vissen.

konden stromen. In 1942 is de Beerse Maas gesloten. De Regio Sint Andries is dus onlosmakelijk verbonden met water en dit grotere geheel. Naast de fortiﬁcaties Voorne en Oud Sint Andries speelt ook bijvoorbeeld Crèvecoeur bij de Diezemonding een belangrijke rol.

• •

stuurgroep voor en onderhouden de contacten met hun collega bestuurders van andere organisaties. Om de bestuurders van de betrokken organisaties nader te informeren over dit gebiedsproces wordt (in de eerste helft van 2021) door de gemeente Maasdriel een diner pasent georganiseerd op Fort Voorne. Het aanstellen van een trekker per vliegwielproject die de project- en procesbegeleiding doet tijdens de uitvoering. Per vliegwiel zijn dat:

Een pakkend gebiedsverhaal als paraplu - Gemeente Maasdriel; Kansenkaart Maasbeleving - Gemeenten Maasdriel en West Maas en Waal; Waal-Maas verbinding - Gemeente West Maas en Waal en / of ge meente Maasdriel samen met een natuurbeheersorganisatie; Pleisterplaats Over de Maas - Gemeente West Maas en Waal. • •

•

Deze trekkers formeren per vliegwielpoject een werkgroep met in ieder geval de partijen zoals opgenomen in hoofdstuk 5 en in Bijlage 1. Deze trekkers maken deel maken deel uit van het ambtelijk overleg en komen op regelmatige basis bijeen om de voortgang te bespreken en agendavormend te zijn voor de bestuurders en vervolgacties. Tevens stemmen zij af over de integraliteit van de gebiedsvisie en de samenhang tussen de deelnemende partijen en de thema’s natuur, cultuurhistorie en recreatie. Een voorstel voor financiering per vliegwielproject komt in hoofdstuk 5 aan bod.

3. Gebiedsvisie Lief Dagboek,

Augustus 2036. Wat hebben we een leuke midweek in eigen land gehad :) We

dachten nog even aan overnachten in één van de vele B&B’s maar hebben toch gekozen voor het recent opgeleverde huisjespark in Heerewaarden. Een echte aanrader! Vanuit deze standplaats hebben we genoten van de prachtige omgeving met een rijke mix aan natuur- en cultuurbelevingen. En via het uitgebreide netwerk aan pontjes en watertaxi’s zijn we in Den Bosch een dagje gaan shoppen. Via social media hoorde ik dat jaarlijks honderdduizenden recreanten dit gebied bezoeken. En nu snap ik waarom. Maar in de praktijk zie je al die mensen helemaal niet terug. Het is hier rustig en landschappelijk ongerept. Dat heeft vast te maken met de maat en schaal, het grote en diverse aanbod, de slimme zonering in de gebieden en de diverse routes die ook de streken daarbuiten met elkaar verbinden.

Maandagmiddag. Wat een prachtig huisje, van alle gemakken voorzien. Drijvend op de Maas inclusief een kano aan de aanlegsteiger. Vanmiddag gaan we het park verder verkennen en lekker zwemmen. Morgen zien we wel weer verder.

Dinsdag. Het Voornse Gat is een grote verrassing. De natuur begint zich hier al prachtig te ontwikkelen. Ik weet nog wel dat het groot nieuws was toen de Dijkgraaf van het Waterschap Rivierenland in 2027 de Waal-Maas verbinding geopend heeft. Dat had nog wel wat voeten in de aarde maar uiteindelijk kwam die open verbinding tussen Waal en Maas er toch, inclusief een faunapassage onder de Van Heemstraweg door. Zo kunnen niet alleen de dieren maar ook wij heerlijk struinen door de uitwaarden bij Dreumel, het Voornse Gat en Over de Maas.

De architectuur van Pleisterplaats Over de Maas spreekt ook erg tot de verbeelding. Wat een geweldige tentoonstelling over de vondsten van Expeditie Over de Maas. Ik leer hier veel over de historie van deze unieke plek waar Waal en Maas zo dicht bij elkaar stromen. Ook werk ik mee aan het schoonmaken van een prehistorisch mammoetbot en het conserveren van een Romeinse kano! In het restaurant drinken we een kop koﬃe met een taartje van lokale producten die ook in het nabijgelegen voedselbos op Fort Voorn worden gekweekt. Je komt hier echt tijd te kort, omdat er ook via Augmented Reality nog zo veel te ontdekken is. Vanaf de Pleisterplaats vertrekken veel mooie themaroutes naar andere windstreken. Morgen maar eens ontdekken, nu nog lekker even zwemmen.

Woensdag. We huren een elektrische ﬁets en een kiezen voor de Waterroute. Deze

route leidt ons langs verschillende waterwerken en forten zoals bijvoorbeeld Fort Oud en Nieuw Sint Andries met prachtige informatieborden - gekoppeld aan een app met augmented reality - waardoor de roemruchte historie van beide plekken beleefd kan worden. Aan de Brabantse zijde ﬁetsen we langs Gewande, de Zuiderwaterlinie en via de maasdijk naar Megen. Daar steken we de Maas over met de pont en bezoeken ook nog even de Tuinen van Appeltern. Interessant om te zien hoe je met groen in eigen tuin een bijdrage levert tegen hittestress.

Donderdag. We huren een ﬂuisterboot en gaan hiermee op pad. Zo ontdekken we

vanaf het water hoe mooi de Maas is. Wat een helder water en wat kun je op veel plaatsen de natuurgebieden invaren. Het lijkt de Biesbosch wel, maar dan afwisselender. We leggen even aan bij Oud Fort Sint Andries, varen een ‘rondje Alem’ en meren af aan de nieuwe Boulevard van Kerkdriel. Hier genieten we van een heerlijke lunch. We varen verder stroomopwaarts. Durven we nog voorbij de sluis bij Lith? Ja, dat doen we en tot slot maken we nog een rondje door De Waarden tussen Macharen en Maasbommel. Na een kort bezoek aan Hanzestad Maasbommel stappen we weer in om nog net op tijd de boot weer in te leveren.

Vrijdag. De laatste dag alweer. We pakken in, leggen de bagage in de auto en maken

het huisje schoon. We willen nog niet naar huis! Met een gehuurde segway gaan we op pad richting Den Bosch. Dat doen we niet rechtstreeks maar met een uitgestippelde route via de vele pontjes over de Maas. Elke keer als we aan wal komen is er wel een eettentje met lokale producten, een bezienswaardigheid of een verleiding op een ‘contactpunt’ waar we even blijven plakken. Gelukkig hebben we geen haast en bereiken in de middag toch nog Den Bosch. Even shoppen en aan de voet van de Sint Jan drinken we wat. Wat hebben we geweldige dagen gehad! Zongebruind en uitgerust gaan we terug om de segways in te leveren. En om alvast te boeken voor volgend voorjaar…

ele

al ha er

t. Andries rt S Fo

en landscha pso n

aplu par Waal-Maa s v er als b e ut

r nde ea m

ing ind

nM va nd

s aa

Over de Maas llen en ste

l aa W

n voor k a arde n o’s Wa De

i Zu

aa rw

as Ma

rplaats Over d e t e eis

m Bo

Op en

pon cenic tje Ro N3 22

va n lev ing :n et we rk

Ma asb e

v Pak ke nd Herstel ma as

eling ikk tw

de er at rw lin ie

4. Drie Vliegwielen In een voorgaand traject (december 2018) zijn kansrijke projecten opgehaald die we vliegwielprojecten hebben genoemd omdat deze in staat zijn om andere initiatieven los te maken. In deze gebiedsuitwerking is hiervan een shortlist ontstaan die in overleg met de ambtelijke begeleidingsgroep, op basis van Ronde Tafelgesprekken en meerdere bilaterale gesprekken is vastgesteld. De volgende drie vliegwielen worden in dit rapport verder uitgewerkt.:

1) Een pakkend gebiedsverhaal als paraplu

Het gebied maakt deel uit van een ‘knooppunt’ tussen Maas en Waal en speelt een belangrijke rol in de ontstaansgeschiedenis van de Nederlandse Delta. In dit vliegwiel zoeken we naar de ‘overkoepelende’ verhaallijnen die diverse thema’s, losse initiatieven en Points of Interest (Poi’s) met elkaar verbinden. En versterken op basis van gerichte gebiedspromotie.

2) Kansenkaart Maasbeleving

Ondernemers en terreinbeheerders wensen een grotere beleving van de Maas; het ‘Biesbosch gevoel’. In dit vliegwiel zoeken we naar kansen voor het (gedeeltelijk) open stellen van maasplassen en het ontwikkelen van steigerplaatsen. Ook draagt het verbeteren van een hop on hop off netwerk van pontjes, met name in oost-westelijke richting, bij aan het vergroten van de maasbeleving en routemogelijkheden plus het ontwikkelen van daar aan gekoppelde arrangementen.

3) Waal-Maas verbinding + Pleisterplaats Over de Maas

De locatie Voornse Gat / Over de Maas biedt kansen voor natuurontwikkeling en belevingswaarden die aansluiten bij onder andere Kader Richtlijn Water (KRW) doelen. Hier wordt gezocht naar kansen voor realisatie van een open verbinding tussen Waal en Maas, in combinatie met recreatie en cultuurhistorie. In samenhang met deze gebiedsontwikkeling kan een Pleisterplaats Over de Maas ontwikkeld worden naar aanleiding van de vondsten en het verhaal van Expeditie Over de Maas.

Niet verder uitgewerkt

Er zijn dus keuzes gemaakt. De volgende vliegwielen zijn tijdens deze opdracht niet verder uitgewerkt. Het gaat om: a) Fort Nieuw Sint Andries: De wens is om dit Fort te consolideren en het toezicht te verbeteren. Hierover wordt het gesprek gevoerd tussen gemeente Maasdriel en Staatsbosbeheer met als doel om te komen tot een eenduidige toekomstvisie van het Fort. Staatsbosbeheer heeft richting gemeente Maasdriel de wens geuit om de sluis-

wachterswoning te herbouwen en voor horeca te exploiteren. Hierdoor ontstaat een rustpunt voor recreanten waar het verhaal van Sint Andries verteld kan worden. In combinatie met herontwikkeling kan de sluis ook hersteld worden en gecombineerd met een steigerplaats. N322 als Scenic Route: Provincie Gelderland voert in 2021 wegwerkzaamheden uit aan de N322. Dit proces (van voorbereiding) is in een vergevorderd stadium en maakt een koppeling met deze visie niet meer mogelijk. Bovendien is de primaire functie van de provinciale weg om automoblisten op een veilige manier door het gebied heen te leiden en niet om verblijven of verleiden (om bezienswaardheden te bezoeken) te faciliteren. Op termijn (als de te ontwikkelen Pleisterplaats Over de Maas een publiekstrekker is) mogen ‘bruine broden’ langs de weg geplaats worden die aangeven dat je hier te maken hebt met een landschap van betekenis. Herstel maasmeander + landschapsontwikkeling Alem: Deze maatregelen zijn tijdens de Ronde Tafelgesprekken niet prominent naar voren gekomen en maken daarom geen deel uit van deze gebiedsontwikkeling. Wel is aan te raden om een koppeling te (blijven) maken met het Ma(a)sterplan Kerkdriel omarmt de Maas (2020), waarin deze maatregel kansrijk wordt geacht.

Herstel van de maasmeander Alem en landschapsontwikkeling Alem maken ook deel uit van de gebiedsontwikkeling zoals bedacht door onder andere ontzander Dekker. Deze ontwikkeling is interessant als hiermee de natuurwaarden vergroot worden en het ‘Biesbosch-gevoel’ wordt bereikt. Plus daarbij het beter toegankelijkheid maken van deze gebieden voor (water)recreanten zoals een pontverbinding tussen Kerkdriel en Alem.

1) Een pakkend gebiedsverhaal als paraplu Expeditie Over de Maas heeft vondsten aan het licht gebracht van de prehistorie tot aan de recente geschiedenis van normalisatie van de maasmeanders. Deze vondsten tonen aan dat het gebied een rijke historie heeft en niet op zichzelf staan. Maar op een gebiedsoverstijgend schaalniveau verband houdt met andere plekken in Nederland. Op basis van gesprekken met Erfgoed Gelderland, provincie Gelderland en de Ronde Tafelgesprekken kiezen we voor de volgende drie verhaallijnen;

Knooppunt Waal-Maas. Het gebied rondom Heerewaarden is uniek omdat

Romeinen. Door Expeditie Over de Maas zijn vondsten gedaan die door de

de stroomgebieden van Waal en Maas hier ooit samenvloeiden. De dynamiek van het water heeft zichtbare sporen nagelaten in het gebied zoals bijvoorbeeld de drie overlaten. Ook de Bommelerwaard en het Land van Maas en Waal maken deel uit van het Rivierengebied en dragen zichtbare sporen van de dialoog met het water zoals (dwars)kades, voormalige rivierarmen en stroom ruggen. Deze verhaallijn sluit aan bij de Koersnotitie ‘Beleef het in Gelderland, Panorama Waal en kan een inspiratiebron zijn voor HWBP zuidzijde Waal. hoeveelheid en de rijkdom ervan als internationaal uniek bestempeld mo-

gen worden. Ze zeggen veel over de positie van de Romeinen in Nederland. Elders in Gelderland zijn in opdracht van Erfgoed Gelderland meer Romeinse verhaalplekken in kaart gebracht en gebundeld in de Tijdreisgids (2020). In opdracht van gemeente Maasdriel en West Maas en Waal heeft gemeente ’s-Hertogenbosch een Romeinse fietsroute ontwikkeld. Het loont de moeite om te verkennen of deze kan worden uitgebreid en gekoppeld aan de te ontwikkelen Pleisterplaats Over de Maas en de overige verhaalplekken in het Rivierengebied.

Mauritslinie. Deze verhaallijn is gebaseerd op de 80 jarige Oorlog, de Staats-

Spaanse Tijd. Langs de hele Waal stonden van lieverlee diverse wachttorens die door Prins Maurits waren opgericht. Het gebied rondom Heerewaarden was van strategisch belang en ook hier zijn nog enkele fortificaties uit die tijd te zien. Deze verhaallijn maakt een logische koppeling mogelijk met onder andere vestingstad Zaltbommel, ‘s-Hertogenbosch en de Zuiderwaterlinie. In het kader van het provinciale programma Beleef de Waal heeft Stichting Onze Waal over deze materie een groot archief, kennis(netwerk) en een overzicht van de diverse locaties opgebouwd.

Vervolg

Het ligt voor de hand dat de gemeente Maasdriel in samenwerking met gemeente West Maas en Waal een trekkende rol heeft bij het verder ontwikkelen van de verhaallijnen. En hierover afstemt met RBT en het bestaande platform ‘streekmarketing’ waarbij enkele lokale ondernemers al zijn aangehaakt. Geadviseerd wordt om hierbij ook Erfgoed Gelderland te betrekken vanwege hun netwerk van lokale historische verenigingen. Voor de verhaallijn Mauritslinie wordt geadviseerd om met Stichting Onze Waal samen te werken omdat zij beschikken over een grote database aan kennis. En voor de verhaallijn Romeinen met Expeditie Over de Maas en daarbij het document Tijdreisgids Romeins Gelderland als leidraad te nemen. Provincie Gelderland heeft de koersnotitie ‘Beleef het in Gelderland’ ontwikkeld om het samenhangend Gelders Routeprogramma te verbeteren en de bekendheid van het toeristische aanbod te vergroten. Maak een koppeling hiermee evenals ‘Gelderland levert je mooie streken’ waarin verhalen centraal staan en samengewerkt wordt met diverse partners. Voor een vervolg hebben de diverse Ronde Tafelgesprekken de volgende aandachtspunten opgeleverd: a.

Afbakening en beeldmerk. Gerichte gebiedspromotie vraagt om een duidelijke afbakening van het gebied en een herkenbaar ‘beeldmerk’. De Zuiderwaterlinie werd als wervend voorbeeld genoemd. Aan dit ‘merk’ koppelen de provincie Noord-Brabant en de aangesloten gemeenten consequent diverse ruimtelijke ontwikkelingen, arrangementen, routes en gebiedspromoties. Dat vraagt om een afgewogen verhaal, een lange adem en een goede coördinatie.

Ondernemersloket. Bij de coördinatie van een dergelijke ontwikkeling past een gemeente overstijgend ondernemersloket. Eén aanspreekpunt dat een brug slaat tussen overheid en ondernemers, waar kennis wordt gedeeld en diverse initiatieven aan één verhaallijn worden gekoppeld. Als goed voorbeeld werd het huidige Ondernemersloket Bommelerwaard genoemd met daarbij het verzoek om dit gebiedsbreder en structureel op te zetten. De deelnemers van de Ronde Tafel willen hierover het gesprek voeren met Maasmeanders en ondernemers van de Gouden Ham, Lithse Ham en Zandmeren.

Inventarisatie bestaand aanbod. Om gericht aan promotie te doen of nieuw aanbod te creëren is een inventarisatie van het bestaande recreatieve aanbod door RBT (in samenwerking met UitRwaarde) aan te bevelen. Hieruit blijken de sterke punten van het aanbod en ook de ruimte voor ontwikkelingen zoals verblijfsrecreatie en gezinsactiviteiten.

Verhaallijnen

Op deze kaart zijn de bezoekerscentra (met

de Zuiderwaterlinie.

nummers) en gebiedsoverstijgende verhaallijnen te zien die samenhangen met het gebied

De bruine elementen hebben betrekking op de

Rossum Dreumel Alphen:

Mauritslinie, de Staats-Spaanse periode. De Zuiderwaterlinie maakt deel uit van dit verhaal.

Het paarse kader met pijlen heeft betrekking op Knooppunt Waal-Maas met een cultuulhis-

De roze kaders laten de Verhaalplekken van de

torische en landschappelijke connecties met de

Romeinse Tijd zien. Deze worden in de Tijdlijn-

Bommelerwaard, Land van Maas en Waal en

gids van Erfgoed Gelderland verder toegelicht.

Knooppunt Waal-Maas Er zijn niet veel plaatsen in het Rivierengebied waar de essentie van het rivierenlandschap zo tot leven komt als rondom Heerewaarden. Heerewaarden was een eiland met daarop een dorpje waar men bestond van visvangst. In de loop van de jaren werd de visvangst minder en vond men werk in de industrie van scheepsbouw, steenfabrieken of landbouw. Het dorp heeft nog een karakteristieke opbouw met voor- en achterstraten die georiënteerd zijn op de Maas. Direct ten oosten van de dorpskern ligt een voormalige over- laat. Het reliëfrijke, glooiende landschap laat hier duidelijk zien dat water beschikt over vormende krachten. Tot 1854 vormde de Waal en Maas één systeem door de drie overlaten Voornse Gat, Heerewaardensche Gat en het Schanse Gat. Door de open verbindingen en de waterdynamiek ontstonden meerdere hoge zandige afzettingen die al vroeg werden bewoond en van groot belang waren voor verdediging en handel. Zo zijn Heerewaarden, Bato’s Erf en Fort Voorne ontstaan. Anders is de ontwikkelgeschiedenis van het Land van Maas en Waal en de Bommelerwaard. Tot zo’n 1000 jaar geleden stroomden de rivieren Rijn en Maas ongehinderd door een vlak laagland, onregelmatig vervlechtend en met vele zijtakken. De rivieren voerden grind, zand en klei mee. En waar de rivier snel stroomt, ligt het zwaardere

materiaal zoals zand, verderop in de komgebieden het lichtere materiaal zoals klei. Zo ontstonden parallel aan de riviergeul zandige, hoger gelegen oeverwallen met daarachter de kleiige, moerassige komgebieden. Op de oeverwallen en stroomruggen – oudere oeverwallen – was het goed wonen. De behoefte aan land voor vee en akkerbouw nam toe. Op die plekken legde men dwars op de oeverwallen kades aan; zijdewendes of zee(g) dijken. Zo kon het rivierwater in de wintermaanden rondom de nederzetting stromen. De hoeveelheid rivierwater nam toe, waardoor ook achterdijken werden aangelegd. Stapsgewijs ontstonden zo omsloten dorpspolders met elk een eigen afwateringssyteem en uitwateringssluis. Vaak richting Maas omdat deze rivier minder wild was dan de Waal. Het was een arbeidsintensief proces om alle kades te onderhouden. Daarop besloot men om rondom alle dorpspolders één ringdijk aan te leggen, de huidige bandijk.

Romeinen In de Romeinse tijd was het westelijk deel van het Land van Maas en Waal vooral een gebied met landbouw en veeteelt, zo werd algemeen aangenomen. De lokale bevolking leefde in kleine nederzettingen die grotendeels voor eigen consumptie het land bewerkten. Ook stonden er enkele landbouwvilla’s die op Romeinse wijze voor de markt produceerden. Het grote ontzandingsproject Over de Maas bij Dreumel heeft een andere kijk op dit gebied gegeven. De plek is één van de grootste en rijkste archeologische vindplaatsen van Nederland gebleken. Sinds 2010 houdt de werkgroep Expeditie Over de Maas zich bezig met het verzamelen van vondsten in en om het ontzandingsgebied. De werkgroepleden speuren het terrein af, kijken mee met het werk van de zandzuiger en worden ingeseind bij mogelijk interessante vondsten zaken die omhoog-

komen bij de werkzaamheden; vanaf de late prehistorie tot aan Maaswerken in de jaren dertig van de vorige eeuw. Ook werd er veel materiaal uit de Romeinse tijd gevonden. Zoals onder andere 21 schepen, waarvan de oudste een boomstamkano uit de Romeinse tijd is. Deze vondsten duiden op meer en andere activiteiten dan alleen landbouw maar ook op handel, visserij, transport en opslag. In de Romeinse tijd was er nog een open verbinding tussen de beide rivieren. Daarmee was de positie van Dreumel een heel strategische. Dit is pas het begin. Er worden nog vrijwel dagelijks nieuwe hoofdstukken aan het verhaal toegevoegd. Het verdere onderzoek, het documenteren en conserveren van alle vondsten zal nog vele jaren in beslag nemen. En levert nieuwe inzichten op; een plek vol avontuur, van oude vragen, nieuwe antwoorden en actuele inzichten. De locatie Over de Maas hangt samen met andere Gelderse locaties over de Romeien. In de Tijdreisgids worden deze verhaalplekken genoemd.

Mauritslinie Wellicht ontgaat het je op maaiveldhoogte, maar wie op kaarten kijkt ziet ten westen van de Maasdijk een stervormig aarden wal. Dit is Fort De Voorn dat in 1588 tijdens de Tachtigjarige Oorlog werd gebouwd in opdracht van Prins Van Nassau om de handel via rivieren te controleren en Holland plus de Zeven Provinciën te beschermen. Hij koos voor het eiland Voorne omdat hier een bestaand veldwerk kon worden vergroot. Tijdens de oorlog tegen de Spanjaarden stonden hier barakken voor honderden soldaten en was het fort een vestigingsdorp met kerk, een windkorenmolen en zelfs een school. Het is meerdere keren van gedaante veranderd met in de meest uitgebreide vorm een omgrachte zeshoek met op elk hoekpunt een bastion. In 1599 ondernamen de Spanjaarden een aanval op Zaltbommel, maar die mislukte omdat Maurits een schipbrug aanlegde over de Waal om de stad te

bevoorraden. De Spanjaarden slaagden er ook niet in om Fort De Voorn in handen te krijgen. Daarop besloot de Spaanse aanvoerder Francesco de Mendoza zelf om een fort te laten bouwen. Dat werd (oud) Fort Sint Andries op enkele kilometers westelijk van De Voorn. Wat volgde was een heftige strijd tussen de Spanjaarden en de Staatsen die uiteindelijk in het voordeel van de Staatsen werd beslecht. De forten maken deel uit van een groter verhaal in de strijd tussen de protestantse Staatsen en de katholieke Spanjaarden. Ze zijn onlosmakelijk verbonden met een keten van schansen, en vestingsteden zoals onder andere Zaltbommel, Heusden, ’s-Hertogenbosch, Megen en Ravenstein. Oud Sint Andries en Fort De Voorn maken deel uit van wat later de Zuiderwaterlinie is gaan heten. Een uitgebreid verdedigingssysteem door land gecontroleerd onder water te zetten; vanaf Zeeland tot aan Bourtange in Groningen.

In het Masterplan Maas heeft de gemeente Maasdriel opgenomen dat het eiland Alem toeristisch-recreatieve potentie heeft. En dat op deze locatie het rivierenlandschap en de cultuurhistorische elementen versterkt kunnen worden. Zoals bijvoorbeeld Fort Sint Andries en het verbinden van de dorpen Alem en Kerkdriel met elkaar en de rivier.

Vanuit die ambitie heeft grondstoffenwinner Dekker een eerste richting geschetst van een (mogelijke) gebiedsontwikkeling rondom Alem, zoals te zien op de afbeelding linksonder. Streef ernaar dat deze ontwikkeling de natuur- en belevingswaarden vergroot in samenhang met de vliegwielen uit deze integrale gebiedsontwikkeling.

Kadertekst

Eiland van Alem

Voor Natuurmonumenten is het gesprek mogelijk over het open stellen van Over de Maas en meander De Waarden voor ﬂuisterboten en kano’s. Voor Rijkswaterstaat is het bespreekbaar om buiten de vaarweg steigerplaatsen te realiseren (rode bolletjes op de kaart). Als daardoor de veiligheid van vaarweggebruikers niet in het gedrang komt, ze geen hinder opleveren bij het manoeuvreren van schepen, geen zichthinder veroorzaken en de (hoog)waterafvoer niet belemmeren. Op de Waterkansenkaart staan de kansrijke locaties opgenomen.

2) Kansenkaart Maasbeleving De ondernemers en terreinbeheerders langs de Maas vinden dat de beleving van de Maas groter kan. Een ‘Biesbosch gevoel’ kan bereikt worden door het (gedeeltelijk) open stellen van de maasplas Over de Maas en meander De Waarden voor fluisterboten en kano’s. Ook zit verbetering van de maasbeleving in het realiseren van steigerplaatsen langs de Maas. En in het ontwikkelen van oost-west gerichte netwerken aan pontjes waardoor het gebied ook vanuit bijvoorbeeld (het centrum van) ‘s-Hertogenbosch, Kerkdriel en Megen beter bereikbaar wordt voor recreanten en aanvullende mogelijkheden ontstaan op de al aanwezige (fiets)routes.

1. Toegankelijkheid maasplassen en realiseren steigerplaatsen

Voor watersporters zijn naast de loop van de Maas ook onder andere de Lithse Ham, Gouden Ham en Zandmeren beschikbaar. Maar voor de rustzoekende recreanten zijn de mogelijkheden beperkt(er) en ontstaan conflicten in de diverse snelvaargebieden tussen met name waterscooters, rondvaartboten en niet gemotoriseerde vaartuigen. Vandaar dat aan tafel met de terreinbeheerders besproken is om verder te verkennen hoe de plas Over de Maas en meander De Waarden (gedeeltelijk) toegankelijk gemaakt kunnen worden voor fluisterboten en kano’s. Ook het ontwikkelen van diverse steigerplaatsen zal het ‘Biesboschgevoel’ tussen Heusden en de Gouden Ham vergroten. De kansrijke locaties zijn hieronder op de Kansenkaart Maasbeleving opgenomen.

Lithse Ham

Waarden De en

Gouden Ham

Over de ellen Ma nst as pe

s rie

rt St. And Fo

Zandmeren

Waterkansenkaart 19

Vervolg

Besproken is dat de gemeenten Maasdriel en West Maas en Waal dit vliegwiel verder trekken in overleg met Rijkswaterstaat en de natuurbeheersorganisaties Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten. Maar voordat hierover het gesprek gevoerd wordt, verdient het aanbeveling om over het volgende overeenstemming te bereiken. 1) Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten hebben een capaciteitsprobleem van middelen en menskracht voor het tegengaan en opruimen van troep die recreanten achterlaten in de diverse natuurgebieden. Zij doen een oproep aan de beide gemeenten om structureel BOA’s in te zetten op drukke dagen en om op veelbezochte locaties afvalbakken te plaatsen en die tijdig te legen. Het verdient de aanbeveling om daarbij samen te werken met bijvoorbeeld de Maasjutters, de diverse dorpsraden en ondernemersverenigingen. 2) Rijkswaterstaat wil graag samen met de gemeenten en de natuurbeheerorganisaties afspraken maken over het voorkomen van overlast door waterrecreanten. Rijkswaterstaat zal in geval van concrete verzoeken voor het maken van aanlegsteigers op een actieve wijze bijdragen aan de realisatie ervan door het verlenen van vergunningen. Daarbij is wel opgemerkt dat de veiligheid en het beheer (door initiatiefnemers) van de steigerplaatsen gewaarborgd moet zijn.

2. Oost-west gericht netwerk aan pontjes over de Maas

Pontjesdag is een (voorlopig eenmalig) evenement dat tot doel heeft om de oevers van de Maas tussen Wijchen en Woudrichem met elkaar te verbinden en bezoekers kennis te laten maken met de streek en een diversiteit aan activiteiten. Dit evenement stond gepland voor begin mei 2020 maar is door de coronamaatregelen geannuleerd. Dat geeft ruimte om met de initiatiefnemers de projectdoelen en het (tot nu toe) doorlopen proces te evalueren. Dat kan leiden tot een editie 2021 met een rijker en breder aanbod aan gebiedsbeleving, arrangementen en ‘contactpunten’ tussen wal en water. Het gaat hierbij ook om het verkennen en realiseren van nieuwe, voornamelijk oostwest gerichte, pontverbindingen waarbij (het centrum) van ‘s-Hertogenbossch, Kerkdriel en Megen met elkaar verbonden worden. Op deze manier worden ook ondernemers of initiatiefnemers in staat gesteld om alsnog aan te haken waaronder bijvoorbeeld ProefLokaal of Expeditie Over de Maas. Pontjesdag editie 2021 dient voor de gemeenten Maasdriel en West Maas en Waal als concrete case om te verkennen welke onderdelen van dit evenement succesvol zijn en als blijvend recreatief aanbod verder ontwikkeld kan worden vanuit ’s-Hertogenbosch en tussen Kerkdriel en Alem. Denk daarbij uiteindelijk aan een hop on hop off netwerk van pontjes over de Maas zoals Riveer dat heeft bereikt nabij Loevestein, Gorinchem en Woudrichem.

Vervolg

De Pontjesdagen zijn een initiatief van de maasgemeenten Altena, Heusden, ’s-Hertogenbosch, Zaltbommel, Maasdriel, West Maas en Waal, Oss en Wijchen. En biedt een uitgelezen kans om het gebied Rossum, Dreumel, Alphen te promoten en het recreatieve en landschappelijke aanbod optimaal uit de verf te laten komen. Besproken is dat de gemeenten Maasdriel en West Maas en Waal dit vliegwiel verder trekken. En voor de editie 2021 scherpere projectdoelen opstellen met een bijhorend draaiboek. Op deze manier kan een editie - samen met de betrokken of nieuw aan te sluiten ondernemers - ontwikkeld worden die beter aansluit bij het verhaal van de streek en de bijhorende streekpromotie. De evaluatie van het evenement zal uitwijzen of er elementen zijn die permanent ontwikkeld kunnen worden en welke ruimte een (eventueel) volgende editie biedt voor het ontwikkelen van nieuw recreatief aanbod en arrangementen. Dit in samenspraak met de provincie Gelderland (vanuit het programma Gelderland levert je mooie streken) en RBT Rivierenland.

3) Waal-Maas verbinding en Pleisterplaats Over de Maas Waal-Maas verbinding De winning van grondstoffen uit Over de Maas loopt ten einde. Het is de bedoeling dat Natuurmonumenten dit gebied ontwikkelt tot natuurgebied met bijhorend beheer. Zo sluit dit gebied uiteindelijk aan op de natuurontwikkeling van Meanderende Maas. Aan de Waalzijde wordt het plan Uiterwaarden Wamel Dreumel Heerewaarden ook uitgevoerd. Waar de Waal en Maas ooit één systeem was, ligt nu een barrière van twee waterkeringen. Een bandijk langs de Waal en één langs de Maas met daartussen het binnendijkse gebied van het Voornse Gat. De ambitie is om ook dit gebied te ontwikkelen tot riviernatuur waardoor een ‘natuurhotspot’ ontstaat die Waal en Maas weer voor flora, fauna en recreanten met elkaar verbindt. En een ecologische stepping-stone vormt tussen Biesbosch en Gelderse Poort. Tijdens meerdere Ronde Tafelgesprekken en tijdens bestuurlijk overleg zijn de kansen voor gebiedsontwikkeling van het Voornse Gat besproken. Het eindbeeld is een natte en stromende, ecologische verbindingszone tussen Waal en Maas die jaarrond passeerbaar is voor trekvissen zoals de zalm en op termijn wellicht ook de fint en steur. Ook dient het gebied plaats te bieden aan amfibieën en zoogdieren zoals de bever en otter. Door de toestroom van (kalkrijk) water uit de Waal zal ook de kwaliteit van het maaswater verbeteren.

Zo levert een Waal-Maas verbinding een significante bijdrage aan de natuurdoelen binnen de Kader Richtlijn water en Natura 2000 doelstellingen Rijntakken. Door de ontwikkeling van ooibos kan mogelijk een koppeling gemaakt worden met de bossenstrategie van het Ministerie van LNV. Bij deze integrale gebieds-ontwikkeling dienen naast natuurwaarden ook aspecten meegenomen te worden zoals goede bevaarbaarheid van de Waal, hoogwaterveiligheid, recreatieve belevings-waarden en een koppeling met de cultuurhistorie van het landschap.

Vervolg

Liefst een gemeente als trekker in combinatie met een natuurbeheersorganisatie zoals Staatsbosbeheer of Natuurmonumenten. De rolverdeling en invulling daarvan is nog nader te bepalen, maar de (bestuurlijke) betrokkenheid van een natuurbeheersorganisatie is essentieel omdat dit mooi aansluit bij de PAGW-potenties van het gebied als stepping-stone tussen Biesbosch en Gelderse Poort. Rijkswaterstaat verzorgt financiering voor de KRW-aspecten van de Waal-Maas verbinding via de project-uitvoering-derden regeling. Overige middelen voor uitwerking van dit vliegwiel kunnen gevonden worden bij de overige deelnemende organisaties en uit de budgetten van de diverse programma’s zoals LIFE-IP, IRM en mogelijk vanuit MIRT. Stichting ARK is namens hen uitvoerder en zet ontwerpkwaliteit in om te komen tot

Realisatie van een Waal-Maas verbinding gaat gefaseerd: 1) Aankoop gronden voor realisatie van natuur;

1 4

2) Natuurontwikkeling in het Voornse Gat door afgraven van het maaiveld. Daarbij zijn de rivierkundige en ecologische voorwaarden sturend, maar denk ook aan een alliantie met Expeditie Over de Maas vanwege de cultuurhistorische verwachtingen in het gebied die mede bepalend kunnen zijn voor de locaties van afgraven; 3) Een voor grazers en vissen passeerbare ecopassage onder de Van Heemstraweg door. 4) Maken van een open (en doseerbare) verbinding met de Waal, door de huidige bandijk heen.

een gedragen ruimtelijke ontwerp. Dat is een cruciaal instrument om inzicht te krijgen in de effecten en randvoorwaarden van onder andere morfologie, bevaarbaarheid, hoogwaterveiligheid, debiet en verhang van de stromende berging. Geadviseerd wordt om hierbij ook het ministerie van LNV te betrekken, Carel Bolt als kwartiermaker Integrale projecten bij het Programma Rivieren en Sonja Seuren vanuit hoogwaterveiligheid en Integraal Riviermanagement (IRM). Beiden zijn ze werkzaam bij de provincie Gelderland. Om dit vliegwiel in aanmerking te laten komen voor de optie ‘IRM-pilot project’ voor de volgende BO-MIRT ronde (november 2021) is het noodzakelijk om op de genoemde criteria duidelijkheid te geven: • Aantoonbaar bestuurlijk draagvlak aanwezig; • Niet te complex – de pilots moeten een grote kans van slagen hebben; • Financiële dekking duidelijk. Voor wat betreft de complexiteit, raakt de Waal-Maas verbinding een aantal thema’s waarover beleid zich nog moet uitspreken. Denk daarbij aan de afweging van scheepvaart versus natuur op het vlak van aanzanding, morfolgie, KRW en PAGW. Maar ook de wenselijkheid over het al dan niet verbinden van de beide riviersystemen ter plekke.

Pleisterplaats Over de Maas

Internationaal gezien zijn de vondsten en het verhaal van Expeditie Over de Maas uniek en zijn ze een (potentieel) oneindige ‘aanzuiger’ voor bezoekers naar dit gebied. De locatie Over de Maas is de meest geschikte locatie voor het ontwikkelen van een Pleisterplaats; het is een gelaagde verhaalplek waar de vondsten van Expeditie Over de Maas zijn gedaan en waar een ‘gouden mix’ van cultuurhistorie en natuur voor de recreant samen komt. Als het lukt om dit verhaal te koppelen aan dat van de forten, wordt het hele gebied op een hoger schaalniveau getild. Koppel daaraan ook routes naar andere bezoekerscentra elders langs de Waal en Maas zoals bijvoorbeeld het Maasbelevingscentrum i.o in Megen, gemeente Oss. Maar het uiteindelijke doel is wel dat elk centrum vanuit een eigen kracht werkt en elkaar op bovenlokaal niveau versterkt.

Foto’s: Castellum Hoge Woerd in de Meern. Een moderne interpretatie van een Romeins fort, op de plek waar ooit Romeinen de limes (de noordgrens) bewaakten.

Om versnippering van bezoekersstromen tegen te gaan, wordt ingezet op de ontwikkeling van één centrum in het gebied Rossum, Dreumel en Alphen. De locatie Over de Maas is daarbij dé zoeklocatie omdat het uitgangspunt is om de historische vondsten dichtbij de vindplaats te houden. Dit heeft consequenties voor het toekomstperspectief van het huidige Bezoekerscentrum De Grote Rivieren in Heerewaarden. De verkenning naar een Pleisterplaats Over de Maas gaat verder dan alleen een gebouw; denk bijvoorbeeld ook aan een seizoensgebonden ‘strandtent’ of een varend centrum dat tevens diverse bezoekerscentra en Poi’s met elkaar verbindt. Een Pleisterplaats biedt ruimte aan horeca, lezingen, exposities en het vertrekpunt is voor excursies door het gebied. Als kansrijke locaties zijn genoemd: 1) 2)

Direct ten noordoosten van Fort Voorne aan de zijde van de Van Heemstraweg, op de grens van de twee buurgemeenten Maasdriel en West Maas en Waal; Op de hoek van de Maasdijk met de Van Heemstraweg;

En de wens van de werkgroep Expeditie Over de Maas om - ongeacht de locatie - de Schuur van Vermue (3) te behouden als werkloods of scheepswerf voor het restaureren en prepareren van (scheeps)vondsten.

Staatbosbeheer en Natuurmonumenten willen actief blijven meedenken over de ontwikkeling van een Pleisterplaats Over de Maas, maar stellen wel dat realisatie van een Waal-Maas verbinding randvoorwaardelijk voor verdere ontwikkeling van een Pleisterplaats in welke vorm dan ook.

Vervolg

Omdat de Pleisterplaats Over de Maas gerealiseerd zal worden op grondgebied van de gemeente West Maas en Waal wordt geadviseerd dat zij een trekkende rol vervullen bij het verder verkennen en formuleren van het programma van eisen van een Pleisterplaats Over de Maas (als onlosmakelijk onderdeel van de gebiedsontwikkeling Waal-Maas verbinding). Geadviseerd wordt om dit in een bredere regionaal verband te doen en daarbij af te stemmen met bestaande bezoekerscentra zoals Bezoekerscentrum De grote Rivieren, De Bastei, Slot Loevestein en het Maasbelevingscentrum i.o. in de gemeente Oss. En hierbij samenwerking te zoeken met in ieder geval Expeditie Over de Maas, gemeente Maasdriel, Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer en eventueel UitRwaarde als mogelijk exploitant van deze Pleisterplaats. Voor financiering van de verkenning en mogelijk de realisatie van de Pleisterplaats Over de Maas wordt gedacht aan provincie Gelderland en Nederzand als mede eigenaren van de vondsten uit zandwinplas Over de Maas. Ook kan het interessant zijn om hierbij aan te haken bij de mogelijkheden die Regio Rivierenland, het Regionaal Investeringsfonds (RIF) en Regioplan Cultuur bieden. En tot slot; besproken is dat de realisatie van Pleisterplaats Over de Maas het huidige Bezoekerscentrum De Grote Rivieren in de huidige vorm overbodig maakt.

De jaarlijkse bijdrage van de gemeente Maasdriel kan in dat geval benut worden voor exploitatie van de Pleisterplaats Over de Maas.

1850 2020

5. Overzicht van vervolgstappen Hieronder volgt een overzicht van de vliegwielen en de voorgestelde vervolgstappen.

1) Een pakkend gebiedsverhaal als paraplu

Vervolg

2) Kansenkaart Maasbeleving

Bij ondernemers en terreinbeheerders is behoefte aan een grotere beleving van de Maas; het ‘Biesbosch gevoel’. In dit vliegwiel zoeken we naar kansen voor het (gedeeltelijk) open stellen van maasplassen en het ontwikkelen van steigerplaatsen. Ook draagt het verbeteren van een hop on hop off netwerk van pontjes, met name in oostwestelijke richting, bij aan het vergroten van de maasbeleving en het ontwikkelen van daar aan gekoppelde arrangementen.

Vervolg Toegankelijkheid maasplassen en realiseren steigerplaatsen

Besproken is dat de gemeenten Maasdriel en West Maas en Waal dit vliegwiel gezamenlijk verder trekken in overleg met Rijkswaterstaat en de natuurbeheersorganisaties Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten. Rijkswaterstaat draagt in geval van concrete en volledig ingediende verzoeken actief bij aan de realisatie van aanlegsteigers door het verlenen van vergunningen.

Vervolg Oost-west gericht netwerk aan pontjes over de Maas

Besproken is dat de gemeenten Maasdriel en West Maas en Waal dit vliegwiel gezamenlijk verder trekken. En voor de editie 2021 scherpere projectdoelen opstellen met een bijhorend draaiboek. De evaluatie van het evenement (zomer 2021) zal uitwijzen of er elementen zijn die permanent ontwikkeld kunnen worden en welke ruimte een (eventueel) volgende editie biedt voor het ontwikkelen van nieuw recreatief aanbod en arrangementen. Dit in samenspraak met de provincie Gelderland (vanuit het programma Gelderland levert je mooie streken) en RBT Rivierenland.

3) Waal-Maas verbinding + Pleisterplaats Over de Maas

De locatie Voornse Gat / Over de Maas biedt kansen voor natuurontwikkeling en belevingswaarden die aansluiten bij onder andere KRW doelen. Hier wordt gezocht naar kansen voor realisatie van een open verbinding tussen Waal en Maas, in combinatie met recreatie en cultuurhistorie. In samenhang met deze gebiedsontwikkeling kan een Pleisterplaats Over de Maas ontwikkeld worden op basis van de vondsten en het verhaal van Expeditie Over de Maas.

Vervolg Waal-Maas verbinding

Liefst een gemeente als trekker in combinatie met een natuurbeheersorganisatie zoals Staatsbosbeheer of Natuurmonumenten. De rolverdeling en invulling daarvan is nog nader te bepalen. Rijkswaterstaat verzorgt financiering voor de KRW-aspecten van de Waal-Maas verbinding via de project-uitvoering-derden regeling. Overige middelen voor uitwerking van dit vliegwiel kunnen gevonden worden bij de overige deelnemende organisaties en uit budgetten van de diverse programma’s zoals LIFE-IP, IRM en mogelijk vanuit MIRT. Stichting ARK is namens hen uitvoerder en zet ontwerpkwaliteit in om te komen tot een gedragen ruimtelijke ontwerp. Geadviseerd wordt om hierbij ook het ministerie van LNV te betrekken, Carel Bolt als kwartiermaker Integrale projecten bij het Programma Rivieren en Sonja Seuren vanuit hoogwaterveiligheid en Integraal Riviermanagement (IRM). Beiden zijn ze werkzaam bij de provincie Gelderland. Voor wat betreft de complexiteit, raakt de Waal-Maas verbinding een aantal thema’s waarover beleid zich nog moet uitspreken. Denk daarbij aan de afweging van scheepvaart versus natuur en ook de wenselijkheid over het al dan niet verbinden van de beide riviersystemen ter plekke.

Vervolg Pleisterplaats Over de Maas

De jaarlijkse bijdrage van de gemeente Maasdriel kan in dat geval benut worden voor exploitatie van de Pleisterplaats Over de Maas.

Bijlage 1. Deelnemers Ronde Tafels Waterbeleving Blokhutboot Natuurmonumenten Waterfeesten Jachthaven Alem RBT Rivierenland Rijkswaterstaat Bistro In Petto Van Gent Watersport Recreatiepark Lithse Ham UitRwaarde gemeente West Maas en Waal gemeente Maasdriel / streekmarketing Bommelerwaard

Inge Cruijsen en Glenn Cornelissen Lianne Schroder Frank van Terwisga Ricardo Bosma Caroline Scholtens Sander Wegbrans Bram Hoorn Hilda van Gent Johan Zijlstra Alex Kwakernaak Jaimy Hattu Tomas Ooijevaar

Waal-Maas verbinding ARK Natuurontwikkeling Natuurmonumenten Staatsbosbeheer Provincie Gelderland Waterschap Rivierenland Rijkswaterstaat gemeente West Maas en Waal gemeente Maasdriel / streekmarketing Bommelerwaard

Jos Rademakers / Jasper Hugtenburg Lianne Schröder Floris van Kuijk Kees Buddingh Johan van der Meulen Sander Wegbrans Martijn Timmermans Tomas Ooijevaar

Pleisterplaats Over de Maas gemeente West Maas en Waal gemeente Maasdriel Expeditie Over de Maas Gemeente ’s Hertogenbosch De Bastei Provincie Noord-Brabant Provincie Gelderland Erfgoed Gelderland RBT Rivierenland Slot Loevestein Tweestromenland Bezoekerscentrum Grote Rivieren

Joyce Mureau Tomas Ooijevaar Nils Kerkhoven / Sigrid van den Heuvel Stefan Molenaar Gerard Mangnus Hans van Engen Nicky Greven Roel Kramer / Liesbeth Tonkens Caroline Scholtens Ed Dumrese Cobie Gommers Louis Kuus / Joeri Zwan

Nienhuis Landschapsarchitectuur

Nienhuis Landschapsarchitectuur ir. Arjan Nienhuis Molenstraat 8 5314 BZ Bruchem m 06.42197489 i www.nienhuislandschap.nl e info@nienhuislandschap.nl

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/10086929/1