Document · PDF

bt11 Archeologie 2025-06-05

Gemeenteraad 5 juni 2025, gemeente MaasdrielBij agendapunt: Bijlagen8.293 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen

Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek Onderwaard te Ammerzoden gemeente Maasdriel

Opdrachtgever

Status:

definitief

Paraaf

Datum

Tauw bv Postbus 133

Projectleider

7400 AC Deventer

drs. J.H.F. Leuvering (prospector)

Projectnummer

Autorisatie

Synthegra Rapport S110274

drs. J.S. Krist (senior KNA archeoloog)

Synthegra bv, Doetinchemseweg 61a, NL-7007 CB Doetinchem Telefoon +31 (0)88 81 81 981, Fax +31 (0)88 81 81 989, Internet: www.synthegra.nl

14-02-2012

Project:

Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek, Onderwaard te Ammerzoden

Projectnummer: S110274

COLOFON

Opdrachtgever

: Tauw bv te Deventer

Project

: Onderwaard te Ammerzoden

Projectnummer

: S110274

Titel

: Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek,

Datum

: 14-02-12

Projectleider

: drs. J.H.F. Leuvering (fysisch geograaf / prospector)

Auteurs

: drs. D. Hagens (historicus) en drs. J.H.F. Leuvering

Autorisatie

: drs. J.S. Krist (senior archeoloog)

Druk

: Synthegra bv, Doetinchem

ISSN

: 1874-9771

Onderwaard te Ammerzoden

Synthegra bv Synthegra bv, Doetinchemseweg 61a, NL-7007 CB Doetinchem Telefoon +31 (0)88 81 81 981, Fax +31 (0)88 81 81 989, Internet: www.synthegra.nl

2 van 27

Project:

Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek, Onderwaard te Ammerzoden

Projectnummer: S110274

INHOUD ADMINISTRATIEVE GEGEVENS

SAMENVATTING

1 1.1 1.2 1.3 1.4

INLEIDING Onderzoekskader Onderzoeksdoel en vraagstellingen Ligging en huidige situatie plangebied Toekomstige situatie plangebied

7 7 7 8 8

2 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5

BUREAUONDERZOEK Methode Landschapsgenese Archeologische waarden in en rondom het plangebied Historische ontwikkeling Gespecificeerde archeologische verwachting

9 9 9 14 16 19

3 3.1 3.2 3.3 3.4

INVENTARISEREND VELDONDERZOEK Methode Beschrijving en interpretatie van de boorgegevens Archeologische indicatoren Archeologische interpretatie

21 21 21 22 22

4 4.1 4.2 4.3

CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN Inleiding Conclusies / beantwoording onderzoeksvragen Aanbevelingen

24 24 24 25

LITERATUUR EN KAARTEN

Bijlagen: Bijlage 1: Overzicht van de relevante geologische en archeologische tijdvakken Bijlage 2: Combinatiekaart IKAW, AMK en ARCHIS waarnemingen Bijlage 3: Boorpuntenkaart Bijlage 4: Boorprofielen Afbeelding voorblad: Overzicht van het plangebied, gezien vanaf de Horenkamp in noordwestelijke richting (Foto: J.H.F. Leuvering).

3 van 27

Project:

Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek, Onderwaard te Ammerzoden

Projectnummer: S110274

Administratieve gegevens Toponiem

: Onderwaard

Plaats

: Ammerzoden

Gemeente

: Maasdriel

Provincie

: Gelderland

Projectnummer

: S110274

Bevoegde overheid

: Gemeente Maasdriel

Opdrachtgever

: Tauw bv

Uitvoerende instantie

: Synthegra bv

Datum uitvoering veldwerk

: 17-01-2011

Uitvoerder veldwerk

: drs. J.H.F. Leuvering (fysisch geograaf / prospector)

Onderzoeksmelding (ARCHIS)

: 50.070

Datum onderzoeksmelding

: 04-01-2012

Onderzoeksnummer (ARCHIS)

: 40.724

Kaartblad

: 45A

Periode

: Romeinse tijd tot en met de nieuwe tijd

Oppervlakte

: Circa 4,2 ha

Perceelnummer(s)

: 862

Grond eigenaar / beheerder

: gemeente Maasdriel

Grondgebruik

: akker en en paardenwei

Geologie

: rivierafzettingen (Formatie van Echteld)

Geomorfologie

: oeverwal (bedekt met dijkdoorbraakafzettingen)

Bodem

: overslaggronden

Depot

: Documentatie en vondsten zullen worden aangeleverd aan het Provinciaal Depot van Gelderland, te Nijmegen

De onderzoekslocatie wordt omsloten door de volgende vier coördinaten: noordwest

X: 142768 Y: 418010

noordoost

X: 142927 Y: 417966

zuidoost

X: 142883 Y: 417684

zuidwest

X: 142736 Y: 417748

4 van 27

Project:

Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek, Onderwaard te Ammerzoden

Projectnummer: S110274

Samenvatting Inleiding Synthegra heeft een archeologisch bureauonderzoek in combinatie met een verkennend booronderzoek uitgevoerd op een terrein aan de Onderwaard in Ammerzoden. De aanleiding voor het onderzoek is de voorgenomen nieuwbouw van woningen. Het veldwerk is uitgevoerd op 17 januari 2012. Specifieke archeologische verwachting bureauonderzoek

Periode

Verwachting

Verwachte kenmerken vindplaats

Diepteligging sporen

laat-

laag

bewoningssporen, tijdelijke

n.v.t. geërodeerd door de

paleolithicum –

kampementen: vuursteen artefacten,

Maas

mesolithicum

haardkuilen

neolithicum –

laag

ijzertijd

nederzetting: cultuurlaag, fragmenten

n.v.t. geërodeerd door de

aardewerk, natuursteen,

Maas

gebruiksvoorwerpen Romeinse tijd –

middelhoog

onder de

late

dijkdoorbraakafzettingen, in

middeleeuwen

de oeverafzettingen van de Maas

nieuwe tijd

laag

vanaf maaiveld

Archeologische interpretatie veldonderzoek De lage verwachting voor zowel vuursteenvindplaatsen uit het laat-paleolithicum en het mesolithicum als voor nederzettingsresten uit de periode neolithicum tot en met de ijzertijd blijft bestaan, omdat in het plangebied beddingafzettingen van de Maas zijn aangetroffen. Aan het

plangebied is

in het

bureauonderzoek

een middelhoge verwachting toegekend voor

nederzettingsresten uit de periode Romeinse tijd tot en met de middeleeuwen. Resten uit deze periode werden verwacht in of op de oeverafzettingen van de Maas, onder het afdekkende pakket dijkdoorbraakafzettingen. In 10 van de 21 boringen, verspreid over het plangebied, zijn oeverafzettingen aangetroffen. In deze afzettingen is echter geen ontkalkt en/of humeus niveau te onderscheiden, dat wijst op een mogelijk oud oppervlak. De kans dat er nederzettingsresten uit de periode Romeinse tijd tot en met de middeleeuwen aanwezig zijn wordt klein geacht. Op grond hiervan wordt de middelhoge verwachting voor de periode Romeinse tijd tot en met de middeleeuwen bijgesteld naar laag. Aan het plangebied is in het bureauonderzoek een lage verwachting toegekend voor nederzettingsresten uit de nieuwe tijd. Resten uit deze periode werden verwacht vanaf het maaiveld. Tijdens het veldonderzoek zijn er geen aanwijzingen aangetroffen voor resten uit de nieuwe tijd. Verspreid over het plangebied zijn enkele oppervlaktevondsten gedaan van kleine fragmenten roodbakkend aardewerk. Ook is een enkel fragmentje van een pijpenkop aangetroffen. Anderzijds lag er ook recent materiaal (plastic, een enkel stukje asbest). Dit

5 van 27

Project:

Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek, Onderwaard te Ammerzoden

Projectnummer: S110274

materiaal is vermoedelijk bij bemesting van het land hier terecht gekomen. De lage verwachting voor archeologische resten uit de nieuwe tijd blijft daarom bestaan. Aanbeveling Op grond van de resultaten van het onderzoek wordt voor het plangebied geen vervolgonderzoek geadviseerd.

6 van 27

Project:

Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek, Onderwaard te Ammerzoden

Projectnummer: S110274

Inleiding

1.1

Onderzoekskader Synthegra heeft in opdracht van Tauw een archeologisch bureauonderzoek in combinatie met een verkennend booronderzoek uitgevoerd op een terrein aan de Onderwaard in Ammerzoden (afbeelding 1.1). De aanleiding voor het onderzoek is de voorgenomen nieuwbouw van woningen. De diepte van de toekomstige bodemverstoring is op dit moment onbekend, maar uitgaande van de aanleg van bouwputten voor de bebouwing zal de bodem waarschijnlijk tot in het archeologische niveau worden verstoord, dat in dit gebied vanaf maaiveld verwacht kan worden. Door de graafwerkzaamheden die zullen gaan plaatsvinden, kunnen eventueel aanwezige archeologische waarden verloren gaan. Daarom is op basis van het Verdrag van Malta, waaruit de Wet op de Archeologische Monumentenzorg uit 2007 is voortgevloeid, voorafgaand aan de graafwerkzaamheden archeologisch onderzoek uitgevoerd. Het onderzoek is uitgevoerd conform de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie versie 3.21. Het veldwerk is uitgevoerd op 17 januari 2012. Buro de Brug heeft in oktober 2011 een quickscan uitgevoerd voor het plangebied.2 Op grond van deze quickscan werd geadviseerd om voor het plangebied een bureauonderzoek en een inventariserend veldonderzoek te laten uitvoeren in de vroegste fase van de planvorming. De bevoegde overheid, de gemeente Maasdriel, heeft de resultaten van het onderzoek getoetst en een selectiebesluit genomen.

Het besluit is conform de aanbeveling (paragraaf 4.3).

1.2

Onderzoeksdoel en vraagstellingen Het doel van het bureauonderzoek is het opstellen van een gespecificeerde archeologische verwachting aan de hand van bestaande bronnen over bekende of verwachte landschappelijke, historische en archeologische waarden. Het doel van het verkennend booronderzoek is het toetsen van het opgestelde verwachtingsmodel door de intactheid van de bodemopbouw vast te stellen. De volgende onderzoeksvragen zullen worden beantwoord: •

Wat is de opbouw van de ondergrond en is het bodemprofiel intact?

•

In hoeverre worden eventueel aanwezige archeologische resten bedreigd door de voorgenomen ontwikkeling van het gebied?

SIKB 2010.

Sueur, 2011.

7 van 27

Project:

Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek, Onderwaard te Ammerzoden

Projectnummer: S110274

1.3

Ligging en huidige situatie plangebied Het plangebied is circa 4,2 ha groot en ligt aan de weg Onderwaard in Ammerzoden (afbeelding 1.1). Het terrein wordt in het noorden begrensd door het Spreeuwenpad, in het westen door de weg Onderwaard en het Lijsterpad, in het zuiden door de weg Horenkamp en in het oosten door het Vinkenpad. Het plangebied is in gebruik als akker en paardenwei. De hoogteligging van het maaiveld varieert van circa 2,5 m +NAP (Normaal Amsterdams Peil) in het zuidoosten tot 3,0 m +NAP in het noordwesten.3

Afbeelding 1.1: Het plangebied op de Topografische Kaart van Nederland 1:25.000 aangegeven met het rode kader (Bron: Topografische Dienst 1998).

1.4

Toekomstige situatie plangebied De toekomstige inrichting van het plangebied is op dit moment onbekend. De gemeente is nog bezig met de voorbereiding voor een woningbouwontwikkeling, die binnen het plangebied zal worden gerealiseerd.

Hoogteligging van het plangebied op het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) in m NAP geraadpleegd op www.ahn.nl

8 van 27

Project:

Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek, Onderwaard te Ammerzoden

Projectnummer: S110274

Bureauonderzoek

2.1

Methode Tijdens het bureauonderzoek is met behulp van bestaande bronnen een gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel voor het plangebied opgesteld. Dit is gedaan door het raadplegen van voor de archeologie relevante (schriftelijke) bronnen. Voor het bureauonderzoek zijn met name gegevens over bekende archeologische vindplaatsen in en rond het plangebied verzameld. Dit is aangevuld met historisch en fysischgeografisch onderzoek, waarbij informatie over vroeger grondgebruik is verkregen door de analyse van historische kaarten en tevens gegevens over de geologie, geomorfologie en bodem zijn bestudeerd.

2.2

Landschapsgenese Voor het bepalen of, waar en uit welke periode archeologische resten kunnen worden verwacht, zijn de volgende bronnen met betrekking tot de landschapsgenese geraadpleegd: •

Geologische Kaart, schaal 1:600.000

•

Geomorfologische Kaart, schaal 1:50.000

•

Bodemkaart, schaal 1:50.000

•

Relevante achtergrondliteratuur

Voor de geologische beschrijving is gebruik gemaakt van de Lithostratigrafische Indeling van de Ondiepe 4

Ondergrond. Zie voor een overzicht van de geologische en archeologische perioden bijlage 1. Geologie en geomorfologie Het plangebied ligt in het rivierengebied in het stroomgebied van de Maas. In de diepere ondergrond bevinden zich afzettingen uit de laatste ijstijd, het Weichselien (115.000 – 11.755 jaar geleden). Deze afzettingen bestaan uit fluvioperiglaciale afzettingen en dekzand, die tot de Formatie van Boxtel worden gerekend. Later, tijdens het Holoceen (11.755 jaar geleden tot heden) is de top van de Formatie van Boxtel geërodeerd en zijn er rivierafzettingen afgezet door (voorlopers van) de Rijn en de Maas. De holocene rivierafzettingen worden tot de Formatie van Echteld gerekend. De huidige loop van de Maas ligt circa 300 m ten zuiden van het plangebied. De Maas heeft zich door de tijd heen echter meerdere malen verlegd. Het plangebied ligt in de binnenbocht van een afgesneden Maasmeander, zoals op afbeelding 2.1 duidelijk te zien is. Deze Maas-meander was watervoerend vanaf circa 290 jaar n. Chr.5 tot in de late middeleeuwen. De ondergrond van deze landschapsvorm, die ook wel een kronkelwaard genoemd wordt, bestaat uit grindhoudend zand (beddingafzettingen), bedekt met zandige klei (oeverafzettingen).

Op de Geomorfologische kaart van Nederland schaal 1:50.000 (afbeelding 2.1) staat aangegeven dat het plangebied op een oeverwal (code 3K25) ligt.6 De Geologisch-geomorfologische kaart van de Bommelerwaard (afbeelding 2.2) bevestigt dit, maar geeft als aanvullende informatie dat er op de

De Mulder et al. 2003 en via www.dinoloket.nl: Dinoloket, Standaarden, Lithostratigrafische Nomenclator van de Ondiepe Ondergrond.

Berendsen en Stouthamer, 2001.

Stichting voor Bodemkartering en Rijks Geologische Dienst, 1983.

9 van 27

Project:

Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek, Onderwaard te Ammerzoden

Projectnummer: S110274

oeverafzettingen een pakket dijkdoorbraakafzettingen ligt dat dikker is dan 40 cm. Deze doorbraakafzettingen zijn afgezet tijdens dijkdoorbraken in 1595 en 1634,7 waarbij het direct ten zuiden van het plangebied gelegen wiel is gevormd. De aanwezigheid van dit wiel verklaart ook het bochtige karakter van de dijk (de Horenkamp) op deze plek.

Legenda 3K25

: rivieroeverwal

2M22

: rivierkom- en oeverwalachtige vlakte

2R11

: geul van meanderend afwateringsstelsel

2R12

: overloopgeul

3N8

: laagte ontstaan door afgraving

3L15

: meanderruggen en geulen in uiterwaard

Afbeelding 2.1: Ligging van het plangebied op de Geomorfologische kaart van Nederland 1:50.000, aangegeven met het rode kader (Bron: Stichting voor Bodemkartering en Rijks Geologische Dienst 1983).

Sueur, 2011.

10 van 27

Project:

Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek, Onderwaard te Ammerzoden

Projectnummer: S110274

Legenda ob

: oeverafzettingen op beddingafzettingen

: komafzettingen, dikker dan 2 m

kob

: komafzettingen (dikker dan 1 m) op oeverafzettingen op beddingafzettingen

rood

: opgehoogde woonplaatsen of vluchtheuvels

waaiervormige arceringen

: dijkdoorbraakafzettingen

Afbeelding 2.2: Ligging van het plangebied op de Geologisch-geomorfologische kaart van de Bommelerwaard, aangegeven met het rode kader (Bron: Berendsen (red), 1986).

11 van 27

Project:

Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek, Onderwaard te Ammerzoden

Projectnummer: S110274

LEGENDA Blauw : lager dan 1,9 m +NAP Groen : 1,9 – 2,5 m +NAP Geel

: 2,5 – 2,75 m +NAP

Oranje : 2,75 – 3,5 m +NAP Rood

: hoger dan 3,5 m +NAP

Afbeelding 2.3: Ligging van het plangebied op het Actueel Hoogtebestand van Nederland (AHN), aangegeven met het rode kader (Bron: www.ahn.nl).

12 van 27

Project:

Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek, Onderwaard te Ammerzoden

Projectnummer: S110274

Bodem Op de Bodemkaart van Nederland schaal 1:50.000 (afbeelding 2.4) staat aangegeven dat binnen het plangebied overslaggronden (code A0) voorkomen.8 Dit is een associatie van verschillende bodemtypen, die bij de wielen langs de Maas en de Waal voorkomen. De diversiteit van de ondergrond kan worden verklaard door het feit dat deze bestaat uit materiaal dat bij de dijkdoorbraak is weggeslagen en achter de wielen weer is afgezet. Op zeer korte afstand, soms binnen enkele meters, kunnen textuur van de bouwvoor, profielverloop en kalkgehalte sterk variëren.9

Legenda A0

: overslaggronden

Rn95A : kalkhoudende poldervaaggronden in sterk siltige of zwak zandige klei Rn66A : kalkhoudende poldervaaggronden in zandige klei Rd10A : kalkhoudende ooivaaggronden in matig zandige klei Rn67C : kalkloze poldervaaggronden in sterk siltige en zwak zandige klei T

: oude bewoningsplaats

Afbeelding 2.4: Ligging van het plangebied op de Bodemkaart van Nederland 1:50.000, aangegeven met het rode kader (Bron: Stichting voor Bodemkartering 1984). De grondwatertrap is VI. Dit betekent dat de gemiddeld hoogste grondwaterstand tussen 40 en 80 cm beneden maaiveld ligt en dat de gemiddeld laagste grondwaterstand op meer dan 120 cm beneden maaiveld ligt.10

Stichting voor Bodemkartering, 1984.

Bles, Harbers, Visschers en De Vries, 1984.

Stichting voor Bodemkartering, 1984.

13 van 27

Project:

Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek, Onderwaard te Ammerzoden

Projectnummer: S110274

2.3

Archeologische waarden in en rondom het plangebied In deze paragraaf wordt gekeken of binnen en rond het plangebied archeologische en/of ondergrondse bouwhistorische waarden bekend zijn. Hiervoor zijn de volgende bronnen binnen de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE, de voormalige RACM) geraadpleegd: •

Centraal Archeologisch Archief (CAA)

•

Centraal Monumenten Archief (CMA)

•

Archeologisch Informatie Systeem (ARCHIS II)

Daarnaast zijn de volgende bronnen geraadpleegd: •

Cultuurhistorische Waardenkaart van de provincie Gelderland

•

Kennisinfrastructuur Cultuurhistorie (KICH)

•

Archeologische Werkgemeenschap van Nederland (AWN), afdeling 23

Volgens de IKAW (Indicatieve Kaart van Archeologische Waarden) van de RCE geldt voor het plangebied een lage archeologische verwachting (bijlage 2). Op de Cultuurhistorische Waardenkaart (CHW) van de provincie Gelderland heeft het plangebied echter een hoge archeologische waarde. Deze hoge waarde is gerelateerd aan de ligging van de rivieroeverwal (zie afbeelding 2.1). Deze kaarten zijn indicatief en zullen voor het opstellen van een gespecificeerd verwachtingsmodel worden genuanceerd en gepreciseerd, aangezien uit deze kaarten niet blijkt wat de aard en ouderdom is van de te verwachten archeologische resten. Uit de archieven en ARCHIS II van de RCE blijkt dat binnen het plangebied geen archeologische monumenten, waarnemingen en onderzoeksmeldingen aanwezig zijn (bijlage 2). Uit de directe omgeving (binnen een straal van 500 m) is één monument en zijn drie onderzoeksmeldingen bekend. Uit de gegevens van de KICH blijkt dat binnen het plangebied geen (ondergrondse) bouwhistorische waarden aanwezig zijn.11

Monumenten en onderzoeksmeldingen binnen een straal van 500 m van het plangebied: Monumentnummer 13.193 Op 240 m ten zuidwesten van het plangebied ligt een monument van hoge archeologische waarde. Het betreft het door de RCE beschermde kasteel Well. Het kasteel bestaat uit drie delen waarvan het rechter bouwdeel uit de 14e eeuw kan dateren. Het middendeel stamt uit omstreeks 1600 en het linker bouwdeel werd in de periode 1884-1886 gebouwd. In 1968 werd volgens de gegevens een opgraving uitgevoerd, waarvan de resultaten niet bekend zijn.

www.kich.nl

14 van 27

Project:

Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek, Onderwaard te Ammerzoden

Projectnummer: S110274

Onderzoeksmeldingen 10.164 en 11.392 Ter plaatse van de hele Maasdijk die in het zuiden aan het plangebied grenst, werd door RAAP in 1996 een veldverkenning met een booronderzoek uitgevoerd. Het onderzoek aan het tracé werd uitgevoerd in het kader van een MER ter verbetering van de dijk tussen Well en Rossum. Ter hoogte van het plangebied werden 9 boringen gezet. De bodem ter plaatse bleek deels tot 1 m beneden maaiveld en deels tot 3 m beneden maaiveld verstoord. Er werden geen vindplaatsen aangetroffen.12 Onderzoeksmelding 41.179 In 2010 voerde BAAC een booronderzoek uit op een locatie op 200 m ten noorden van het plangebied. Het plangebied ligt op klei met in de ondergrond de Maas stroomgordel. Tijdens het inventariserend veldonderzoek zijn de karterende boringen allen doorgezet tot in de stroomgordel. In twee boringen zijn oeverafzettingen van de stroomgordel aangetroffen. Volgens het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) ligt het plangebied circa 0,5 m lager dan het zuidelijk gelegen gebied. Bovendien is in de boringen een sterke afwisseling van kom- en oeverafzettingen aangetroffen. Dit betekent dat het sediment in een dynamisch milieu is afgezet en niet geschikt was voor bewoning. Een vervolgonderzoek werd niet noodzakelijk geacht.

De Archeologische Werkgemeenschap van Nederland (AWN), afdeling 23 is via email benaderd met de vraag of bij hen nog informatie uit het plangebied bekend is (die niet bij de RCE is gemeld). Tot op heden hebben wij geen reactie ontvangen.

Odé 1996, kaartbijlage 1B (RAAP rapport 185).

15 van 27

Project:

Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek, Onderwaard te Ammerzoden

Projectnummer: S110274

2.4

Historische ontwikkeling Voor de historische ontwikkeling is historisch kaartmateriaal en relevante achtergrondliteratuur geraadpleegd, dat in onderstaande paragraaf is weergegeven. Het plangebied ligt in de Bommelerwaard ten westen van de oude bewoningskern van Ammerzoden en ten noordoosten van de bewoningskern van Well. Het plangebied ligt in het binnendijkse gebied waarbij de weg Horenkamp, de zuidelijke begrenzing van het plangebied, als dijk fungeert (Maasdijk). De Bommelerwaard werd vanaf de 9e eeuw ontgonnen waarbij de hoger gelegen oeverwallen in gebruik werden genomen als landbouwgebieden. De eerste schriftelijke vermelding van Ammerzoden stamt uit de 12e eeuw als de Ambersoi. De naam is afgeleid van de waternaam Amer dat verwant is aan ambra ‘nevel’, ‘water’ of ‘rivier’ en het woord ooi, een ‘aan water gelegen stuk land’.13 De nederzetting ontstond in een uiterwaard langs de Maas waar in de 11e eeuw een donjon werd gebouwd die later uitgroeide tot het kasteel Ammersoyen. Ten zuidwesten van het plangebied ligt de bewoningskern van Well. Het dorpje wordt in de 10e eeuw in de bronnen genoemd als Vualli. Een laatmiddeleeuwse benaming is Well(e).

De naam is te herleiden tot ‘wel’, ‘bron’ of ‘waterput’.14 Een andere oorsprong verwijst naar begroeiing op een oeverwal waarbij de uitgang lo naar ‘water’ verwijst.15 Op het minuutplan uit het begin van de 19e eeuw (afbeelding 2.5)16 is te zien dat het hele plangebied onbebouwd is en uit meerdere percelen bestaat, die staan aangegeven als het veld Onderwaard. De bedijkingen ten zuiden en zuidoosten van het plangebied staan duidelijk aangegeven. Uit de gegevens van de Oorspronkelijke Aanwijzende Tafels (OAT)17 behorende bij het minuutplan, staat vermeld dat de percelen in het westelijke deel van het plangebied in gebruik zijn als bos. De noordoostelijke percelen zijn als bouwland in gebruik en de overige percelen als weiland. Door het centrale deel loopt een west-oost georiënteerd, mogelijk bedijkt paadje of perceelsafscheiding. Op de kaart uit circa 1905 (afbeelding 2.6) blijkt het plangebied onbebouwd is gebleven, maar nu grotendeels uit bouwland bestaat. In het uiterste zuidwestelijke deel ligt een klein perceel met hierin een poel, mogelijk een restant van een wiel.

Van Berkel en Samplonius 2006, 27.

Van Berkel en Samplonius 2006, 489.

www.streekarchiefbommelerwaard.nl

www.watwaswaar.nl Gemeente Ammerzoden, sectie D, blad 1. Minuutplans zijn de oorspronkelijke kadastrale kaarten die zijn vervaardigd vanaf 1811 en 1812 in navolging van de Fransen o.l.v. Napoleon Bonaparte. Het zijn grondbeschrijvingen (kadasters) van de gemeenten met hierop aangegeven de percelen, perceelnummers en gebouwen.

OAT = Oorspronkelijke Aanwijzende Tafel. Dit is een register uit 1832 waarin diverse gegevens in vermeld staan die betrekking hebben op de betreffende percelen, zoals de eigenaar, beroep en woonplaats, alsmede het grondgebruik en de oppervlakte.

16 van 27

Project:

Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek, Onderwaard te Ammerzoden

Projectnummer: S110274

Afbeelding 2.5: Ligging van het plangebied op het minuutplan uit het begin van de 19e eeuw, aangegeven met het rode kader (Bron: www.watwaswaar.nl).

Afbeelding 2.6: Ligging van het plangebied op de kaart uit 1905, aangegeven met het rode kader (Bron: Uitgeverij Nieuwland 2005, Gelderland, blad 568).

17 van 27

Project:

Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek, Onderwaard te Ammerzoden

Projectnummer: S110274

Bodemverstoring Volgens de aangeleverde gegevens is het zuidwestelijke deel van het plangebied in het verleden in gebruik geweest als vuilstortplaats (zie bijlage 4 voor de exacte begrenzing). Dit wordt bevestigd door de Bodematlas van Gelderland. De vuilstort was in gebruik van 1948 tot 1962. De waterplas in het zuidwesten van het plangebied (zie paragraaf 2.4) is in deze periode met afval gedempt.18 Volgens verdere gegevens uit de Bodematlas van Gelderland is het hele zuidelijke deel van het plangebied mogelijk ernstig verontreinigd als gevolg van de ligging van een bestrijdingsmiddelenopslagplaats. Deze staat echter aangegeven als Onderwaard huisnummer 17, dat direct ten zuidwesten en dus buiten het plangebied ligt. Het is zodoende niet duidelijk of dit ook van toepassing is op zones binnen het plangebied.19

Envita Nijmegen 2011.

Bodematlas via www.gelderland.nl

18 van 27

Project:

Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek, Onderwaard te Ammerzoden

Projectnummer: S110274

2.5

Gespecificeerde archeologische verwachting Op basis van bovenstaand bureauonderzoek is voor het plangebied een gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld, waarvan de essentie is weergegeven in tabel 2.1. Volgens de IKAW geldt voor het plangebied een lage archeologische verwachting (bijlage 2). Op de CHW van Gelderland heeft het plangebied een hoge archeologische waarde (zie afbeelding 2.1). Deze hoge waarde is gerelateerd aan de ligging van de rivieroeverwal. Het plangebied ligt op een kronkelwaard, die is gevormd door een Maas-meander, die watervoerend was vanaf circa 290 n. Chr. tot in de late middeleeuwen. De ondergrond van de kronkelwaard bestaat uit beddingafzettingen (grindhoudend zand), die zijn bedekt met oeverafzettingen (zandige klei). De oeverafzettingen zijn bedekt met een laag dijkdoorbraakafzettingen met een dikte van minimaal 40 cm. De dijkdoorbraakafzettingen zijn gevormd in 1595 en 1634. Gezien de ouderdom van de afzettingen in de ondergrond van het plangebied kunnen er archeologische resten uit de periode Romeinse tijd tot en met de nieuwe tijd worden verwacht. De verlaten Maas-meander was actief vanaf circa 290 n. Chr. Tijdens de actieve periode heeft deze meander in de ondergrond aanwezige oudere afzettingen geërodeerd. Hierbij zijn ook de eventueel aanwezige archeologische resten van voor deze periode verloren gegaan.

Daarom wordt de archeologische verwachting voor zowel vuursteenvindplaatsen uit het laat-paleolithicum tot en met het mesolithicum als voor nederzettingsterreinen uit de periode neolithicum tot en met de ijzertijd op laag gesteld. Vanaf het moment dat de Maas-meander actief werd (in de Romeinse tijd), vormden de oevers van deze rivierloop mogelijk een aantrekkelijke locatie voor bewoning. Het plangebied ligt naar verwachting op een oeverwal van deze Maas-meander. Er zijn in de omgeving geen vindplaatsen bekend uit deze periode. Het plangebied ligt binnen het bedijkte gebied tussen de oude bewoningskernen van Ammerzoden en Well. De Bommelerwaard werd vanaf de 9e eeuw ontgonnen waarbij de hoger gelegen oeverwallen in gebruik werden genomen als landbouwgebieden. Van de nederzetting Well is bekend dat deze in tenminste de 10e eeuw al bestond. Uit bestudering van historisch kaartmateriaal blijkt dat het plangebied sinds het begin van de 19e eeuw onbebouwd was en onderdeel uitmaakte van het bouwlandveld Onderwaard. Er zijn in de omgeving geen vindplaatsen bekend uit de periode middeleeuwen. Voor het plangebied geldt om bovenstaande redenen een middelhoge verwachting voor de periode Romeinse tijd tot en met de late middeleeuwen.

Resten uit de periode Romeinse tijd tot en met de late middeleeuwen worden verwacht onder de laag dijkdoorbraakafzettingen, die naar verwachting binnen het plangebied aanwezig is. Op historisch kaartmateriaal is het plangebied altijd onbebouwd geweest. In de omgeving van het plangebied zijn geen vindplaatsen bekend uit de nieuwe tijd. Vermoedelijk had het plangebied een agrarische functie. De verwachting voor de nieuwe tijd wordt daarom op laag gesteld. Resten uit de nieuwe tijd worden verwacht vanaf het maaiveld.

19 van 27

Project:

Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek, Onderwaard te Ammerzoden

Projectnummer: S110274

Periode

Verwachting

Verwachte kenmerken vindplaats

Diepteligging sporen

laat-

laag

bewoningssporen, tijdelijke

n.v.t. geërodeerd door de

paleolithicum –

kampementen: vuursteen artefacten,

Maas

mesolithicum

haardkuilen

neolithicum –

laag

ijzertijd

nederzetting: cultuurlaag, fragmenten

n.v.t. geërodeerd door de

aardewerk, natuursteen,

Maas

gebruiksvoorwerpen Romeinse tijd –

middelhoog

onder de

late

dijkdoorbraakafzettingen, in

middeleeuwen

de oeverafzettingen van de Maas

nieuwe tijd

laag

vanaf maaiveld

Tabel 2.1: Archeologische verwachting per periode.

20 van 27

Project:

Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek, Onderwaard te Ammerzoden

Projectnummer: S110274

Inventariserend Veldonderzoek

3.1

Methode Op basis van het gespecificeerde verwachtingsmodel uit het bureauonderzoek is een verkennend booronderzoek met een boordichtheid van ten minste 5 boringen per hectare uitgevoerd. Hiermee is het onderzoek verkennend zowel voor vuursteenvindplaatsen uit de steentijd als voor nederzettingsresten uit de latere perioden. Aangezien het plangebied circa 4 ha groot is, zijn in totaal 21 boringen gezet. Voor zover de terreinomstandigheden (bebouwing, verhardingen, begroeiing etc.) het toelieten, is een boorgrid van 40 x 50 m gehanteerd, waarbij de afstand tussen de raaien 40 m en de afstand tussen de boringen 50 m bedraagt. Voor een optimale verdeling van de boringen verspringt het beginpunt van een raai 25 m ten opzichte van de naastgelegen raai. De exacte boorlocaties zijn ingemeten met een handheld GPS. Er is geboord met een Edelmanboor met een diameter van 7 cm. De boringen zijn uitgevoerd tot minimaal 25 cm in het beddingzand van de Maas of tot maximaal 2 m beneden maaiveld. Het opgeboorde sediment is verbrokkeld en versneden en geïnspecteerd op de aanwezigheid van archeologische indicatoren. De boringen zijn lithologisch beschreven conform de NEN 510420 en bodemkundig21 geïnterpreteerd.

3.2

Beschrijving en interpretatie van de boorgegevens De locaties van de boringen staan in bijlage 3 en de boorprofielen in bijlage 4. Binnen het terrein zijn grote geen hoogteverschillen waargenomen. Het terrein is dus relatief vlak. Aan de basis van alle boringen is een laag matig fijn, matig siltig zand aangetroffen, die matig tot sterk kalkhoudend is. In de meeste gevallen zijn in deze zandlaag dunne horizontale kleilaagjes waargenomen. Dit zandpakket is geïnterpreteerd als een beddingafzetting van de Maas. De diepteligging van de top van het beddingzand varieert binnen het plangebied van 70 tot 160 cm beneden maaiveld. Deze variatie is ook te verwachten in een kronkelwaard, die is opgebouwd uit een serie sikkelvormige kronkelwaardruggen en – geulen.22 De beddingafzettingen zijn bedekt met een kleipakket van wisselende samenstelling. De klei varieert van matig siltig tot uiterst zandig. In 10 van de 21 boringen (boring 1, 2, 7, 8, 11, 12, 13, 14, 18 en 20) is een laag kalkhoudende, matig zandige klei op de beddingafzettingen aangetroffen. De overgang van deze zandige klei naar de onderliggende beddingafzetting is geleidelijk. Deze klei is geïnterpreteerd als een oeverafzetting van de Maas. In de boringen 10, 16, 17 en 19 is een pakket overwegend matig siltige klei aangetroffen. Deze klei is geïnterpreteerd als een opvulling van kronkelwaardgeulen.

In de boringen 11, 14 en 20 is een laag matig siltige klei aanwezig, die mogelijk geïnterpreteerd kan worden als een komafzetting. In het hele plangebied bestaat de top van het bodemprofiel uit een zandige kleilaag, waarvan het zandgehalte sterk varieert. Deze zandige kleilaag is geïnterpreteerd als een dijkdoorbraakafzetting. De dikte van deze afzetting varieert van circa 40 tot 80 cm.

Nederlands Normalisatie-instituut, 1989.

De Bakker en Schelling, 1989.

Berendsen, 2004, 269.

21 van 27

Project:

Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek, Onderwaard te Ammerzoden

Projectnummer: S110274

Alle aangetroffen afzettingen worden gerekend tot de Formatie van Echteld. Door de grote variatie in profielopbouw is het niet mogelijk om de bodem binnen het plangebied als één enkel bodemtype te classificeren. In dit geval is er dus zoals verwacht sprake van overslaggronden (zie paragraaf 2.2). Samenvattend kan gesteld worden dat de opbouw van de ondergrond van het plangebied sterk variabel is. Dit is niet verbazend, aangezien het plangebied op een kronkelwaard ligt, die is bedekt met een overslagwaaier. Voor beide landschapsvormen geldt dat een gevarieerde bodemopbouw verwacht kan worden. In 10 van de 21 boringen, verspreid over het hele plangebied, is een zandige kleilaag aangetroffen, die is geïnterpreteerd als een oeverafzetting. Er is geen oud oppervlak in of op de oeverafzettingen aangetroffen in de vorm van een ontkalkte en/of humeuze horizont. In drie boringen is verstoring van het bodemprofiel waargenomen, die dieper reikt dan de bouwvoor. In boring 4 is de ondergrond verstoord tot 95 cm beneden maaiveld, in boring 8 tot 70 cm beneden maaiveld en boring 9 is gestuit op puin op een diepte van 160 cm beneden maaiveld. De bodemverstoring ter plaatse van boring 9 kan gerelateerd worden aan de aanwezigheid van de vuilstort.

Tijdens het eerder uitgevoerde nader bodemonderzoek is vastgesteld dat de bodemverstoring ter plaatse van de vuilstort tot circa 2,1 meter beneden maaiveld reikt.23

3.3

Archeologische indicatoren Bij de controle van het opgeboorde bodemmateriaal zijn geen archeologische indicatoren aangetroffen die wijzen op de aanwezigheid van een archeologische vindplaats. Dit was ook geen doel van het verkennend booronderzoek. In de aangetroffen oeverafzettingen is geen ontkalkt of humeus niveau te onderscheiden, dat mogelijk wijst op een oud oppervlak/potentieel archeologisch niveau.

3.4

Archeologische interpretatie De lage verwachting voor zowel vuursteenvindplaatsen uit het laat-paleolithicum en het mesolithicum als voor nederzettingsresten uit de periode neolithicum tot en met de ijzertijd blijft bestaan, omdat in het plangebied beddingafzettingen van de Maas zijn aangetroffen. Aan het

plangebied is

in het

bureauonderzoek

een middelhoge verwachting toegekend voor

Envita Nijmegen 2011.

22 van 27

Project:

Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek, Onderwaard te Ammerzoden

Projectnummer: S110274

oppervlaktevondsten gedaan van kleine fragmenten roodbakkend aardewerk. Ook is een enkel fragmentje van een pijpenkop aangetroffen. Anderzijds lag er ook recent materiaal (plastic, een enkel stukje asbest). Dit materiaal is vermoedelijk bij bemesting van het land hier terecht gekomen. De lage verwachting voor archeologische resten uit de nieuwe tijd blijft daarom bestaan.

23 van 27

Project:

Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek, Onderwaard te Ammerzoden

Projectnummer: S110274

Conclusies en aanbevelingen

4.1

Inleiding Het doel van het archeologisch bureauonderzoek was het opstellen van een gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied. Voor het plangebied gold op basis van het bureauonderzoek een lage verwachting voor vuursteenvindplaatsen uit het laat-paleolithicum en mesolithicum en nederzettingsresten uit het neolithicum tot en met de ijzertijd. Voor de Romeinse tijd tot en met de late middeleeuwen gold een middelhoge verwachting. Voor de nieuwe tijd gold een lage verwachting. Het doel van het inventariserend veldonderzoek is het toetsen van deze verwachting.

4.2

Conclusies / beantwoording onderzoeksvragen •

Wat is de opbouw van de ondergrond en is het bodemprofiel intact? De samenstelling van de ondergrond van het plangebied is sterk variabel, doordat het plangebied op een kronkelwaard ligt, die is bedekt met een overslagwaaier. Aan de basis van de boringen zijn beddingafzettingen van de Maas (matig fijn zand) aangetroffen. In 10 van de 21 boringen (boring 1, 2, 7, 8, 11, 12, 13, 14, 18 en 20) is een oeverafzetting (kalkhoudende, matig zandige klei) op de beddingafzettingen aangetroffen. In het hele plangebied bestaat de top van het bodemprofiel uit een zandige kleilaag, waarvan het zandgehalte sterk varieert. Deze zandige kleilaag is geïnterpreteerd als dijkdoorbraakafzetting. De dikte van deze afzetting varieert van circa 40 tot 80 cm.

•

In hoeverre worden eventueel aanwezige archeologische resten bedreigd door de voorgenomen ontwikkeling van het gebied? Er is geen oud oppervlak/potentieel archeologisch niveau in of op de oeverafzettingen aangetroffen in de vorm van een ontkalkte en/of humeuze horizont. De verwachting is dat binnen het plangebied geen archeologische resten in situ aanwezig zijn, waardoor ook geen archeologische resten worden bedreigd door de voorgenomen ontwikkeling van het gebied.

De lage archeologische verwachting uit het bureauonderzoek voor zowel vuursteenvindplaatsen uit het laatpaleolithicum en mesolithicum als voor nederzettingssporen uit het neolithicum tot en met de ijzertijd blijft bestaan. De middelhoge verwachting voor nederzettingsresten uit de periode Romeinse tijd tot en met de late middeleeuwen kan op grond van de resultaten van het veldonderzoek naar laag worden bijgesteld. De lage verwachting voor de nieuwe tijd blijft bestaan.

24 van 27

Project:

Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek, Onderwaard te Ammerzoden

Projectnummer: S110274

4.3

Aanbevelingen Op grond van de resultaten van het onderzoek wordt voor het plangebied geen vervolgonderzoek geadviseerd. Bovenstaand advies vormt een zogenaamd selectieadvies. Met nadruk willen wij de opdrachtgever erop wijzen dat dit selectieadvies nog niet betekent dat al bodemverstorende activiteiten of daarop voorbereidende activiteiten kunnen worden ondernomen. De resultaten van dit onderzoek zullen namelijk eerst moeten worden beoordeeld door de bevoegde overheid (gemeente Maasdriel), die vervolgens een selectiebesluit neemt. Er is geprobeerd een zo gefundeerd mogelijk advies te geven op grond van de gebruikte onderzoeksmethoden. De aanwezigheid van archeologische sporen of resten in het plangebied kan nooit volledig worden uitgesloten. Synthegra wil de opdrachtgever er daarom op wijzen dat, mochten tijdens de geplande werkzaamheden archeologische waarden worden aangetroffen, conform artikel 53 van de Monumentenwet uit 1988 (herzien in 2007) een meldingsplicht geldt bij de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap of bij de hem vertegenwoordigende bevoegde overheid, de gemeente Maasdriel.

25 van 27

Project:

Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek, Onderwaard te Ammerzoden

Projectnummer: S110274

Literatuur en kaarten Literatuur Bakker, H. de en J. Schelling, 1989: Systeem van bodemclassificatie voor Nederland, de hogere niveaus. Staring Centrum, Wageningen. Berendsen, H.J.A., 2004: De vorming van het land. Van Gorcum, Assen. Berkel, G. van, en K. Samplonius, 2006: Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en Historie. Prisma, Utrecht. Bles, B.J., P. Harbers, R. Visschers en F. de Vries, 1984.: Bodemkaart van Nederland schaal 1:50.000, toelichting bij de herziene uitgave van kaartblad 45 West (’s-Hertogenbosch), Stichting voor Bodemkartering Wageningen. Envita Nijmegen, 2011: Nader Bodemonderzoek, voormalige strotplaats Onderwaard in Ammerzoden. Rapportkenmerk, 200507-10/R02. Mulder, E.F.J. de, M.C. Geluk, I.L. Ritsema, W.E. Westerhoff en T.E. Wong, 2003: De ondergrond van Nederland. Wolters-Noordhoff, Groningen/Houten Nederlands

Normalisatie-instituut,

1989:

NEN

5104 Geotechniek

Classificatie

van

onverharde

grondmonsters. Nederlands Normalisatie-instituut, Delft. Odé, O., 1996: Dijkverbetering Rossum-Well en Alem. Archeologische inventarisatie en kartering van de Maasbandijk in het kader van de MER. Fase 1, Amsterdam (RAAP rapport 185). Stichting Infrastructuur Kwaliteitsborging Bodembeheer, 2006: Leidraad inventariserend veldonderzoek; Deel: karterend booronderzoek (aanvulling op de KNA 3.1). SIKB, Gouda. Stichting Infrastructuur Kwaliteitsborging Bodembeheer, 2010: Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie, versie 3.2. SIKB, Gouda. Sueur, C., 2011: Archeologische quickscan Project woningbouw Onderwaard te Ammerzoden, gemeente Maasdriel, Buro de Brug B.V. Kaarten Stichting voor Bodemkartering, 1984: Bodemkaart van Nederland schaal 1:50.000, blad 45 West (’sHertogenbosch), Wageningen. Stichting voor Bodemkartering en Rijks Geologische Dienst, 1983: Geomorfologische kaart van Nederland schaal 1:50.000, blad 45 (’s-Hertogenbosch), Wageningen/Haarlem.

26 van 27

Project:

Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek, Onderwaard te Ammerzoden

Projectnummer: S110274

TNO Bouw en Ondergrond, 2008: Geologische overzichtskaart van Nederland 1:600.000 (www.dinoloket.nl) Topografische Dienst, 1998: Topografische kaart van Nederland, schaal 1:25.000. Emmen. Uitgeverij Nieuwland, 2005: Grote Historische Atlas van Gelderland, circa 1905, schaal 1:25.000. Tilburg.

Internet (geraadpleegd januari 2012) archis2.archis.nl www.ahn.nl www.bodemloket.nl www.dinoloket.nl www.kich.nl www.gelderland.nl (bodematlas) www.streekarchiefbommelerwaard.nl www.watwaswaar.nl

27 van 27

Bijlagen:

Bijlage 1:

Overzicht van relevante geologische en archeologische tijdvakken

Overzicht geologische en archeologische tijdvakken

Ouderdom in jaren

Chronostratigrafie

MIS

Holoceen

11.755 12.745 13.675 14.025

LaatWeichselien (LaatGlaciaal)

15.700

Late Dryas (koud) Allerød (warm) Vroege Dryas (koud) Bølling (warm)

Lithostratigrafie Formaties: Naaldwijk (marien), Nieuwkoop (veen), Echteld (fluviatiel)

LaatPleniglaciaal 29.000

50.000

MiddenWeichselien (Pleniglaciaal)

MiddenPleniglaciaal VroegPleniglaciaal

Formatie van Kreftenheye

Formatie van Boxtel

75.000

VroegWeichselien (VroegGlaciaal) 115.000 130.000

370.000 410.000

5a 5c 5d

Eemien (warme periode)

Saalien (ijstijd)

Holsteinien (warme periode)

Formatie van Beegden

Eem Formatie Formatie van Drente Formatie van Urk

Elsterien (ijstijd) 475.000

Cromerien (warme periode) 850.000

Pre-Cromerien 2.600.000

Formatie van Sterksel

Formatie van Peelo

Cal. jaren v/n Chr. 1950

C jaren

Chronostratigrafie

Pollen zones

Vb2

1500

Subatlanticum koeler vochtiger

450 0 12

Vb1 Va

Vegetatie Loofbos eik en hazelaar overheersen haagbeuk veel cultuurplanten rogge, boekweit, korenbloem

Archeologische perioden Nieuwe tijd Middeleeuwen Romeinse tijd IJzertijd

800 815

2650

IVb Subboreaal koeler droger

2000

3755

IVa

5000

4900

5300

7020

8240

III

Boreaal warmer

Preboreaal warmer

8000

9000

8800 11.755

Atlanticum warm vochtig

10.150

12.745

10.800

13.675

11.800

14.025

12.000

15.700

13.000

LaatWeichselien (LaatGlaciaal)

Late Dryas

LW III

Allerød

LW II

Vroege Dryas LW I Bølling

35.000

Loofbos eik en hazelaar overheersen beuk>1% invloed landbouw (granen)

Bronstijd

Neolithicum

Loofbos eik, els en hazelaar overheersen in zuiden speelt linde een grote rol den overheerst hazelaar, eik, iep, linde, es eerst berk en later den overheersend

Mesolithicum

parklandschap dennen- en berkenbossen open parklandschap open vegetatie met kruiden en berkenbomen

MiddenWeichselien (Pleniglaciaal)

perioden met een poolwoestijn en perioden met een toendra

VroegWeichselien (VroegGlaciaal)

perioden met bos en perioden met een subarctisch open landschap

Laat-Paleolithicum

75.000

115.000 130.000

Eemien (warme periode)

Midden-Paleolithicum loofbos

Saalien (ijstijd) 300.000

Vroeg-Paleolithicum Chronostratigrafie voor Noordwest-Europa volgens Zagwijn (1974), Vandenberghe (1985) en De Mulder et al. (2003). Lithostratigrafie volgens De Mulder et al. (2003). Mariene isotoop stadium (MIS) volgens Bassinot et al. (1994). Atmosferische data volgens Stuiver et al. (1998). Zuurstofisotoop calibratie (OxCal) versie 3.9 Bronk Ramsey (2003), toegepast op het Laat-Weichselien en het Holoceen. Archeologische periode-indeling en ouderdom volgens de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek (ROB). Vegetatie bewerkt volgens Berendsen (2000). Pollenzones volgens P. Vos & P. Kiden (2005).

Bijlage 2:

Combinatiekaart IKAW, AMK en Archis waarnemingen

23875

Onderwaard te Ammerzoden

4216

Combinatiekaart IKAW, AMK en ARCHIS-waarnemingen 23875 12269

418000

41179

11392

35443 38303

13193

33133 10164

13906

415494

419560

18894

41078

417000

250

Meter 500

142000

Legenda

: Late middeleeuwen : Niieuwe tijd

143000

archeologische verwachting trefkans hoog (water)

middelhoog (water) laag (water) water

hoog middelhoog laag zeer laag niet gekarteerd onbekend

onderzoeksmeldingen

S110274_IKAW_Combi_09012012_HL_1.0

Archeologisch monument + monumentnummer Terrein van archeologische betekenis Terrein van archeologische waarde

Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van zeer hoge archeologische waarde

Terrein van zeer hoge archeologische waarde, beschermd plangebied

Bijlage 3:

Boorpuntenkaart

Boorpuntenkaart 418100

Onderwaard te Ammerzoden schaal: 1:2000 Legenda Boring

Plangebied boring boring met oeverafzettingen Stort

S110274 BO-IVO -V_BPkaart_19012012_HL_1.0

Be rn s

418000

ewe g

Sp re e

uwe n

pa d

10 5 2

rpa d

15 11

417900

Lijs t e

6 3 16 7 4 17

pa d

On d er

ard

Vink e n

417800

18 14 9 20 19

Horenkamp

417600

417700

12,5 25

Meter

142700

142800

142900

Bijlage 4:

Boorprofielen

Pagina 1 / 6

Boring:

142789.5

142773.9

417999.1

417951.6

Klei, uiterst zandig, matig humeus, donkergrijs, Edelmanboor, kalkloos Ap horizont scherpe ondergrens overslagafzetting

-30

Klei, uiterst zandig, sporen baksteen, matig roesthoudend, oranjebruin, Edelmanboor, overslagafzetting Chorizont

Klei, sterk zandig, matig humeus, donkerbruin, Edelmanboor, kalkloos Ap horizont overslagafzetting scherpe ondergrens Klei, uiterst zandig, matig kalkhoudend, zwak roesthoudend, grijsbruin, Edelmanboor, overslagafzetting Chorizont

-60

Klei, sterk zandig, matig kalkhoudend, zwak roesthoudend, bruingrijs, Edelmanboor, geleidelijke ondergrens

-70

Klei, matig zandig, matig roesthoudend, sterk kalkhoudend, licht oranjebruin, Edelmanboor -95

100

Zand, matig fijn, matig siltig, zwak roesthoudend, licht oranjebruin, Guts

100 -115

Zand, matig fijn, matig siltig, sterk kalkhoudend, bruingrijs, Guts, beddingafzetting -140

150

Zand, matig fijn, matig siltig, sterk kalkhoudend, laagjes klei, lichtgrijs, Guts, beddingafzetting

150 -160

-180

Boring:

142758.3

142742.7

417904.1

417856.6

Klei, uiterst zandig, sporen baksteen, sporen grind, donkerbruin, Edelmanboor, kalkloos Ap horizont scherpe ondergrens overslagafzetting

Klei, uiterst zandig, zwak humeus, matig roesthoudend, bruin, Edelmanboor, gevlekt geroerd scherpe ondergrens

-35

Klei, uiterst zandig, matig kalkhoudend, grijs, Edelmanboor, overslagafzetting scherpe ondergrens

-70

Zand, matig fijn, matig siltig, sterk kalkhoudend, grijs, Edelmanboor, beddingafzetting -95

100

-105

-95

Zand, matig fijn, matig siltig, sterk roesthoudend, oranjebruin, Edelmanboor

Zand, matig fijn, matig siltig, matig roesthoudend, zwak kalkhoudend, oranjebruin, Guts, beddingafzetting

100

Zand, matig fijn, matig siltig, sterk kalkhoudend, bruingrijs, Guts, beddingafzetting

-130

Zand, matig fijn, matig siltig, sterk kalkhoudend, grijs, Guts, beddingafzetting 150

150 -160

200

-200

Projectnaam: Onderwaard te Ammerzoden Projectcode: S110274

Pagina 2 / 6

Boring:

142819.7

142804.1

417962.9

417915.4

Klei, uiterst zandig, zwak humeus, donkergrijs, Edelmanboor, kalkloos overslagafzetting scherpe ondergrens

Klei, uiterst zandig, matig humeus, sporen baksteen, donkerbruin, Edelmanboor, kalkloos Ap horizont scherpe ondergrens overslagafzetting -35

-40

Klei, matig zandig, matig kalkhoudend, sporen roest, grijsbruin, Edelmanboor, scherpe ondergrens

Klei, uiterst zandig, zwak roesthoudend, matig kalkhoudend, oranjebruin, Edelmanboor, scherpe ondergrens

-75

Zand, matig fijn, matig siltig, sterk kalkhoudend, laagjes klei, sporen roest, lichtgrijs, Edelmanboor 100

-85

Zand, matig fijn, matig siltig, sterk kalkhoudend, lichtgrijs, Edelmanboor, beddingafzetting Chorizont

100

-150

150

-150

150

Boring:

142788.5

142772.9

417867.9

417820.4

Klei, sterk zandig, matig humeus, sporen planten, donkerbruin, Edelmanboor, scherpe ondergrens overslagafzetting Ap horizont kalkloos

Klei, sterk zandig, zwak humeus, zwak puinhoudend, sporen glas, sporen baksteen, zwak kalkhoudend, donkerbruin, Edelmanboor, scherpe ondergrens

-35

-50

Klei, sterk zandig, matig kalkhoudend, resten schelpen, zwak roesthoudend, bruingrijs, Edelmanboor, overslagafzetting

Klei, zwak zandig, matig kalkhoudend, zwak roesthoudend, bruingrijs, Edelmanboor

-70

Klei, sterk zandig, sterk roesthoudend, matig kalkhoudend, oranjebruin, Edelmanboor, geleidelijke ondergrens

-95

Zand, matig fijn, matig siltig, sterk kalkhoudend, laagjes klei, sporen roest, bruingrijs, Guts

100

100 -110

Zand, matig fijn, matig siltig, sterk kalkhoudend, laagjes klei, zwak roesthoudend, bruingrijs, Guts, beddingafzetting

150

-150

Projectnaam: Onderwaard te Ammerzoden Projectcode: S110274

150

-150

Pagina 3 / 6

Boring:

142757.3

142865.5

417772.9

417974.2

Klei, zwak zandig, sterk puinhoudend, donkerbruin, Edelmanboor, scherpe ondergrens

Klei, uiterst zandig, zwak humeus, donker bruingrijs, Edelmanboor, kalkloos overslagafzetting scherpe ondergrens

50 -60

-80

Zand, matig grof, sterk siltig, sterk puinhoudend, zwart, Guts, gestuit op puin 100

Klei, matig siltig, zwak roesthoudend, licht oranjebruin, Guts, kalkloos scherpe ondergrens

100

150

Klei, matig zandig, zwak roesthoudend, oranjebruin, Edelmanboor, kalkloos overslagafzetting scherpe ondergrens

150 -160

-160

Zand, matig fijn, matig siltig, sterk kalkhoudend, lichtgrijs, Guts, beddingafzetting

-200

200

Boring:

142849.9

142834.3

417926.7

417879.2

Klei, uiterst zandig, zwak humeus, donkergrijs, Edelmanboor, kalkloos Ap horizont scherpe ondergrens

-35 -45

-80

Klei, matig zandig, matig humeus, sporen baksteen, donkerbruin, Edelmanboor, Ap horizont scherpe ondergrens -35

Klei, sterk zandig, matig roesthoudend, oranjebruin, Edelmanboor, scherpe ondergrens kalkloos

Klei, matig zandig, matig kalkhoudend, matig roesthoudend, licht oranjebruin, Edelmanboor, geleidelijke ondergrens

Klei, sterk siltig, zwak roesthoudend, licht oranjebruin, Edelmanboor, kalkloos geleidelijke ondergrens -85

-95

100

Klei, zwak zandig, matig kalkhoudend, licht bruingrijs, Edelmanboor, geleidelijke ondergrens Zand, matig fijn, matig siltig, sterk kalkhoudend, sporen roest, laagjes klei, bruingrijs, Edelmanboor, beddingafzetting

150

-150

Klei, sterk zandig, matig kalkhoudend, sporen roest, lichtgrijs, Guts, geleidelijke ondergrens

100

-120

Zand, matig fijn, matig siltig, sterk kalkhoudend, grijs, Guts, beddingafzetting 150 -160

Projectnaam: Onderwaard te Ammerzoden Projectcode: S110274

Pagina 4 / 6

Boring:

142818.7

142803.1

417831.7

417784.2

Klei, zwak zandig, matig humeus, donkerbruin, Edelmanboor, kalkloos Ap horizont scherpe ondergrens

Klei, zwak zandig, matig humeus, donkerbruin, Edelmanboor, kalkloos Ap horizont scherpe ondergrens -30

Klei, matig siltig, matig kalkhoudend, zwak roesthoudend, lichtbruin, Edelmanboor, geleidelijke ondergrens

-45

Klei, matig zandig, matig kalkhoudend, zwak roesthoudend, bruingrijs, Edelmanboor, geleidelijke ondergrens

-70

Klei, matig zandig, matig kalkhoudend, sporen roest, laagjes zand, grijsbruin, Edelmanboor, oeverafzetting geleidelijke ondergrens

-85

Zand, matig fijn, matig siltig, laagjes klei, matig kalkhoudend, sporen roest, bruingrijs, Guts, geleidelijke ondergrens

100

-140

Zand, matig fijn, matig siltig, sterk kalkhoudend, grijs, Guts, beddingafzetting

150

Zand, matig fijn, matig siltig, sterk kalkhoudend, lichtgrijs, Guts, beddingafzetting

150

-170

Boring:

142895.7

142880.1

417937.9

417890.4

Klei, uiterst zandig, grijs, Edelmanboor, kalkloos overslagafzetting scherpe ondergrens

Klei, sterk zandig, zwak humeus, sporen baksteen, donkergrijs, Edelmanboor, Ap horizont scherpe ondergrens kalkloos -35

-50

-70

-95

100

Klei, sterk zandig, matig roesthoudend, oranjebruin, Edelmanboor, kalkloos scherpe ondergrens overslagafzetting

-55

Klei, vast, sterk siltig, zwak roesthoudend, licht oranjebruin, Edelmanboor, kalkloos scherpe ondergrens

Klei, sterk siltig, zwak roesthoudend, licht oranjebruin, Edelmanboor, geleidelijke ondergrens kalkloos Zand, matig fijn, sterk siltig, laagjes klei, sterk kalkhoudend, sporen roest, lichtgrijs, Guts, beddingafzetting

Klei, sterk zandig, matig roesthoudend, oranjebruin, Edelmanboor, overslagafzetting, Chorizont kalkloos scherpe ondergrens

100

-140

150

Zand, matig fijn, matig siltig, sterk kalkhoudend, laagjes klei, sporen roest, grijs, Guts, beddingafzetting

150

-170 -180

Projectnaam: Onderwaard te Ammerzoden Projectcode: S110274

Pagina 5 / 6

Boring:

142864.5

142848.9

417842.9

417795.4

Klei, zwak zandig, matig humeus, donker grijsbruin, Edelmanboor, gevlekt geroerd scherpe ondergrens kalkloos

Klei, sterk siltig, zwak humeus, bruin, Edelmanboor, Ap horizont scherpe ondergrens kalkloos

-35 -40

Klei, sterk siltig, matig roesthoudend, oranjebruin, Edelmanboor, kalkloos geleidelijke ondergrens geulopvulling

50 -60

Klei, sterk siltig, matig roesthoudend, oranjebruin, Edelmanboor, kalkloos geleidelijke ondergrens Klei, zwak zandig, resten schelpen, zwak roesthoudend, matig kalkhoudend, bruingrijs, Edelmanboor, oeverafzetting, geleidelijke ondergrens

-95

100

Zand, matig fijn, matig siltig, laagjes klei, matig kalkhoudend, sporen roest, bruingrijs, Guts, beddingafzetting

100

-130

Klei, matig zandig, matig kalkhoudend, resten hout, sporen roest, bruingrijs, Guts, scherpe ondergrens

150

-170

Zand, matig fijn, matig siltig, sterk kalkhoudend, grijs, Guts, beddingafzetting -200

200

-200

200

Boring:

142833.3

142879.1

417747.9

417759.2

Klei, zwak zandig, matig humeus, bruin, Edelmanboor, kalkloos scherpe ondergrens Ap horizont

-25 -30

Klei, zwak zandig, matig roesthoudend, matig kalkhoudend, oranjebruin, Edelmanboor, geleidelijke ondergrens

Klei, sterk zandig, matig humeus, donkerbruin, Edelmanboor, Ap horizont scherpe ondergrens kalkloos Klei, matig siltig, matig roesthoudend, resten schelpen, licht oranjebruin, Edelmanboor, kalkloos geleidelijke ondergrens

-70

Klei, sterk siltig, zwak roesthoudend, matig kalkhoudend, grijsbruin, Edelmanboor, geleidelijke ondergrens 100

-85

100 -110

Zand, matig fijn, matig siltig, laagjes klei, matig kalkhoudend, bruingrijs, Guts, geleidelijke ondergrens

-130

Zand, matig fijn, matig siltig, sterk kalkhoudend, sporen roest, bruingrijs, Edelmanboor 150

Klei, uiterst siltig, zwak zandig, zwak roesthoudend, zwak kalkhoudend, licht oranjebruin, Edelmanboor, oeverafzetting, geleidelijke ondergrens

150 -160

-160

Zand, matig fijn, matig siltig, sterk kalkhoudend, grijs, Guts, beddingafzetting

200

Projectnaam: Onderwaard te Ammerzoden Projectcode: S110274

-200

Pagina 6 / 6

Boring:

142863.5

417711.7

Klei, matig zandig, matig humeus, sporen baksteen, donkerbruin, Edelmanboor

-55

Klei, matig zandig, sporen grind, sporen baksteen, zwak roesthoudend, bruin, Edelmanboor, kalkloos scherpe ondergrens

100

-140

Zand, matig fijn, matig siltig, sterk kalkhoudend, bruingrijs, Guts

150

200

-200

Projectnaam: Onderwaard te Ammerzoden Projectcode: S110274

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/15604695/1