Bijlagen toelichting Bijlage 4 Archeologisch onderzoek

RAAP-NOTITIE 1845

H.W. van Heelstraat-Groenestraat te Hurwenen Gemeente Maasdriel Archeologisch vooronderzoek: een bureau- en inventariserend veldonderzoek

Colofon Opdrachtgever: Van der Wal Makelaars Titel: H.W. van Heelstraat-Groenestraat te Hurwenen, gemeente Maasdriel; archeologisch vooronderzoek: een bureau- en inventariserend veldonderzoek Status: eindversie Datum: september 2006 Auteur: drs. F. van Oosterhout Projectcode: MAHU Bestandsnaam: NO1845-MAHU.doc Projectleider: drs. F. van Oosterhout Projectmedewerker: D. Kastelein ARCHIS-vondstmeldingsnummers: niet van toepassing ARCHIS-waarnemingsnummers: niet van toepassing ARCHIS-onderzoeksmeldingsnummer/CIS-code: 19004 Autorisatie: drs. E. Heunks ISSN: 0925-6369 RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V.

telefoon: 020-463 4848

Zeeburgerdijk 54

telefax: 020-463 4949

1094 AE Amsterdam

E-mail: raap@raap.nl

Postbus 1347 1000 BH Amsterdam

© RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V., 2006 RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V. aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.

H.W. van Heelstraat-Groenestraat te Hurwenen, gemeente Maasdriel; archeologisch vooronderzoek: een bureau- en inventariserend veldonderzoek

Samenvatting In opdracht van Van der Wal Makelaars heeft RAAP Archeologisch Adviesbureau op 13 september 2006 een bureau- en inventariserend veldonderzoek uitgevoerd in verband met bodemingrepen in de gemeente Maasdriel. Doel van dit onderzoek was eventueel aanwezige archeologische resten op te sporen en een eerste indruk te geven van de kwaliteit (gaafheid en conservering), aard, datering, omvang en diepteligging ervan. Tijdens het veldonderzoek zijn in het plangebied geen archeologische resten aangetroffen. Naar verwachting zal er als gevolg van de geplande werkzaamheden dan ook geen verstoring van archeologische waarden optreden. Derhalve worden geen aanbevelingen voor vervolgonderzoek gedaan.

RAAP-notitie 1845 / eindversie 19-09-2006

[3 ]

H.W. van Heelstraat-Groenestraat te Hurwenen, gemeente Maasdriel; archeologisch vooronderzoek: een bureau- en inventariserend veldonderzoek

1 Inleiding 1.1 Kader en doelstelling In opdracht van Van der Wal Makelaars heeft RAAP Archeologisch Adviesbureau op 13 september 2006 een bureau- en inventariserend veldonderzoek uitgevoerd in verband met bodemingrepen in de gemeente Maasdriel. Doel van dit onderzoek was eventueel aanwezige archeologische resten op te sporen en een eerste indruk te geven van de kwaliteit (gaafheid en conservering), aard, datering, omvang en diepteligging ervan.

1.2 Plangebied Het plangebied (0,3 ha) ligt op de hoek van de H.W. van Heelstraat en de Groenestraat, ten noorden van de H.W. van Heelstraat 24 te Hurwenen. Het gebied staat afgebeeld op kaartblad 45 B van de topografische kaart van Nederland (schaal 1:25.000). Het plangebied wordt begrensd door de volgende coördinaten: 150.243/424.816; 150.292/424837; 150.270/424.887 en 150.224/424.866. Ten tijde van het onderzoek was het plangebied in gebruik als grasland.

1.3 Onderzoeksopzet en richtlijnen Het onderzoek bestond uit een bureauonderzoek en een veldonderzoek. Gezien de grootte van het plangebied en het aantal uitgevoerde boringen is de boordichtheid gelijk aan die van een waarderend booronderzoek. Het bureau- en inventariserend veldonderzoek is uitgevoerd volgens de hiervoor geldende normen en richtlijnen die zijn vastgelegd in het Handboek ROB-specificaties (Brinkkemper e.a., 1998). RAAP Archeologisch Adviesbureau en de door RAAP toegepaste procedures zijn goedgekeurd door het College voor de Archeologische Kwaliteit (CvAK), de instelling die het beheer heeft over de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA) en die valt onder de Stichting Infrastructuur Kwaliteitsborging Bodembeheer (SIKB; http://www.sikb.nl). Zie tabel 1 voor de dateringen van de in deze notitie genoemde archeologische perioden. Enkele vaktermen worden achter in deze notitie beschreven (zie verklarende woordenlijst).

RAAP-notitie 1845 / eindversie 19-09-2006

[4 ]

H.W. van Heelstraat-Groenestraat te Hurwenen, gemeente Maasdriel; archeologisch vooronderzoek: een bureau- en inventariserend veldonderzoek

2 Bureauonderzoek 2.1 Methoden Voorafgaand aan het veldonderzoek is een bureauonderzoek uitgevoerd om na te gaan of er reeds archeologische vondsten uit het plangebied geregistreerd staan en om ten behoeve van het veldwerk de landschappelijke (geomorfologische en bodemkundige) kenmerken alsmede de gespecificeerde archeologische verwachting te bepalen. In het kader van het bureauonderzoek zijn verschillende bronnen geraadpleegd (zie literatuurlijst). Om inzicht te krijgen in het voorkomen van archeologische vindplaatsen in of nabij het plangebied is het ARCHeologisch Informatie Systeem (ARCHIS) van de Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschappen en Monumentenzorg (RACM; voorheen Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek [ROB]).

2.2 Resultaten Geologie en geomorfologie Het plangebied bestaat geomorfologisch gezien uit oever- op komafzettingen. Volgens de zanddieptekaart gaan de komafzettingen op 6 tot 7 m –Mv over in pleistocene afzettingen van de Formatie van Kreftenheye (Berendsen e.a., 2001). Ten zuidwesten van het plangebied bevindt zich de meandergordel van Bruchem, die actief was tussen 786 voor en 288 na Chr. (Berendsen & Stouthamer, 2001). De in het plangebied te verwachten oeverafzettingen kunnen zowel afkomstig zijn van de Bruchemse stroomgordel als van de latere Waalafzettingen. Bodem De bodem in het plangebied bestaat uit kalkhoudende ooivaaggronden met grondwatertrap V (Stiboka 1984: code Rd90A). Archeologie In ARCHIS staan verschillende archeologische vindplaatsen geregistreerd uit de omgeving van het plangebied. Bij een booronderzoek 100 m ten noorden van het plangebied zijn in de bouwvoor 2 fragmenten aardewerk aangetroffen. Tevens zijn in de top van de oeverafzettingen van de stroomgordel van Bruchem archeologische indicatoren (spikkels bouwpuin) aangetroffen (ARCHIS-waarnemingsnummer 405946). De vindplaats, een mogelijk nederzettingsterrein, wordt op basis van de aardewerkkenmerken gedateerd in

RAAP-notitie 1845 / eindversie 19-09-2006

[5 ]

H.W. van Heelstraat-Groenestraat te Hurwenen, gemeente Maasdriel; archeologisch vooronderzoek: een bureau- en inventariserend veldonderzoek

de periode Romeinse tijd t/m de Late Middeleeuwen (Pronk, 2006). Bij een aanvullend proefsleuvenonderzoek op deze locatie zijn echter geen archeologische bewoningssporen aangetroffen. De middeleeuwse vondsten die zijn aangetroffen in de oeverafzettingen van 50 tot 105 cm -Mv (waaronder de bodem van een pot), wijzen wel op bewoning in de buurt van deze locatie (Hoegen, in voorbereiding). Ongeveer 400 m ten oosten van het plangebied zijn Romeinse vondsten aangetroffen (ARCHIS-waarnemingsnummer 26987) op grotendeels vergraven oude woongronden. Ten zuidwesten van het plangebied bevindt zich een terrein van hoge archeologische waarde (Monumentnummer 4215). Dit terrein bestaat uit een strook met middeleeuwse bewoning op een stroomrug (oude woongrond). Archeologische verwachting Volgens de Indicatieve Kaart van Archeologische Waarden (IKAW; ROB, 2005) geldt voor het plangebied een middelhoge kans op het aantreffen van archeologische waarden. De Cultuurhistorische Waardenkaart van Gelderland gaat uit van een middelmatige verwachting (Provincie Gelderland, 2004). Op grond hiervan en op grond van de aanwezigheid van oeverafzettingen en de datering daarvan, gold bij aanvang van het veldonderzoek voor het plangebied een middelmatige verwachting voor vindplaatsen uit de Romeinse tijd t/m de Late Middeleeuwen.

RAAP-notitie 1845 / eindversie 19-09-2006

[6 ]

H.W. van Heelstraat-Groenestraat te Hurwenen, gemeente Maasdriel; archeologisch vooronderzoek: een bureau- en inventariserend veldonderzoek

3 Veldonderzoek 3.1 Methoden Tijdens het veldonderzoek zijn zo goed mogelijk verdeeld over het terrein 5 boringen verricht (figuur 1). De gehanteerde boordichtheid wordt geschikt geacht voor het opsporen van de meeste in dit gebied te verwachten nederzettingsterreinen uit de periode IJzertijd t/m Late Middeleeuwen. Deze methode is niet geschikt om verkavelingspatronen, graven en andere zeer lokale archeologische resten in kaart te brengen (Tol e.a., 2004). Er is geboord tot maximaal 300 cm –Mv met een Edelmanboor met een diameter van 7 cm en een gutsboor met een diameter van 3 cm. De boringen zijn lithologisch conform NEN 5104 (Nederlands Normalisatie-instituut, 1989) beschreven en met meetlinten ingemeten (x- en y-waarden). Het opgeboorde materiaal is in het veld gecontroleerd op de aanwezigheid van archeologische indicatoren (zoals houtskool, vuursteen, aardewerk, metaal, bot, verbrande leem en fosfaatvlekken). Er zijn geen monsters genomen.

3.2 Resultaten Geologie en bodem De bodem in het plangebied kenmerkt zich door oever- op komafzettingen. Het oeverpakket wordt gekenmerkt door sterk tot uiterst siltige donkerbruingrijze tot lichtbruingrijze klei. Het is op grond van de veldwaarnemingen niet mogelijk vast te stellen of het gaat om oeverafzettingen van de Waal of van de Bruchemse stroomgordel. Op een diepte variërend van 70 cm tot 100 cm –Mv gaan de oeverafzettingen over in komafzettingen die bestaan uit bruingrijze en lichtgrijze matig siltige klei. In de komafzettingen is in de boringen 1 en 4 een laklaag aangetroffen op 190 cm –Mv. Deze representeert een fase van stilstand in het sedimentatieproces. De komafzettingen gaan op een wisselende diepte tussen 230 en 290 cm –Mv over in grijze uiterst siltige, kleiige oeverafzettingen. In de boringen 1 en 3 zijn op respectievelijk 260 en 280 cm –Mv beddingafzettingen aangetroffen. De beddingafzettingen lopen door tot 300 cm –Mv. Gezien de aanzienlijke diepte waarop deze afzettingen zich bevinden gaat het vermoedelijk om stroomgordelafzettingen van een ouder riviersysteem, mogelijk een voorganger van de Bruchemse stroomgordel.

RAAP-notitie 1845 / eindversie 19-09-2006

[7 ]

H.W. van Heelstraat-Groenestraat te Hurwenen, gemeente Maasdriel; archeologisch vooronderzoek: een bureau- en inventariserend veldonderzoek

Archeologie Tijdens het veldonderzoek zijn geen archeologische indicatoren aangetroffen die zouden kunnen duiden op de aanwezigheid van mogelijke archeologische resten in het plangebied.

RAAP-notitie 1845 / eindversie 19-09-2006

[8 ]

H.W. van Heelstraat-Groenestraat te Hurwenen, gemeente Maasdriel; archeologisch vooronderzoek: een bureau- en inventariserend veldonderzoek

4 Conclusies en aanbevelingen 4.1 Conclusies Tijdens het veldonderzoek zijn geen aanwijzingen gevonden voor de aanwezigheid van archeologische resten in het plangebied. De opbouw van de bodem komt overeen met de resultaten van onderzoek in de omgeving van het plangebied en wordt gekenmerkt door oever- op komafzettingen. Op grotere diepte bevinden zich in het plangebied afzettingen van een ouder riviersysteem, mogelijk een voorganger van de Bruchemse stroomgordel.

4.2 Aanbevelingen Op grond van het ontbreken van aanwijzingen voor de aanwezigheid van archeologische resten wordt ten aanzien van het plangebied geen vervolgonderzoek aanbevolen. Wel dient opgemerkt te worden dat (zoals bij iedere gravende activiteit) het aantreffen van (niet voorspelbare) toevalsvondsten niet kan worden uitgesloten. Indien hiervan sprake mocht zijn, dient de overheid (RACM) hiervan op de hoogte te worden gesteld in het kader van de meldingsplicht (Monumentenwet 1988, Artikel 47). Met betrekking tot de bevindingen van onderhavig onderzoek dient contact opgenomen te worden met het bevoegd gezag (gemeente Maasdriel).

Periode Nieuwe tijd Late Middeleeuwen Vroege Middeleeuwen Romeinse tijd IJzertijd Bronstijd Neolithicum (nieuwe steentijd) Mesolithicum (midden steentijd) Paleolithicum (oude steentijd)

RAAP-notitie 1845 / eindversie 19-09-2006

Datering 1500 1050 450 12 voor 800 2000 5300 8800 300.000

-

heden 1500 1050 450 12 800 2000 4900 8800

Tabel 1. Archeologische tijdschaal.

na Chr. na Chr. na Chr. voor Chr. voor Chr. voor Chr. voor Chr. voor Chr.

[9 ]

H.W. van Heelstraat-Groenestraat te Hurwenen, gemeente Maasdriel; archeologisch vooronderzoek: een bureau- en inventariserend veldonderzoek

Literatuur Berendsen, H.J.A., e.a., 2001. Zand in banen - Zanddiepte-kaarten van het Gelders rivierengebied, met inbegrip van de uiterwaarden. Provincie Gelderland, Arnhem. Berendsen, H.J.A. & E. Stouthamer, 2001. Paleogeographic development of the Rhine-Meuse delta, The Netherlands. Van Gorcum, Assen. Brinkkemper, O., e.a. (redactie), 1998. Handboek ROB-specificaties. Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek, Amersfoort. Hoegen. R., in voorbereiding. Plangebied Groenestraat te Hurwenen, gemeente Maasdriel; archeologisch proefsleuvenonderzoek. RAAPrapport 1400. RAAP Archeologisch Adviesbureau, Amsterdam. Nederlands Normalisatie-instituut, 1989. Nederlandse Norm NEN 5104, Classificatie van onverharde grondmonsters. Nederlands Normalisatie-instituut, Delft. Pronk, E.C., 2006. Plangebied Groenestraat te Hurwenen, gemeente Maasdriel; archeologisch vooronderzoek: een bureau- en inventariserend veldonderzoek. RAAP-notitie 1746. RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V., Amsterdam. ROB, 2005. Indicatieve Kaart van Archeologische Waarden (IKAW) versie 2.1. Ontleend aan http://www.archis.nl. Stiboka, 1984. Bodemkaart van Nederland (herziene uitgave), schaal 1:50.000, Blad 45 West ‘s-Hertogenbosch. Stichting voor Bodemkartering, Wageningen. Tol, A., P. Verhagen, A. Borsboom & M. Verbruggen, 2004.

Prospectief boren; een studie naar de betrouwbaarheid en toepasbaarheid van booronderzoek in de prospectiearcheologie. RAAP-rapport 1000. RAAP Archeologisch Adviesbureau, Amsterdam.

RAAP-notitie 1845 / eindversie 19-09-2006

[1 0 ]

H.W. van Heelstraat-Groenestraat te Hurwenen, gemeente Maasdriel; archeologisch vooronderzoek: een bureau- en inventariserend veldonderzoek

Gebruikte afkortingen ARCHIS IKAW -Mv RACM ROB

ARCHeologisch Informatie Systeem Indicatieve Kaart van Archeologische Waarden beneden maaiveld Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschappen en Monumentenzorg Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek

Verklarende woordenlijst kom laklaag

oeverafzetting stroomgordel

Laag gebied waar na overstroming van een rivier vaak water blijft staan en klei kan bezinken. Geprononceerd vegetatieniveau met zwarte kleur en schelpachtige, glanzende breukvlakjes; vaak wordt de term ook gebruikt voor een vegetatieniveau i.h.a. Rug langs een rivier, bestaande uit overwegend kleiafzettingen. Het geheel van rivieroeverwal-, rivierbedding- en kronkelwaardafzettingen, al dan niet met restgeul(en).

Overzicht van figuren en tabellen Figuur 1. Boorpuntenkaart. Tabel 1.

Archeologische tijdschaal.

RAAP-notitie 1845 / eindversie 19-09-2006

[1 1 ]

H.W. van Heelstraat-Groenestraat te Hurwenen, gemeente Maasdriel; archeologisch vooronderzoek: een bureau- en inventariserend veldonderzoek

150200

150300

150250

150350

424900

424900

2006

Gro

ene

stra

at

1

424850

424850

5 3 n .va H.W

2

aa lstr Hee

424800

424800

t

4

424750

424750

legenda boring 0

25 m

150200

150250

50 1:1.500 150300

3

boornummer grens plangebied 150350

MAHU_figuren\lbs\1

Figuur 1. Boorpuntenkaart.

RAAP-notitie 1845 / eindversie 19-09-2006

[1 2 ]