Bijlage 2 RES-1.0 FruitDelta Rivierenland
Tekst van het document
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE 1.0
FOTO: Ronald Verwijs / Betuwecopters
FruitDelta Rivierenland
C OLO FO N Opdrachtgever Stuurgroep RES FruitDelta Rivierenland Onder voorzitterschap van Joost Reus, wethouder duurzaamheid, gemeente Culemborg Procesmanagement en contact Annemieke Spit procesmanager RES FruitDelta Rivierenland info@resrivierenland.nl Opgesteld door RES-team FruitDelta Rivierenland in samenwerking met de gemeenten Buren, Culemborg, Maasdriel, Neder-Betuwe, Tiel, West Betuwe, West Maas en Waal, Zaltbommel, Waterschap Rivierenland, provincie Gelderland, Liander, Gebiedscoöperatie Rivierenland, Greenport Gelderland, Samenwerkende Woningcorporaties Rivierenland, VNO-NCW Rivierenland en Feddes/Olthof Landschapsarchitecten. Tekst RES-team FruitDelta Rivierenland, Feddes/Olthof Landschapsarchitecten en Liander. Verantwoording beeldmateriaal Alle beelden en illustraties zijn van Feddes/Olthof Landschapsarchitecten, Liander, Regio Rivierenland, JongRES, Enexis Groep, BetuweCopters, David Wolf, Communicatiebureau de Lynx, tenzij anders vermeld. Redactie en vormgeving Communicatiebureau de Lynx Meer informatie is te vinden op www.resrivierenland.nl Tiel, maart 2021
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE 1.0
FruitDelta Rivierenland
INHOUD VOORWOORD
4
BEGRIPPENLIJST
SAMENVATTING
5
BIJLAGEN
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE 1.0 FRUITDELTA RIVIERENLAND
6
DEEL 1. RES 1.0
11
1.1 PARTICIPATIE
12
1.2 ELEKTRICITEIT
16
1.3 VISIE RES-BOD 1.0
23
1.4 WARMTE
29
DEEL 2. RICHTING RES 2.0
34
2.1 COMMUNICATIE EN PARTICIPATIE
36
2.2 ELEKTRICITEIT
37
2.3 WARMTE
39
2.4 OMGEVINGSBELEID
41
DEEL 3. SAMENWERKINGSAGENDA
43
3.1 SAMENWERKING IN BELEID, UITVOERING EN PARTICIPATIE
45
3.2 STRATEGISCHE SAMENWERKING
47
3.3 KENNIS DELEN EN KOPPELKANSEN
50
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.
51
Deelnemers ruimteateliers 54 Deelnemers aan de overleggen RES FruitDelta Rivierenland 55 Ambitie per gemeente in 2030 56 Analyse per kansrijk gebied voor wind 57 Achtergrondinformatie Warmte Feddes Olthof: ‘Naar een RES 1.0: Een landschappelijk perspectief’ Rapport Liander ‘Impact van RES 1.0 Op het energienet RES-regio FruitDelta Rivierenland’
VOORWOORD We staan wereldwijd voor een enorme opgave om de opwarming van de aarde tegen te gaan. Nederland heeft zijn verantwoordelijkheid genomen door in het Klimaatakkoord afspraken te maken. Een deel van die verantwoordelijkheid is neergelegd bij lagere overheden, verenigd in 30 regio’s. In Rivierenland hebben we die handschoen opgepakt. Samen met regionale partijen hebben we een Regionale Energiestrategie (RES) gemaakt: waar is ruimte voor grootschalige opwek van duurzame energie door middel van zon en wind en hoe verdelen we de beschikbare warmtebronnen? Met deze RES 1.0 geven we een eerste antwoord op deze vragen. Geen gemakkelijk antwoord. En ook een voorlopig eerste antwoord. Met het bepalen van de hoeveelheid duurzame energie die we willen opwekken, de kansrijke gebieden voor windturbines en de voorwaarden voor grootschalige opwek van zonne-energie, staan we pas aan het begin. Er zullen nog vele discussies en gesprekken volgen. Over hoeveel windturbines er waar precies moeten komen en hoe hoog. En hoe we de lusten en de lasten eerlijk verdelen en onze inwoners betrekken. Over hoe we zonneweides combineren met het versterken van biodiversiteit. En hoe we keuzes maken voor een duurzame warmtevoorziening. Deze RES biedt kansen om de energievoorziening in eigen hand te houden en om regionale werkgelegenheid te vergroten. Maar het zal her en der ook pijn gaan doen.
We houden zo goed mogelijk rekening met het
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE 1.0
/
FRUITDELTA RIVIERENLAND
/
MAART 2021
landschap, met de beschikbare netwerkcapaciteit en met het lokale draagvlak, maar het is onvermijdelijk dat al deze belangen goed moeten worden afgewogen en dat er keuzes moeten worden gemaakt. Niet iedereen zal het met die keuzes eens zijn. Ook dat moeten we erkennen. Uiteindelijk zullen de verschillende democratisch gekozen raden en besturen deze keuzes moeten bekrachtigen en knopen moeten doorhakken. Er is met deze RES 1.0 mooi voorwerk gedaan om die moeilijke keuzes een stap verder te brengen. Ik wil iedereen die hier aan heeft meegewerkt hartelijk bedanken voor hun inzet. Het RES-team FruitDelta Rivierenland, de leden van de Stuurgroep en de leden van de regiegroep. Maar ook alle organisaties en inwoners die de moeite hebben genomen om kritisch met ons mee te denken en commentaar hebben gegeven op eerdere concepten. Ook hebben vele honderden inwoners enquêtes ingevuld om ons richting mee te geven. Dank daarvoor. Kortom, we gaan met deze RES een weg op waarvan we het eindpunt nog niet kennen. De RES 1.0 is slechts een tussenstap op weg naar een duurzaam Rivierenland. En deze tussenstap vertolkt onze bijdrage aan het wereldwijde klimaatvraagstuk. Onze zoektocht en samenwerking gaan ook na deze RES 1.0 onverminderd door. Joost Reus, voorzitter Stuurgroep RES FruitDelta Rivierenland
4
SAMENVATTING
Regio Rivierenland stapt over op duurzame energie. In deze Regionale Energiestrategie (RES) beschrijven wij onze regionale kansen voor warmte en ons RES-bod: onze ambitie voor het opwekken van duurzame elektriciteit met wind en zon, en welke gebieden in de regio daarvoor kansrijk zijn.
Als we de ambitie van 1,2 TWh van het nieuwe RES 1.0bod realiseren is de CO2-uitstoot in 2030 34% lager. Dit is inclusief 16% reductie door o.a. energiebesparing. Dit is een flinke stap op weg naar de doelstelling van 55% reductie in 2030 uit het Gelders Energieakkoord. Maar er is meer nodig. Hiervoor liggen kansen bij duurzame mobiliteit, duurzame glastuinbouw, verduurzaming van bedrijven(terreinen) en circulaire economie. Volgens Liander is het bod van 1,2 TWh aansluitbaar op het elektriciteitsnet.
Ons RES 1.0-bod is: 1,2 TWh duurzame elektriciteit in 2030, opgewekt met wind en zon.
WARMTE
ZON EN WIND Om tot dit RES-bod te komen is stapsgewijs een proces doorlopen. Daarin zijn onder meer de volgende vragen onderzocht: Waar in de regio is ruimte voor het opwekken van elektriciteit? Om hoeveel ruimte gaat het? Hoe past wind- en zonne-energie in deze gebieden in het landschap? Zijn deze gebieden maatschappelijk gezien geschikt? Is het financieel haalbaar? En wat betekent dit voor de capaciteit van het energienet in Rivierenland?
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE 1.0
/
Ook voor warmte is een verkenning uitgevoerd. Er is geïnventariseerd waar grote en kleinere warmtebronnen aanwezig zijn en of deze ingezet kunnen worden om bijvoorbeeld huizen en kantoren te verwarmen. Heel veel grote warmtebronnen zijn er in Rivierenland niet. Maar als we in nauwe regionale samenwerking de kansen voor warmte uit de rivieren en plassen en met zonthermie de warmte uit de zon benutten, kunnen we het aardgasverbruik toch flink verminderen zonder dat de elektriciteitsvraag te veel stijgt.
PARTICIPATIE De bouwstenen voor het RES 1.0-bod zijn voornamelijk verzameld via ruimteateliers. Deze bijeenkomsten vormen de kern van het proces. Van een eerste groep ‘verkenners’ is de groep betrokkenen op natuurlijke
FRUITDELTA RIVIERENLAND
/
MAART 2021
wijze gegroeid. Naarmate de plannen concreter worden, praten ook steeds meer inwoners mee, die geen organisatie vertegenwoordigen. In totaal hebben 600 personen tijdens deze bijeenkomsten meegedacht en gepraat. Het uitgangspunt van RES FruitDelta Rivierenland is: iedereen moet in de gelegenheid zijn geweest om op het juiste moment mee te praten. Doel van de dialoog is om samen kennis te vergaren, informatie te delen en input op te halen. Uiteindelijk is met een regiobrede enquête getoetst of de uitgewerkte denkrichting in lijn is met de beleving van willekeurige inwoners. 2.350 inwoners hebben op deze manier hun mening gegeven over het opwekken van duurzame elektriciteit via wind en zon in Rivierenland.
NAAR EEN RES 2.0 Met de RES 1.0 is de samenwerking van partners in de energietransitie in Rivierenland nog maar net begonnen. Nu is het de uitdaging om met elkaar de stap richting realisatie te zetten. Participatie van inwoners en bedrijven wordt daarbij nóg belangrijker. Richting 2023 stellen we een RES 2.0 op, waarin nieuwe inzichten voor elektriciteit en warmte een plek krijgen. Ook blijven we met elkaar via de Samenwerkingsagenda werken aan belangrijke thema’s als energiearmoede, energiebesparing, innovatie, monitoring en communicatie.
5
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE 1.0 FRUITDELTA RIVIERENLAND Dit is de Regionale Energiestrategie 1.0 van regio FruitDelta Rivierenland: onze bijdrage aan de landelijke afspraken voor elektriciteit en gebouwde omgeving uit het Nationale Klimaatakkoord en het Gelders Energieakkoord. Met onze Regionale Energiestrategie (RES) maken we in de regio afspraken over lokale, duurzame energie. Letterlijk betekent dit: samen kijken naar kansen voor duurzame energie door windturbines, zonnepanelen en warmte. In figuurlijke zin willen we energie krijgen én houden van het proces. Het helpt om daarbij het uiteindelijke doel voor ogen te houden. Want waar doen we het ook alweer voor?
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE 1.0
/
REGIO FRUITDELTA RIVIERENLAND FruitDelta Rivierenland is een regio met een karakteristiek landschap. De krachtige rivieren brengen dynamiek; het dijkenlandschap beschermt ons; de vruchtbare grond voedt ons. Al het goede van ons gebied willen we ook doorgeven aan onze kinderen. Door de veranderingen in ons klimaat is dat niet vanzelfsprekend. In Rivierenland buigen we deze uitdaging stap voor stap om naar kansen. Werken met wind, water, zon en aarde zit in ons DNA. Net als aanpakken. We doen veel zelf, we doen veel samen. Als we deze energietransitie goed doen, versterken we de brede welvaart in onze regio, ook in de toekomst. En behouden we de regie over hoe we omgaan met het landschap dat we koesteren.
KEUZES MAKEN Met onze RES streven we naar een betaalbare duurzame energievoorziening, voor en door de regio, passend bij ons gebied. Dit doen we door afgewogen keuzes te maken voor duurzame elektriciteit uit zon en wind en voor duurzame warmte. Met onze gezamenlijke ambitie dragen we met deze RES zo goed mogelijk bij aan de doelstellingen vanuit het Klimaatakkoord en het Gelders Energieakkoord.
FRUITDELTA RIVIERENLAND
/
MAART 2021
De RES biedt kansen voor de brede welvaart in onze regio. We zien de RES in perspectief en kijken ook naar kansen voor werkgelegenheid, financiering, participatie en innovatie. Ook leggen we de verbinding tussen de RES en andere opgaven in onze regio, zoals onze Regio Deal en de regionale speerpunten, maar bijvoorbeeld ook klimaatadaptatie, duurzame mobiliteit, duurzame tuinbouw en verduurzaming van bedrijven(terreinen).
STUURGROEP RES FRUITDELTA RIVIERENLAND Ons brede perspectief uit zich in de samenstelling van de Stuurgroep RES FruitDelta Rivierenland. Hierin zitten vertegenwoordigers van Greenport Gelderland, Samenwerkende Woningcorporaties Rivierenland, Liander, VNO-NCW Rivierenland en Gebiedscoöperatie Rivierenland (de koepel van diverse burgerorganisaties in Rivierenland), de acht gemeenten (Buren, Culemborg, Maasdriel, NederBetuwe, Tiel, West Betuwe, West Maas en Waal, Zaltbommel), Waterschap Rivierenland en provincie Gelderland. We werken ook samen met partijen buiten onze regio, zoals met de andere RES-regio’s en het Nationaal Programma RES (NPRES).
6
SAMEN OPTREKKEN Het klimaatvraagstuk dringt diep door in het persoonlijk leven van onze inwoners. Het beperken van energieverbruik, het aanpassen aan veranderende klimaatomstandigheden en het opwekken van duurzame energie raakt ieders huishouden, portemonnee en leefomgeving. Daar kunnen we niet zorgvuldig genoeg mee omgaan. Inwoners, organisaties en ondernemers praten daarom vanaf dag één mee. Participatie is anno 2021 vanzelfsprekend. Er bestaan echter geen objectieve criteria die uitwijzen dat inwoners serieus genomen zijn of dat er voldoende draagvlak is. Daarbij zal er altijd spanning blijven tussen wat nodig is, wat nu mogelijk is en wat als wenselijk wordt ervaren.
gemeenten verschillen in oppervlakte, inwoneraantal, kernen en landschappelijke factoren. Ook bevinden ze zich in verschillende fasen van het opstellen en/of uitvoeren van beleid voor zon en wind. Tijdens de ruimteateliers was er telkens aandacht voor de lokale situatie én de regionale samenhang. In het kader van het opstellen van lokaal beleid voor wind en zon organiseerden gemeenten volop zelf gesprekken met inwoners via dorpenrondes, online bijeenkomsten, gesprekstafels, energiecafés en enquêtes. Alle activiteiten werkten aanvullend en versterkend op elkaar en brachten zowel het lokale beleid als het regionale verhaal een stap verder.
STAP VOOR STAP De ontwikkeling van de RES is een langjarig samenwerkingsproces, dat bestaat uit meerdere stappen.
Het is belangrijk om in deze fase van het totale RES-proces duidelijk te zijn over de randvoorwaarden. Nederland schakelt over op duurzame energie. Windturbines en zonneparken zijn daarbij noodza-
1.
kelijk. Het proces om te komen tot deze RES 1.0 was gericht op het vinden van een balans tussen maatschappelijke draagvlak en ruimtelijke inpassing in het landschap, opbrengst, netimpact en systeemefficiëntie en bestuurlijk draagvlak. De uiteindelijke besluitvorming over de RES 1.0 vindt plaats in gemeenteraden, het algemeen bestuur van Waterschap Rivierenland en Provinciale Staten.
regio aan de landelijke doelstellingen voor wind, grootschalige zon en duurzame warmte in 2030. Medio 2020 legden we hiermee onze basis vast, bestaande uit gerealiseerde en geplande projecten. 2.
In deze tweede stap, de RES 1.0, hebben we ook nieuwe kansen voor wind en zon meegenomen. Met het RES 1.0-bod leggen we vast welke kansen we, aanvullend op het Concept RES-bod, nog meer zien voor wind en zon richting 2030.
3.
De derde stap is die naar een RES 2.0 en verder. De RES is een proces waarbij telkens een nieuw doel voor ogen komt en dat steeds vraagt om
LOKAAL EN REGIONAAL PERSPECTIEF Samen optrekken betekent ook oog hebben voor onderlinge overeenkomsten en verschillen. Rivierenland is bescheiden qua oppervlakte en met acht gemeenten redelijk overzichtelijk. Maar de
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE 1.0
/
Ons Concept RES-bod van 0,632 TWh was onze eerste (tussen)stap in de bijdrage van onze
FRUITDELTA RIVIERENLAND
/
MAART 2021
vernieuwing en om aanpassing. We kijken voortdurend naar resultaten die we halen, naar veranderende (markt) omstandigheden, naar nieuwe technieken en nieuwe samenwerkingsprojecten. We herijken de RES elke twee jaar en passen die aan waar nodig. Parallel aan deze drie stappen werken we aan onze regionale Samenwerkingsagenda. Die is beschreven in deel 3. Met de agenda willen we de juiste voorwaarden creëren en versterken voor het realiseren van onze ambities. Denk aan inzet op innovatie, werkgelegenheid, onderwijs, financiering, communicatie en participatie. Met de Samenwerkingsagenda leggen we ook de verbinding met andere opgaven in onze regio en het Gelders Energieakkoord en bouwen we voortdurend aan onze samenwerking.
7
WAAROM WERKEN WE AAN EEN REGIONALE ENERGIESTRATEGIE? Er is op korte termijn een omvangrijke reductie van
Eén van de afspraken uit het Klimaatakkoord is dat dertig
In het Klimaatakkoord is géén verdeling gemaakt van de
de uitstoot van broeikasgassen nodig om het tempo
regio’s in Nederland onderzoeken waar en hoe in de
totale opgave (35 TWh) over de dertig RES-regio’s. De vraag
van de klimaatverandering voldoende te temperen.
regio het beste duurzame elektriciteit op land opgewekt
aan elke regio is een zo goed mogelijke bijdrage te doen,
In het Klimaatakkoord van Parijs is in 2015 door 195
kan worden (wind en zon) en welke warmtebronnen te
op basis van de specifieke mogelijkheden in de regio. De
landen afgesproken dat de opwarming van de aarde
gebruiken zijn als alternatief voor aardgas. Iedere regio
regie hiervoor ligt bij de regio zelf.
wordt beperkt tot minder dan twee graden Celsius ten
beschrijft haar eigen mogelijkheden in een Regionale
opzichte van 1990. Het streven daarbij is om de opwar-
Energiestrategie (RES).
ming beperkt te houden tot anderhalve graad.
Opgave duurzame warmte
Op 28 juni 2019 publiceerde het
Opgave duurzame elektriciteit
kabinet het Klimaatakkoord,
In 2030 is landelijk naar verwachting 135 Terawattuur
woningen van het aardgas af tot 2030. Elke regio is daarom
de Nederlandse uitwerking van de
(TWh) elektriciteit nodig. Hiervoor is afgesproken dat in
gevraagd in beeld te brengen welke grote warmtebronnen
internationale klimaatafspraken
2030 35 TWh elektriciteit op land opgewekt moet worden
er in de regio aanwezig zijn. En ook om aan te geven hoe
van Parijs. Hierin legde een groot
door windturbines en grootschalige toepassing van zon
die gekoppeld kunnen worden aan de warmtevraag van de
aantal maatschappelijke organisa-
(groter dan 15 KWp, ongeveer 50 zonnepanelen). Dit is
gebouwde omgeving. Grote warmtebronnen zijn bijvoor-
ties, bedrijfssectoren, gemeenten, provincies, water-
ongeveer het elektriciteitsverbruik van 10 miljoen huis-
beeld warmte uit de bodem, warmte uit afval- en oppervlak-
schappen en rijksoverheid vast hoe zij willen bijdragen
houdens. Deze opwekking komt bovenop de verwachte
tewater en restwarmte van industrie. Inzicht in de beschik-
aan de landelijke doelstelling: in 2030 de helft minder
autonome groei van kleinschalig zon op daken met 7
baarheid van warmtebronnen voor ruimteverwarming
CO2-uitstoot dan in 1990.
TWh en 49 TWh wind op zee. De resterende energievraag
maakt het mogelijk om de extra regionale elektriciteitsbe-
wordt in 2030 nog ingevuld met fossiele brandstoffen.
hoefte voor ruimteverwarming in te schatten.
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE 1.0
/
FRUITDELTA RIVIERENLAND
Volgens het Klimaatakkoord moeten anderhalf miljoen
/
MAART 2021
8
REGIO RIVIERENLAND IN CIJFERS Gelders Energieakkoord (GEA) Met de RES en onze Samenwerkingsagenda leveren wij een belangrijke bijdrage aan de doelstelling van
246. 565 INWONERS ha.
het Gelders Energieakkoord om
81. 900 HECTARE (WATER EN LAND)
102. 808 HUISHOUDENS (CBS 2020)
HUIDIG GEMIDDELD VERBRUIK 1 huishouden = 3.500 KWh
1 TWh = 1.000 GWh = 1.000.000 MWh = 1.000.000.000 KWh
•
1 GROTE WINDTURBINE (anno 2025)
levert 0,02 TWh per jaar = 5.700 huishoudens
•
2016
levert 0,00158 TWh = 450 huishoudens
van 1990. Waar de landelijke opgave voor de RES zich richt op een bijdrage aan elektriciteit en warmte voor de gebouwde omgeving, gaat het Gelders in alle sectoren. De verwachting is dat in 2030 een CO2-reductie van 16% gehaald wordt
1 ha ZONNEVELD
levert 0,00116 TWh per jaar = 330 huishoudens
TOTALE ENERGIEVRAAG REGIO 2016 vs. 2030
55% te verminderen ten opzichte
Energieakkoord over 55% CO2-reductie
1 ha ZONNEDAK
•
in 2030 de uitstoot van CO2 met
via een gemiddelde energiebesparing van 1,5% per jaar en veranderingen in bijvoorbeeld elektrisch rijden
2030
en de verwarming van huizen. Ons bod van 1,2 TWh leidt tot 34% CO2reductie in 2030.
1,2 INDUSTRIE, LANDBOUW, MOBILITEIT
8 TWh
5,8 TWh
1,2
TWh
TWh
Om de 55% CO2-reductie dichterbij te brengen is meer nodig. Kansen liggen er in de sectoren industrie, landbouw (met name glastuin-
TOTAAL 35 TWh
TOTAAL 8,1 TWh
bouw en fruitteelt) en mobiliteit. In onze Samenwerkingsagenda voor de RES leggen we verbinding met de 5 programma’s van het GEA
2 TWh
2,3 TWh
10 TWh
8,1 TWh
HU I S H O U D ENS EN G E BOU W EN
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE 1.0
RES 1.0 BOD VS. REGIONAAL ENERGIEVERBRUIK 2030
RES 1.0 BOD VS. LANDELIJKE RES-DOELSTELLING 2030
en de Gebiedsagenda FruitDelta Rivierenland.
Bronnen: CBS en Energie Transitie Model (ETM)
/
FRUITDELTA RIVIERENLAND
/
MAART 2021
9
FIGUUR 1: TIJDLIJN
oktober 2020 - juni 2021 2018 - 2019
december 2019 - september 2020
FASE 1, FASE 2 en FASE 3 Voorbereiding Analyse & ambitie
Uitwerken & opleveren concept RES
juni 2019 2019
FASE 5 Verankeren, uitvoeren en monitoren
RES 1.0 Rivierenland Besluitvorming door de acht Gemeenteraden, Waterschap en Provincie Gelderland + overige partners mei/juni 2021
juli 2021
1 juni 2020
Indienen RES 1.0 bij NPRES
Indienen concept RES bij NPRES Besluitvorming door de acht Gemeenteraden, Waterschap en Provincie Gelderland
Notitie Uitgangspunten RES Rivierenland Besluitvorming door de acht Gemeenteraden, Waterschap en Provincie Gelderland
Tweejaarlijkse herijking (RES 2.0, RES 3.0 etc.)
2021
december 2019
. Kick-off RES (februari 2018)
. Voorbereiding en vaststelling Concept RES
. Thema-ateliers
. Regionale raadsbijeenkomsten
(juli 2018)
Uitwerken & opleveren RES 1.0
mei 2020 2020
. Regionale raadsbijeenkomst
2021 - 2030
Concept RES Rivierenland Besluitvorming door de acht Gemeenteraden, Waterschap en Provincie Gelderland + overige partners
Ondertekening Klimaat-akkoord
2018
FASE 4
. Uitwerken RES 1.0
(27 januari)
. Regionale raadsbijeenkomst (5 oktober 2020)
. Ruimteateliers (derde ronde, online)
. Lokale ruimte-ateliers (december 2020 & januari 2021)
. Ruimte-ateliers
. Jongerenbijeenkomst (13 januari 2021)
. Inventarisatieregionale warmte-
. Kennisbijeenkomsten (november & december 2020)
vraag en -bronnen (RSW)
. Inwonersenquête (januari & februari 2021)
. Regionale raadsbijeenkomst (september 2019)
. Regionaal atelier (februari 2021) . Regionale raadsbijeenkomst (april 2021) PARALLELLE TRAJECTEN Samenwerkingsagenda RES 2020-2030: Kansen voor samenwerking met o.a. onderwijs, arbeidsmarkt, landbouw, mobiliteit en industrie
NPRES: Landelijke optelling duurzame opwekking en mogelijke herverdeling
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE 1.0
/
FRUITDELTA RIVIERENLAND
/
MAART 2021
10
DEEL 1. RES 1.0
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE 1.0
/
FRUITDELTA RIVIERENLAND
/
MAART 2021
11
DEEL 1. RES 1.0 Ons RES 1.0-bod is 1,2 TWh, opgewekt door middel van zon op dak, zonnevelden en windturbines. Een verdubbeling van ons Concept RES-bod. De RES is van ons allemaal. Dit deel begint daarom met een beschrijving van het doorlopen van het participatieproces. We beschrijven vervolgens de regionale ambities waarop dit bod gebaseerd is. Tot slot geven we in deze RES 1.0 ook aan hoe we om willen gaan met grootschalige warmtebronnen.
1.1 PARTICIPATIE
RUIMTEATELIERS
Iedereen moet in de gelegenheid zijn geweest om op het juiste moment mee te praten. Dat is het uitgangspunt van de RES FruitDelta Rivierenland. De RES 1.0 is het resultaat van een proces, waarbij
Met enquêtes (gemeentelijk en regionaal) is gecheckt of we met de uitwerking in de goede richting zaten. Uit de respons blijkt dat de ideeën van betrokken inwoners tijdens de ruimteateliers overeenkomt met
Kern van het proces zijn de ruimteateliers. We zijn gestart met een regionaal atelier, waarin alle deelnemende partners gezamenlijk de lijnen hebben uitgezet voor de lokale ruimteateliers in de verschillende
vanaf het begin zowel inwoners als stakeholders aan tafel hebben gezeten. Doel van de dialoog is om samen kennis te vergaren, informatie te delen en input op te halen en daarmee alle belangen tijdig in beeld te krijgen. En te toetsen of de uitgewerkte denkrichting in lijn is met de beleving van onze inwoners.
de mening van willekeurige inwoners die wellicht minder kennis van het vraagstuk hebben. Dit bevestigt dat we met de RES 1.0 op de juiste weg zijn. Veel inwoners vinden het belangrijk dat er wordt gewerkt aan duurzame energie in de regio. Dat blijkt uit de regionale enquête. 73% van de respondenten onderschrijft dit belang. Sommigen uitten wel zorgen over specifieke gebieden en de persoonlijke gezondheid. Ook zijn er mensen die een voorkeur hebben voor technieken als waterkracht, waterstof en kernenergie boven windturbines en zonneparken. Zoals eerder genoemd: er zal altijd een spanningsveld blijven tussen wat nodig is, wat nu mogelijk is en wat als wenselijk wordt ervaren.
gemeenten.
De bouwstenen voor de RES 1.0 zijn verzameld tijdens ruimteateliers. Van een eerste groep ‘verkenners’ is de groep betrokkenen op natuurlijke wijze gegroeid. En naarmate de plannen concreter worden, praten ook steeds meer inwoners mee, die niet verbonden zijn aan een organisatie.
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE 1.0
/
FRUITDELTA RIVIERENLAND
/
MAART 2021
Vervolgens zijn in iedere gemeente twee ruimteateliers georganiseerd. Voor iedere bijeenkomst is een vertegenwoordiging van inwoners, ondernemers, belangenorganisaties en gemeenteraadsleden uitgenodigd - per gemeente (en dus per avond) een groep van ongeveer 30 personen. Zij vormden de eerste verkenners. In het eerste atelier werkten zij in groepen aan een landschapsanalyse van de regio, aan de hand van de volgende drie vragen: Welke landschappelijke kwaliteiten kunnen we behouden of versterken? Waar liggen kansen voor duurzame energie? Op welke manier kunnen we duurzame energie inpassen? De uitwerking
12
hiervan is tijdens de tweede ronde aan dezelfde groep genodigden voorgelegd. De Concept-RES is een tussenresultaat van deze bijeenkomsten. In de derde ronde ruimteateliers zijn de Concept-RES en de denkrichtingen voor de RES 1.0 toegelicht. Daarbij gaven alle aanwezigen aan wat zij belangrijk vonden in de uitwerking naar de RES 1.0. Uitnodigingen werden breed verspreid via alle on- en offline mediakanalen van de gemeenten en RES FruitDelta Rivierenland. Vanwege Covid-19 vonden deze bijeenkomsten online plaats. De vierde ronde stond in het teken van het concreet invullen van kansrijke gebieden voor RES 1.0, inclusief randvoorwaarden. Ook deze avonden werden breed aangekondigd, stonden open voor iedereen en trokken meer deelnemers. De reeks ruimteateliers werd in februari 2021 afgesloten met een regionaal atelier, waaraan beleidsambtenaren en vertegenwoordigers van stakeholders deelnamen. Tijdens deze bijeenkomst is alle verzamelde informatie
Jongeren en de RES I&O Research deed in opdracht van het Nationaal
Binnen de landelijke RES-organisatie is een jonge-
Programma RES een landelijk onderzoek onder
renafdeling opgezet: JongRES. JongRES organiseert
jongeren. Daaruit blijkt dat jongeren in Nederland
gezellige en educatieve bijeenkomsten en biedt trai-
klaar zijn voor de energietransitie. Ze zien hun
ningen aan. Ook zet JongRES zich in om in elke RES-
energievoorziening graag verduurzamen. Twee
regio om een jongerenvertegenwoordiger te laten
derde van de jongeren is vóór zonnevelden en
deelnemen aan de formele RES-overlegstructuur,
windturbines op land en zee, waarbij zonnevelden
om zo de belangen van jongeren en jonge wer-
iets meer worden gesteund dan windturbines.
kenden in de regio te behartigen. Ondanks ver-
Zelfs negen op de tien jongeren vinden het goed
schillende wervingsacties is er voor RES FruitDelta
dat er steeds meer zonnepanelen op daken zijn in
Rivierenland nog geen jongerenvertegenwoordiger
Nederland. Aan het onderzoek deden 200 jongeren
gevonden. Deze vacature blijft open staan tot een
uit Rivierenland mee.
jongere zich meldt.
en de uitwerking ervan doorgesproken en zijn de contouren van de RES 1.0 opgesteld. Bij de verschillende rondes waren steeds deels dezelfde deelnemers aanwezig. Op maat gemaakte presentaties gaven in het kort inzicht in de regionale opgave, waarna ingezoomd werd op de lokale situatie. Iedere ronde werd gebruikt om de uitwerking van de eerder opgehaalde informatie te toetsen en vervolgens een stap verder te brengen. Op deze manier groeide het collectieve kennisniveau en kon iedereen meebepalen of de input op gewenste wijze was verwerkt. In totaal hebben 600 personen tijdens deze bijeenkomsten meegedacht en gepraat.
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE 1.0
/
FRUITDELTA RIVIERENLAND
/
MAART 2021
13
We organiseerden twee online workshops voor raadsleden in samenwerking met NPRES en Gelderland Academie, over slim elektriciteitsnetwerk en warmtetransitie. In deze workshops konden de deelnemers een serious game spelen.
AANVULLENDE ACTIVITEITEN
ENQUÊTES
Parallel aan de ruimteateliers hebben verschillende gemeenten gesprekken met inwoners gevoerd in het kader van het opstellen en/of uitvoeren van lokaal wind- en zonbeleid. Voorbeelden hiervan zijn de gebiedstafel in Culemborg, energiecafés en energiekringen in Zaltbommel, twee online sessies in Maasdriel, een brainstorm met jongeren in Neder-Betuwe en drie onlinebijeenkomsten rondom kansrijke gebieden in Buren. De lokaal en regionaal georganiseerde activiteiten werkten aanvullend en versterkend op elkaar.
De gemeenten Zaltbommel, Maasdriel en West Maas en Waal hebben daarnaast inwoners bevraagd via een gemeentebrede enquête. In Zaltbommel reageerden 459 inwoners (januari/februari 2020), in Maasdriel 538 (september 2020) en in West Maas en Waal 487 (januari 2021). De gemeente Neder-Betuwe heeft specifiek jongeren vanaf 16 jaar bevraagd over onderwerpen als energietransitie, duurzaamheid en klimaatproblematiek via de campagne ‘Doe mee voor een future proef N-B’ (november 2020). De campagne bestond uit een praatmee-app en een online brainstorm.
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE 1.0
/
FRUITDELTA RIVIERENLAND
/
MAART 2021
Via een app werden drie vragenlijsten verspreid die door respectievelijk 24, 41 en 31 jongeren tussen de 16 en 35 jaar werden beantwoord. 18 jongeren namen deel aan de online brainstorm. Met als gedeelde conclusie: het helpt als de dingen die goed zijn voor het klimaat en milieu mooi, leuk en makkelijk zijn om te doen én direct resultaat leveren.
14
HOE DENKEN INWONERS OVER HET OPWEKKEN VAN DUURZAME ENERGIE IN RIVIERENLAND? Regionale enquête Met een regiobrede enquête is tot slot in januari en februari 2021 getoetst of de uitgewerkte denkrichting in lijn is met de beleving van willekeurige inwoners. Een soort validatie bij mensen die niet noodzakelijkerwijs kennis hebben over het doorlopen proces of de RES. 2.350 inwoners van Rivierenland gaven hun mening over het opwekken van duurzame energie met wind en zon. Er is gekozen voor een laagdrempelige methodiek waarbij mensen eenvoudig in een paar minuten hun mening kunnen geven; Swipocratie. De enquête heeft drie weken online gestaan en is breed gedeeld door de acht gemeenten, partners en RES FruitDelta Rivierenland, zowel via bestaande off- en online mediakanalen als via WhatsApp en betaalde advertenties op Facebook en Instagram.
Wat vinden inwoners van duurzame energie in de regio? 45%
48%
Vindt dat het wel een verschil maakt of je financieel kunt meeprofiteren van zon en wind
70%
Vindt het acceptabel dat het landschap veranderd door windmolens en zonnepanelen
72%
Maakt zich Wil in de buurt zorgen over best een accu klimaatverandering voor energieopslag
73%
Hoe denken inwoners over gas en warmte?
73%
Wil zijn huis graag energiezuiniger maken
88%
Kan ook koken zonder gas
80%
Vindt dat Rivierenland onderzoek moet doen naar warmte uit de bodem of uit water
71%
Maakt zich zorgen over de kosten om zijn huis energiezuiniger te maken
69%
Denkt dat alle huizen in de regio gemakkelijk verwarmt kunnen worden met een elektrische warmtepomp
30%
Vindt het belangrijk dat in Rivierenland duurzame energie wordt opgewekt
Wil graag samenwerken aan duurzaamheid met buurtgenoten
Hoe willen inwoners duurzame energie opwekken?
Als inwoners kiezen…
Zonnepanelen
Liever 170 daken vol met zonnepanelen [A] of 1 plek ter grootte van een voetbalveld met zonnepanelen [B]?
2.350 inwoners hebben de enquête ingevuld. De resultaten geven aan dat willekeurige inwoners op grote lijnen hetzelfde denken over de energietransitie en de meest wenselijke gebie-
op bedrijfsdaken
96%
langs de snelweg
84%
gecombineerd met landbouw
76%
op water
41%
in een weiland
27%
gecombineerd met natuur/recreatie
23%
in de natuur
21%
Zonnevelden liever verstoppen met een heg [A], of juist laten zien [B]?
den voor de opwek van wind en zon als inwoners die (intensief) betrokken waren tijdens de ruimteateliers. Dit bevestigt dat Rivierenland met de RES 1.0 op de juiste weg is. Veel inwoners vinden het belangrijk dat er wordt gewerkt aan duurzame energie in de regio. De uitkomsten van de regionale enquête RES FruitDelta Rivierenland zijn samengevat in de infographic hiernaast en zijn na te lezen op de website van RES FruitDelta Rivierenland: Swipocratie.
Liever 30 voetbalvelden vol met zonnepanelen [A] of 1 windmolen (200m) [B]?
Windmolens
Liever één grote windmolen (200m) [A] of 300 kleine windmolens (21m) [B]?
Liever windmolens ver weg, zodat jij ze niet ziet [A], of juist (financieel) profiteren van windmolens in de buurt [B]?
Liever alles in 1 groot gebied [A] of verdeeld over veel kleine gebieden [B]?
Wat zijn inwoners bereid te veranderen?
langs de snelweg
72%
op een bedrijventerrein
68%
in een weiland
39%
in de natuur
16%
Wat wel?
Een warme trui aantrekken
Wat niet?
Minder kleding kopen
Vakantie met de trein in plaats van het vliegtuig
Een auto delen in plaats van je eigen auto bezitten
2350 inwoners gaven in januari en februari 2021 hun mening over de opwek van duurzame energie in Rivierenland via Swipocratie. Met de enquête is getoetst of de mening van de gemiddelde inwoner overeenkomt met de denkrichting van inwoners die meer bij het ontwikkelen van de Regionale Energie Strategie (RES) betrokken zijn geweest. De RES beschrijft hoeveel duurzame energie regio Rivierenland wil gaan opwekken en welke plekken geschikt zijn voor opwek via zon en wind.
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE 1.0
/
FRUITDELTA RIVIERENLAND
/
MAART 2021
15
1.2 ELEKTRICITEIT
INTEGRALE AFWEGINGEN Voor wind bestonden er al langer de windturbines In de Concept-RES werden kansen benoemd. Deze zijn langs de A15 in Buren en Neder-Betuwe en de turbisamengevat in denkrichtingen en in het proces naar nes bij Culemborg. RES 1.0 verder uitgewerkt. Ook andere aspecten spelen In de Concept-RES gingen we ervan uit dat de drie een rol: randvoorwaarden van bijvoorbeeld bewoning, bestaande turbines in Culemborg in 2030 zijn afgebroveiligheid, natuur, impact van nieuwe duurzame enerken en dat er een nieuw windpark voor in de plaats gie op het elektriciteitsnet, maatschappelijk draagvlak is gekomen. De besluitvorming loopt nu. We gaan er en gemeentelijk beleid. Een integrale afweging bepaalt voorlopig van uit dat er vier turbines terugkomen. uiteindelijk de ambitie van de regio in de RES 1.0. De recent gebouwde turbines langs de A15 bij Deil en Daarbij geldt dat verdubbeling een streven is, geen AFWEGINGSKADER de AVRI zijn ook onderdeel van de Concept-RES, net harde eis. als de toekomstige turbines in Zaltbommel (Windpark OPBRENGST Bommelerwaard-A2) en Maasdriel (Burgerwindpark
In de Concept-RES hebben we vastgelegd te streven naar een verdubbeling van het conceptbod van 0,632 TWh. Ons RES 1.0-bod is 1,2 TWh, gebaseerd op de volgende regionale ambities: •
0,301 TWh uit zon op grote daken: van 37 hectare in 2020 naar 191 hectare in 2030.
•
0,283 TWh uit zonnevelden: van 49 hectare in het Concept RES-bod (bestaand en in ontwikkeling) naar 249 hectare in 2030.
•
0,750 TWh uit windturbines: van 32 in het ling min 7 turbines afgeschreven in 2030) naar 49 turbines (17 nieuw).
Het Concept RES-bod telde op tot 0,632 TWh, bestaande uit gerealiseerde en geplande projecten. Uit de ruimteateliers kwamen kansen naar voren voor nieuwe gebieden. In de Concept-RES is daarom opgenomen dat gestreefd wordt naar een verdubbeling van dit concept bod. In ons huidige bod van 1,2 TWh houden we rekening met de totale ambities van 1,3 TWh met een risicomarge van 0,1 TWh.
CONCEPT-RES VERTREKPUNT In de Concept-RES vormden gerealiseerde en geplande projecten voor duurzame energie het uitgangspunt. Het proces voor RES 1.0 is verdergegaan waar de ConceptRES eindigde.
/
3
Ten slotte gaan we uit van realisatie van windpark Midden-Betuwe zoals vermeld in de Concept-RES. Voor alle projecten in ontwikkeling geldt dat er nog onzekerheden in de realisatie zijn. Het is niet 100% zeker dat ze er komen.
Concept RES-bod (bestaand en in ontwikke-
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE 1.0
4
A2 Lage Rooijen).
Voor zon zijn we bij het vaststellen van de ConceptRES uitgegaan van gerealiseerde zonnepanelen op grote daken. Ook hebben we de gerealiseerde zonnevelden bij de AVRI en Beneden-Leeuwen meegenomen. In de Concept-RES hebben we vooruitgeblikt naar de zonnevelden die Waterschap Rivierenland op de eigen terreinen aanlegt. Daar hebben we de zonnevelden bij opgeteld die toen in ontwikkeling waren: een initiatief in Buren, experimenten in Tiel, zonneveld Lingemeren en beleidsruimte (beauty contest) in Neder-Betuwe.
FRUITDELTA RIVIERENLAND
/
MAART 2021
NETIMPACT
2 1
LANDSCHAP
0
BELEID GEMEENTE
MAATSCHAPPELIJK DRAAGVLAK
Landschap als basis Bij deze integrale afweging vormt het landschap de basis. Duurzame energieopwekking met zon en wind is duidelijk zichtbaar in ieders omgeving. Daarom zijn we gestart met een landschappelijke analyse. Welke mogelijkheden voor zon en wind zien we als we kijken naar het landschap van Rivierenland? Deze analyse is uitgevoerd door Feddes/Olthof Landschapsarchitecten en neergelegd in het document ‘Naar een RES 1.0: een landschappelijk perspectief’.
16
LANDSCHAPPELIJKE INDELING
Rivierenlandschap Regio FruitDelta Rivierenland is bovenal een rivierenlandschap, dat bestaat uit verschillende delen: de rivieren en uiterwaarden, de hogere stroomruggen en oeverwallen waar van oudsher de bebouwing ligt, en de lager gelegen nattere komgronden. Binnen het gebied lijkt de opbouw dankzij de rivieren hetzelfde, maar toch zijn er grote verschillen. Zo is de grootschalige open Tielerwaard een heel ander komgebied dan de Capreton in de Bommelerwaard, dat veel meer beplanting heeft. Overal wordt het landschap doorsneden door grootschalige infrastructuur: de A15, de A2 en diverse spoorlijnen met daaraan gekoppeld enkele grote bedrijventerreinen, zoals Medel bij Tiel. Ook de glastuinbouw in de Bommelerwaard is een opvallend element in het landschap.
bron: Feddes/Olthof
Bij het opstellen van de Concept-RES hebben we een cultuurhistorische waardenkaart van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) als onderlegger
Dwarsdoorsnede van Rivierenland
Oeverwal
Kom
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE 1.0
Oeverwal
/
Oeverwal
Oeverwal
Kom
FRUITDELTA RIVIERENLAND
/
MAART 2021
gebruikt. Deze kaart geeft een overzicht van de kenmerkende landschappen in onze regio en van alle cultuurhistorisch waardevolle elementen. Zoals de Nieuwe Hollandse Waterlinie, die van invloed is op het westelijk deel van de regio. Het beleid voor zon en wind op en rondom dit potentiële werelderfgoed is nog niet uitgekristalliseerd. Bij de realisatie van projecten moet hier rekening mee worden gehouden en zorgvuldig ontwerp is hierbij van belang. Wij gaan ervan uit dat er geen projecten komen in de schootsvelden en op of in objecten als forten en batterijen.
17
KANSEN VOOR WIND
Realisatiekansen en randvoorwaarden Voor wind- en zonneprojecten gelden randvoorwaarden vanuit wet- en regelgeving en beleid. Zo worden bewoners beschermd tegen overlast door wettelijke normen voor geluid, slagschaduw en veiligheid. Ook zijn er veiligheidsnormen voor bijvoorbeeld wegen en kabelleidingen.
Potentie wind (groen) NPRES december 2020
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE 1.0
/
FRUITDELTA RIVIERENLAND
/
MAART 2021
18
GELDERS NATUURNETWERK, WEIDEVOGELGEBIED, RUSTGEBIED GANZEN
Gelders Natuurnetwerk Het natuurbeleid beschermt plant- en diersoorten en gebieden. Bij het zoeken naar kansen ontzien we Natura 2000-gebieden, weidevogelgebieden, rustgebieden voor ganzen en het Gelders Natuurnetwerk (GNN). Toch is er binnen dit natuurnetwerk soms wel ruimte voor duurzame energieprojecten bij zorgvuldige planvorming, zo bleek bij de plaatsing van twee windturbines binnen de grenzen van het GNN bij knooppunt Deil.
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE 1.0
/
FRUITDELTA RIVIERENLAND
/
MAART 2021
19
RADAR HERWIJNEN
Radarstation De mogelijke komst van een nieuw radarstation, bij Herwijnen of op een andere locatie in de buurt, kan bepalend zijn voor de ontwikkeling van windparken in de regio. TNO heeft op ons verzoek enkele opties doorgerekend. Als de radarpost daadwerkelijk in Herwijnen komt, zijn er in het westelijke deel van de regio (vooral West Betuwe en een deel van Zaltbommel) bijna geen mogelijkheden meer voor windenergie. De besluitvorming over dit radarstation zal langer duren dan 1 juli. De RES 1.0 zal het dus moeten doen met deze onzekerheid.
Laagvlieggebieden De Bommelerwaard en het Land van Maas en Waal zijn belangrijke oefengebieden voor de helikopters van het ministerie van Defensie. Het beschikbaar houden van oefenruimte voor laagvliegen is geen harde wettelijke eis, maar wel een belang om rekening mee te houden.
LAAGVLIEGGEBIEDEN
Wij hebben De Staf Commando Luchtstrijdkrachten om advies gevraagd op basis van de kansrijke gebieden voor wind. Bij de toekomstige ontwikkellocaties voor wind is overleg nodig.
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE 1.0
/
FRUITDELTA RIVIERENLAND
/
MAART 2021
20
Foodvalley
BUURREGIO’S
U16
In onze buurregio’s zijn er ook plannen voor projecten. Wij hebben vooral naar wind gekeken. De ideeën van onze buren sluiten goed aan bij de onze, omdat ook zij vaak de rijks- en provinciale wegen beschouwen als kansrijke gebieden voor wind.
Culemborg
Buren Neder-Betuwe
Alblasserwaard
Tiel
Arnhem-Nijmegen
West Betuwe West Maas en Waal
Zaltbommel
West Brabant
Noord Oost Brabant
Maasdriel
Hart van Brabant
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE 1.0
/
FRUITDELTA RIVIERENLAND
/
MAART 2021
21
Netimpact
Maatschappelijk draagvlak
We streven naar een optimale balans tussen kosten en tempo van de noodzakelijke netuitbreidingen. Doel is een toekomstbestendig energienet waarbij energie voor iedereen betrouwbaar, betaalbaar en bereikbaar is én blijft. De betaalbaarheid wordt bepaald door de uitbreidingen en verzwaringen van het netwerk die nodig zijn om de ambitie van de RES 1.0 te realiseren. Een goede verhouding tussen zon en wind is belangrijk om de beperkte ruimte op het elektriciteitsnet goed te kunnen benutten en om goed aan te sluiten bij de vraag. Als de zon schijnt waait het minder, en andersom. Het is ideaal om kabels aan te leggen voor een mix van zon en wind. Wij kijken ook naar toekomstvaste uitbreidingen, gericht op de lange termijn (2040-2050). Liander heeft een aantal doorrekeningen gemaakt om dit criterium mee te laten wegen. Daarbij is ook informatie van omliggende regio’s gebruikt. Het resultaat wordt uitgedrukt in kosten, ruimte (inzicht in de hoeveelheid ruimte die extra energieinfrastruc-
Als er nieuwe wind- en zonprojecten moeten komen, welke hebben dan het meeste draagvlak? Voor wind is er het meeste draagvlak voor gebieden die gekoppeld zijn aan grootschalige infrastructuur. De as A15/Betuwelijn scoort hierbij het hoogst. Ook zien veel mensen de A2 als logische drager, met name ten zuiden van knooppunt Deil. Daarnaast zijn de provinciale wegen, zeker in oost-westelijke richting, aanknopingspunten voor toekomstige windenergieprojecten. Hiernavolgend in voorkeur worden ook industrie- en bedrijventerreinen als kansrijk gezien. De open landbouwgebieden scoren wisselend. Er is steun voor het benutten van lokale kansen. Mensen zien het als een positieve uitdaging dat hun eigen gemeente energieneutraal wordt, zowel met wind als met zon. Belangrijk is wel dat inwoners en omwonenden zelf profiteren, dus dat er veel aandacht is voor mede-eigenaarschap van de omgeving of vergoedingen aan omwonenden, onder andere via een omgevingsfonds.
tuur nodig heeft) en tijd.
Voor zonneprojecten is het grootste draagvlak voor zon op grote daken. Voor zon op land worden de zogenaamde restgronden (bijvoorbeeld vervuilde grond of een rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI)) het meest kansrijk gevonden. Ook dubbelgebruik is veelvuldig genoemd (bijvoorbeeld zonnepanelen boven fruit, bij parkeerterreinen en op geluidsschermen). Een goede landschappelijke inpassing, bijvoorbeeld met struweel of hagen, is belangrijk. Het benutten van goede landbouwgronden voor zon zien velen als onwenselijk. Voor zonnevelden in natuurgebieden is het draagvlak klein.
Draagvlak gemeentelijk beleid Bij het begin van het RES-proces hadden twee gemeenten in Regio Rivierenland beleid voor duurzame energie. Inmiddels hebben alle acht gemeenten in de regio beleid in ontwikkeling of al geaccordeerd door de gemeenteraad. Deze gemeentelijke beleidsontwikkelingen zijn door regionale-lokale samenwerking gesynchroniseerd. De kansrijke gebieden voor wind zoals we die hier noemen, passen binnen het gemeentelijk beleid. Er zijn wel verschillen. Sommige kansrijke gebieden passen binnen actueel beleid, andere zijn meer een verkenning voor de toekomst.
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE 1.0
/
FRUITDELTA RIVIERENLAND
/
MAART 2021
22
1.3 VISIE RES-BOD 1.0
Een zonneladder geeft een voorkeursvolgorde aan. Op hoofdlijnen leidt dit tot het beeld in figuur 2. Het is niet bedoeld om in de tijd eerst de ene categorie te benutten en daarna pas de volgende.
ZON
Zonnevelden kunnen goed worden ingepast in het landschap, mits locatie en inrichting goed gekozen worden. Feddes/Olthof hebben hiervoor ontwerpprincipes
Zon op grote daken heeft een grote voorkeur. Dat is regionaal het vertrekpunt. In de regio zijn veel grote daken te vinden
uitgewerkt. Gemeenten borgen deze uitgangspunten in hun eigen beleid. In vier gemeenten (Neder-Betuwe, Maasdriel, West Betuwe en Buren) is dit beleid al door de raad vastgesteld, in de andere vier gemeenten is de besluitvorming vergevorderd en wordt naar verwachting medio 2021 afgerond. Gemeenten gaan uitwerken hoe het beleid het beste op elkaar kan aansluiten in de regio.
bij de logistieke centra, bij industrie, bij landbouwbedrijven en bij maatschappelijk vastgoed (zoals zorgcentra, dorpshuizen en gemeentehuizen). De laatste jaren worden
FIGUUR 2: ZONNELADDER, VOORKEURSVOLGORDE ZON
deze daken steeds vaker benut voor het opwekken van zonne-energie. Daken met
1.
meer dan 50 zonnepanelen (15 KWp) tellen
Zonnepanelen op daken en gevels van gebouwen
mee in het bod voor RES 1.0. Onze ambitie is om grote daken maximaal te benutten. Wij gaan voor een vervijfvoudiging van de oppervlakte zon op grote daken ten opzichte van 1 januari 2020. Dit is zeer ambitieus, maar wel mogelijk als overheden, bedrijven en eigenaren zich samen met Liander inzetten om belemmeringen weg te nemen. Ook restgronden zijn kansrijk, zoals de ruimtes tussen snelweg en spoor, vuilstorten en rioolwaterzuiveringen. Wat betreft dubbelgebruik (zonnepanelen boven fruit, parkeerterreinen en geluidschermen) zien wij in de praktijk de eerste veelbelovende initiatieven. Waterschap Rivierenland zet in op zonnevelden op eigen terreinen bij rioolwaterzuiveringen, vanuit het eigen streven om energieneutraal te zijn. Deze volgorde sluit aan bij de lokale zonneladders.
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE 1.0
/
2.
Restgronden en dubbelgebruik
3.
Overige gronden
FRUITDELTA RIVIERENLAND
/
MAART 2021
23
WIND Vijf kansrijke gebieden maken deel uit van het RES-bod 1.0. Hier is plaats voor 17 nieuwe turbines, vergeleken met Concept-RES. Totaal komen we dan op 49 turbines in 2030.
De integrale afwegingen, zoals eerder beschreven, hebben geleid tot een lijst kansrijke gebieden voor wind (zie bijlage 4). Met ‘kansrijk gebied voor wind in de RES’ bedoelen wij dat het goed past in het regionale strategisch beeld zoals dat hierboven is geschetst. Ook buiten deze gebieden zijn er mogelijkheden, maar daar zal vaker maatwerk nodig zijn. De gemeentelijke beleidsvisies zon en wind zijn leidend en vormen het juridisch kader voor initiatiefnemers. Grootschalige infrastructuur vormt de ruggengraat voor het ontwikkelen van nieuwe windparken. Vooral de A15/Betuwelijn en A2/spoorlijn zien wij als kansrijk. Er zijn al windparken, er zijn projecten in ontwikkeling en er zijn aanknopingspunten voor extra ambities.
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE 1.0
/
FRUITDELTA RIVIERENLAND
/
MAART 2021
Provinciale wegen zijn nevengeschikt, maar passen ook bij het basisprincipe. De vaak oost-westelijke lijnen benadrukken de landschappelijke richting van het rivierenlandschap. Ook het Amsterdam-Rijnkanaal zien wij als grootschalige infrastructuur. Hier liggen kansen om aan te sluiten bij Medel of op langetermijnontwikkelingen langs het kanaal ten noorden van onze regio. Op dit moment is er geen politiek en maatschappelijk draagvlak voor windprojecten in het open gebied van de gemeente Buren. Dit gebied heeft daarom de status ‘Reserve na 2030’ (zie hieronder). Wij zien goede redenen om ook verder te kijken dan de grote transportassen. Soms kan worden aangesloten bij infrastructuur (bedrijventerreinen, glastuinbouw). Deze gebieden zijn van belang voor de lange termijn, bijvoorbeeld als andere projecten toch niet doorgaan. Ze kunnen ook kansen bieden om lokaal energieneutraal te zijn of om de middelen voor lokale investeringen in landschap of leefbaarheid beschikbaar te krijgen. De exacte locatie zal in dit soort gebieden extra aandacht vragen.
24
KANSRIJKE GEBIEDEN WIND
Kansrijke gebieden voor wind
ONTWERPPRINCIPES ZON
Er zijn drie categorieën ‘kansrijke gebieden voor wind’, met een verschillende status in de RES: 1.
2.
3.
Kansrijke gebieden, status Ambitie 2030 (onderdeel bod RES 1.0) • Buren A15 • Energiedriehoek Betuwe (Buren, Tiel en Neder-Betuwe) • Maasdriel A2 • Neder-Betuwe A15 • Zaltbommel
Kansrijke gebieden, status Verkennen 2030 (geen onderdeel bod RES 1.0) • Tiel A2, Wadenoijen • West Betuwe A15 • West Maas en Waal, in de kom
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE 1.0
/
Reservegebied na 2030 • Buren-kanaalzone
FRUITDELTA RIVIERENLAND
Ambitie 2030. Deze gebieden zijn onderdeel van het RES-bod 1.0. In de integrale afweging scoren deze gebieden goed, onder andere omdat ze aansluiten bij het beleid in de gemeenten, al vastgesteld of in ontwikkeling. Daarmee is nog niet zeker dat in deze gebieden daadwerkelijk windprojecten komen. Het hangt af van de plannen van initiatiefnemers, eventuele technische belemmeringen en vastlegging in lokaal beleid (lokaal draagvlak). Gemeenten zetten zich in om hier windprojecten mogelijk te maken (inspanningsverplichting, geen resultaatverplichting). Verkennen 2030. Deze gebieden scoren goed in de integrale afwegingen, maar op een aantal onderdelen niet genoeg om mee te kunnen nemen in het RES-bod 1.0. Bijvoorbeeld omdat gemeentelijk beleid op dit moment geen ruimte biedt of omdat er nog een aantal zaken moeten worden uitgezocht. Reserve na 2030. Deze gebieden hebben landschappelijk gezien niet de eerste voorkeur of kunnen op dit moment op weinig draagvlak rekenen. Deze gebieden zijn geen onderdeel van het RES-bod 1.0.
In bijlage 4 staat een korte beschrijving van ieder kansrijk gebied voor wind. Daarbij is per gebied de integrale afweging in beeld gebracht.
/
MAART 2021
25
AMBITIES DUURZAME ELEKTRICITEIT
Uitgangspunten •
Ons RES 1.0-bod is 1,2 TWh, gebaseerd op de volgende regionale ambities: •
0,301 TWh uit zon op grote daken: van 37 hectare in 2020 naar
•
0,283 TWh uit zonnevelden: van 49 hectare in het Concept RES-bod
Wij houden rekening met stijgende opbrengsten van
structie zo maar geschikt is voor het extra gewicht van
zonnepanelen. Hierdoor kan met een kleiner opper-
de zonnepanelen. Niet iedere eigenaar heeft de finan-
vlak dezelfde hoeveelheid energie opgewekt worden.
ciële ruimte om te investeren, al is de businesscase
Onze norm voor daken is 1,58 GWh/hectare/jaar (dak
goed. Soms is een huurder van een pand wel geïnte-
helemaal volgelegd) en voor zonnevelden 1,16 GWh/
resseerd in zonnepanelen, maar de eigenaar niet. Ook
hectare/jaar (bij 70% bedekking en 30% ruimte voor
zien wij dat installatiebedrijven beperkte capaciteit
andere functie).
hebben. Ten slotte is het, ondanks inspanningen van
191 hectare in 2030. •
Wij houden er rekening mee dat niet iedere dakcon-
•
Ook voor wind houden wij rekening met verdere inno-
Liander, een uitdaging om de grote daken die verder
vaties. Wij gaan uit van toekomstige turbines met een
van onder- en middenstations liggen op tijd aan te
vermogen van 5 MW en een opbrengst van 0,02 TWh/
sluiten op het elektriciteitsnet vanwege beschikbare
turbine/jaar.
en nog uit te breiden netcapaciteit.
(bestaand en in ontwikkeling) naar 249 hectare in 2030. •
0,750 TWh uit windturbines: TABEL 1: GEACTUALISEERDE CIJFERS CONCEPT-RES EN AANVULLENDE AMBITIES RES 1.0
van 32 in het Concept RES-bod (bestaand en in ontwikkeling
AANTAL / HECTARES
min 7 turbines afgeschreven in 2030) naar 49 turbines (17 nieuw).
ZON OP GROTE DAKEN
Risicomarge van 0,1 TWh
ZONNEVELDEN
Bovenstaande optelling brengt de ambities in totaal op 1,3 TWh. Het RES-bod is 1,2 TWh. Wij streven naar het realiseren van alle projecten en locaties die genoemd worden in deze RES 1.0. Het zijn echter geen voldongen feiten. Wij houden er rekening mee dat er wijzigingen kunnen komen waardoor projecten niet doorgaan. We houden een risicomarge aan van 0,1 TWh.
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE 1.0
WINDTURBINES
Bestaand en in ontwikkeling
37
0,058
Ambitie
154
0,243
Totaal grote daken (ha.)
191
0,301
Bestaand en in ontwikkeling
49
0,052
Ambitie
200
0,231
Totaal zonnevelden (ha.)
249
0,283
Bestaand* en in ontwikkeling
18
0,212
Ontwikkeling
14
0,188
Ambitie
17
0,350
Totaal windturbines
49
0,750
FRUITDELTA RIVIERENLAND
* In 2030 zijn de bestaande turbines in Culemborg en Echteld afgeschreven en tellen dus niet mee in het RES-bod.
1,335
TOTAAL
/
TWH
/
MAART 2021
26
IMPACT OP DE ELEKTRICITEITSINFRASTRUCTUUR Het RES-bod 1.0 is inpasbaar na uitbreiding
DE IMPACT VAN BOD RES 1.0 (SITUATIE 2030) OP DE HUIDIGE STATIONSCAPACITEIT
van de infrastructuur. Cruciaal hierbij is goede afstemming tussen locatie, planning en de verhouding wind en zon.
De kaart hiernaast laat zien dat vrijwel ieder station in de regio vóór 2030 zijn maximale capaciteit overschrijdt. Dit komt door de geografische spreiding van de duurzame energie-opwekking in combinatie met de ontwikkelingen in andere sectoren (zoals glastuinbouw), de warmtetransitie en elektrisch vervoer. Liander verwacht dat de meeste stations al in 2025 hun maximale capaciteit bereiken, omdat zonneprojecten versnellen vanwege recent aangenomen beleid in veel gemeenten. Liander heeft uitbreidingsplannen voor acht stations (de groenomlijnde rode bolletjes). Deze stations worden naar verwachting in de loop van 2023 in gebruik genomen. Voor de stations Culemborg en Dodewaard start het onderzoek naar de mogelijkheden voor uitbreiding in de eerste helft van 2021. Dat geldt ook voor station Druten (net in de regio Arnhem/Nijmegen). Liander kijkt samen met TenneT naar kansrijke gebieden voor nieuw te bouwen transformatorstations. Nieuwe stations zijn nodig om de RES ambities te realiseren en om aan te sluiten bij ontwikkelingen van gemeenten. De voorlopige kansrijke gebieden zijn in de omgeving van knooppunt Deil, in de regio tussen Tiel en Dodewaard en in het zuidelijk deel van de Bommelerwaard.
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE 1.0
/
• •
• •
GROEN: voldoende capaciteit ROOD-GROEN-OMLIJND: door realisatie van reeds geplande netuitbreidingen voldoende capaciteit (verwacht omstreeks 2023/2024). ORANJE: capaciteitslimiet bijna bereikt ROOD: onvoldoende capaciteit en extra netaanpassing benodigd.
(bron: Liander)
FRUITDELTA RIVIERENLAND
/
MAART 2021
27
Studies dienen in de loop van 2021 uit te wijzen hoeveel stations er waar nodig zijn. Gemeenten worden nauw betrokken bij de planvorming en uitvoering van deze netuitbreidingen.
•
Liander schat de te maken kosten op € 145,8 miljoen (stationsuitbreidingen: € 62,9 miljoen, kabels van en naar deze stations: € 45,9 miljoen en het laagspanningsnet ‘in de straat’: € 37 miljoen). Dit zijn maatschappelijke kosten die door alle inwoners en bedrijven moeten worden opgebracht. De uit te breiden of nieuw te bouwen stations vragen daarbij in totaal 7,6 hectare ruimte. In sommige gebieden is het nog eenvoudig mogelijk om zon op dak aan te sluiten op het net, in andere gebieden is geen ruimte meer en moet het net eerst worden verzwaard. Dat kan soms een jaar of langer duren en daar zijn per opgewekt kilowattuur forse maatschappelijke kosten mee gemoeid. Om grip te krijgen op de complexiteit van zon op dak, en vertraging of hoge kosten te voorkomen, is het van belang
• •
•
De nabijheid van de Nieuwe Hollandse Waterlinie lijkt met een goed ontwerp geen probleem op te leveren. Er is echter nog een afsprakenkader in ontwikkeling dat de provincies, waar de linie loopt, gaan hanteren. Het behouden van voldoende oefenruimte voor helikopters in laagvlieggebieden. Bij het toetsen van de projecten in de ontwerpfase is de natuurtoets een risico (denk aan de wespendief in Neder-Betuwe). Natura 2000 en provinciaal natuurbeleid lijken geen harde belemmering voor de ambities in deze RES 1.0, maar ook dit blijkt pas echt bij de toetsing van concrete plannen. Dalende subsidies voor zon en wind zorgen voor meer druk op de businesscases.
Systeemefficiëntie Met de uitvoering van de RES 1.0 overschrijdt vrijwel ieder
om tot een uitvoeringsstrategie te komen. Bekijk hier de rapportage van Liander ‘Impact van RES 1.0 op het energienet RES-regio FruitDelta Rivierenland’.
•
daging, maar ook een kans. Na de geplande uitbreidingen
•
Zaltbommel, Tiel en Dodewaard).
van het bod naar RES 2.0 en verder. Het is daarbij wel van en ‘verkwisting’ van capaciteit tegen te gaan. Dat kan door:
Onzekerheden en risico’s •
De opweklocatie dichter bij de vraag situeren (die vooral is geconcentreerd rond de grote stations bij
is er relatief veel ruimte op het netwerk voor verhoging belang nu al in te zetten op maximale systeemefficiëntie
Schaalvergroting (zonnevelden samenbrengen tot een omvang van meer dan 10 ha).
elektriciteitsstation zijn huidige capaciteit. Dat is een uit-
•
De druk op de infrastructuur neemt af met cable pooling, waarbij zon en wind samen gebruik maken van één aansluiting. Uit een aanvullende analyse,
De plannen voor een nieuw radarstation. Als dit radarstation in Herwijnen komt, blokkeert dit windprojecten in een straal van 4 kilometer. Voor verder weg gelegen gebieden geldt dat windturbines dwars op de kijkrichting moeten komen: de radar moet tussen de molens door kunnen kijken.
•
Streven naar een gelijke verhouding van aan te slui-
waarin over heel Rivierenland meer dan 50MW zon
ten vermogens voor zon en wind: naast iedere 10MW
wordt gecombineerd met wind, blijkt eenduidig dat
aan wind (2 turbines) is er dan 10 hectare zon (inclu-
cablepooling kansen biedt om maatschappelijke kosten
sief zon op dak). Het aantal kilowatturen voor wind
voor (verdere) netuitbreidingen te beperken en daarbij
ligt dan een factor 3 á 4 hoger dan voor zon – wind
ruimte te houden voor toekomstige verhogingen van
heeft een veel hogere energieopbrengst per megawatt
het bod.
vermogen.
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE 1.0
/
FRUITDELTA RIVIERENLAND
/
MAART 2021
28
1.4 WARMTE FIGUUR 3: RES, TVW, RSW EN WUP
Bod op zon en wind
Om aan de regionale warmtevraag in 2030 te voldoen is veel inzet nodig. Als we actief warmtebronnen als geothermie, groen
ELEKTRICITEIT
gas en restwarmte gaan gebruiken en
Transitievisie Warmte
RES
inzetten op de ontwikkeling van warmte uit rioolwaterzuiveringsinstallaties (RWZI’s), kunnen we in 2030 voorzien in ongeveer 15%
In Wijkuitvoeringsplannen (WUP’s) wordt vastgelegd hoe de warmtevoorziening er in een specifieke wijk uit komt te zien. De WUP’s zijn in principe geen onderdeel van de TvW, maar hebben natuurlijk wel gevolgen voor de toekomstige behoefte aan warmtebronnen.
WARMTE
van de warmtebehoefte. Als we echter ook inzetten op het maken van warmte uit de zon en onze rivieren en plassen kunnen we in
Regionale Structuur Warmte
theorie grotendeels aan onze warmtebehoefte
Wijkuitvoeringsplannen
te voldoen. Dit vergt wel stevige investeringen en vooral samenwerking met alle regionale
WARMTEBRONNEN
partners. Dit vraagt ook om een veel ondernemender overheid dan nu. Als de kansen voor warmte niet worden benut, dan hebben we flink meer elektriciteit nodig om onze huizen te verwarmen.
REGIONALE STRUCTUUR WARMTE Warmte is iets lokaals en in eerste instantie de verantwoordelijkheid van de gemeenten. Zij stellen hun eigen Transitievisie Warmte (TvW) op, waarin staat welke delen van de gemeente op welk moment overgaan naar een duurzame vorm van warmte. Daaruit kan naar voren komen dat de ene gemeente een overschot aan warmte heeft en een andere een tekort.
REGIONALE ENERGIESTRATEGIE 1.0
/
Focus van de Regionale Structuur Warmte (RSW) is het in beeld brengen van de regionale warmtevraag en het
In Rivierenland zijn niet genoeg duurzame bronnen aanwezig of in ontwikkeling, behalve zon en water, om in 2030
aanbod vanuit warmtebronnen. In de RSW staat ook hoe eventuele bovengemeentelijke infrastructuur eruit ziet om warmte uit die bronnen te transporteren. De RSW, als onderdeel van de RES, gaat alleen maar over dat deel van de warmte in de regio dat gemeenten zelf niet kunnen oppakken binnen de TvW. De wederzijdse afhankelijkheid van RES en gemeentelijke TvW’s is lastig qua volgorde. De TvW hoeft pas eind 2021 vastgesteld te zijn, de RSW per 1 juli 2021. Daarmee neemt de RSW dus een voorschot op de toekomstige warmtevoorziening voor de regio, die pas verder verfijnd kan worden in de RES 2.0 en RSW 2.0 naarmate TvW’s opgeleverd en verder uitgewerkt worden.
aan de warmtevraag te voldoen. Rivierenland heeft geen grootschalige industrie waarvan de restwarmte gebruikt kan worden. Voor een groot deel van de regio geldt dat we rekening moeten gaan houden met uitbreiding van de drinkwaterwinning (ASV), wat de mogelijkheden voor geothermie en andere ondergrondse warmtebronnen beperkt. Dat betekent niet dat bodemwarmte of warmteopslag in de bodem onmogelijk is, maar het vraagt de komende jaren wel om afstemming. Kortom: het warmtesaldo (duurzame aanbod minus vraag) is nu negatief. Doel van de RSW is om hier inzicht in te geven. Maar deze RSW wil ook graag een pad schetsen naar een positief warmtesaldo. Dat vraagt ook om stevige investeringen in capaciteit, kennis en kunde, zowel op techniek als op het gebied van governance.