Bijlage 1e - Plan van Aanpak Vooronderzoek

MIRT onderzoek IRM Gebiedsontwikkeling Alem - Sint Andries Plan van aanpak vooronderzoek milieu en omgevingseffecten

Definitieve versie September 2021

Auteurs Gaston Graaf – Gemeente Maasdriel Paul Hospers – Dekker Groep

Inhoudsopgave

Blz.

Inhoud MIRT onderzoek IRM Gebiedsontwikkeling Alem - Sint Andries

1

1

Inleiding

3

1.1 1.2 1.3 1.4

Achtergrond Aanleiding Aanvullende onderzoeksagenda Basis voor het onderzoek

3 3 4 4

2

Proces

5

2.1 2.2 2.3

Uitvoeren onderzoeken Resultaten Vervolg

5 5 5

3

Onderzoeksagenda en onderzoeksvragen

7

3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7 3.8 3.9

Uitgangspunten voor uitvoering grondstoffenwinning Effectbepaling en aandachtspunten voor water Effectbepaling en aandachtspunten milieu en leefomgeving Effectbepaling en aandachtspunten natuur Effectbepaling en aandachtspunten Landbouw Effectbepaling en aandachtspunten Recreatie en toerisme Effectbepaling en aandachtspunten Leefbaarheid Effectbepaling en aandachtspunten Landschap, archeologie en cultuurhistorie Inzicht vervolg na eerste besluitvorming

7 8 9 9 9 9 9 10 10

Bijlagen 11 Bijlage 1 – Plangebied, zoekgebied grondstoffenwinning en voorlopige potentiële oplossingsrichtingen Bijlage 2 – Mogelijke inhoudsopgave eindrapportage onderzoeken Bijlage 3 – Onderzoeksagenda Bijlage 4 – Eerder uitgevoerd onderzoek

2

11 15 17 27

1 Inleiding 1.1

Achtergrond

Gemeente Maasdriel en familiebedrijf Dekker voeren een onderzoek uit naar de mogelijkheden voor een integrale gebiedsontwikkeling van Alem en omgeving. Dit doen zij in samenwerking met het Rijk, provincies Gelderland en Noord-Brabant en de waterschappen Aa en Maas en Rivierenland Het onderzoek is aangewezen als één van de proefgebieden (pilots) die in het kader van het programma Integraal Riviermanagement (IRM) langs de Maas worden uitgevoerd. Het onderzoek moet inzicht moet geven in de volgende vragen: •

•

•

Welke meerwaarden kan een integrale gebiedsontwikkeling bieden? Wat zijn de bestaande waarden? Wat zijn de wensen en eisen? Hoe kan kruisbestuiving ontstaan? Is een dergelijke gebiedsontwikkeling ook haalbaar en realiseerbaar, in termen van: Financiering Draagvlak Uitvoerbaarheid Is grondstoffenwinning in de Marensche Waarden daar onderdeel van?

Op grond van dit onderzoek beoordelen de betrokken partijen of het plan voor hen voldoende meerwaarden biedt om het een vervolg te geven. Bij een positief besluit volgt een volgende fase waarin het plan verder wordt uitgewerkt. Bij een negatief besluit stopt de planvorming in het kader van de IRM pilot.

1.2

Aanleiding

De eerste stap van het onderzoek was het in beeld brengen van bestaande waarden, opgaven en aandachtspunten. Hiervoor is op verschillende manieren informatie verzameld: • • • • •

Er is een analyse uitgevoerd om de doelen van de verschillende (overheids)organisaties in beeld te brengen; Er is een ruimtelijke analyse gemaakt van het gebied van Alem en Sint Andries; Er zijn onderzoeken uitgevoerd naar de aspecten natuur en rivierkunde; Er is een enquête uitgezet bij betrokken organisaties uit de omgeving (gebiedspartijen); Er zijn verschillende gebiedsbezoeken gedaan.

Op basis van deze informatie zijn (voorlopige) potentiële oplossingsrichtingen bepaald. Deze oplossingsrichtingen geven een mogelijke inrichting van het gebied rond Alem met mogelijke maatregelen binnen een thema. De maatregelen zijn plannen voor veranderingen en verbeteringen. Voor de uitvoering van het onderzoek is een projectgroep gevormd met de betrokken overheden en Dekker en een klankbordgroep met de betrokken gebiedspartijen. Het verzamelen van de informatie, de rapportage daarover en het opstellen van de potentiële oplossingsrichtingen is in overleg met de projectgroep en klankbordgroep uitgevoerd. Hierbij zijn er vanuit de klankbordgroep zorgen geuit over verschillende mogelijke maatregelen in het kader van de gebiedsontwikkeling. Vooral de effecten voor de omgeving van de beoogde grondstoffenwinning (klei en zand) vragen de aandacht. Geeft dit overlast (bijvoorbeeld door geluid of vrachtverkeer)? , wat zijn de gevolgen voor de grondwaterstand? etc. Daarnaast zijn er vragen over andere aspecten, zoals het effect van een mogelijke gebiedsontwikkeling op de landbouw en het landschap. Ook vanuit de projectgroep zijn er vragen gesteld, over de bijdrage die het gebied zou kunnen leveren aan de dijkversterking die nodig is tussen Lith en Bokhoven, aan een ecologische Maas-Waal verbinding en aan de wens om tot getijdebos te komen.

Er is behoefte om antwoord te krijgen op deze vragen voordat we verder gaan met het proces.

3

1.3

Aanvullende onderzoeksagenda

In vergelijkbare ontwikkelingen komen de gestelde vragen over de effecten van maatregelen op de omgeving pas later aan bod, als er vanuit de potentiële oplossingsrichtingen een voorkeursrichting is opgesteld. Dan is er immers een ruimtelijk ontwerp dat getoetst kan worden meestal in de vorm van een milieueffectrapportage. Het is de wens van de betrokken partijen om hier niet op te wachten, maar om nu een tussenstap te nemen. In deze tussenstap nemen we de tijd om op de zorgen en vragen die er zijn in te gaan. Dit doen we door het in samenspraak met de projectgroep en klankbordgroep uitvoeren van een reeks onderzoeken. Deze onderzoeken zijn opgenomen in de onderzoeksagenda (zie hoofdstuk 3). We verwachten dat de onderzoeken meer inzicht geven in de haalbaarheid, uitvoerbaarheid en effecten van de grondstoffenwinning en andere mogelijke maatregelen in het kader van de gebiedsontwikkeling. We krijgen door onderzoek te doen ook meer informatie om daarna een zorgvuldige afweging te maken over de reikwijdte van de gebiedsontwikkeling en over de verschillende maatregelen vanuit de potentiële oplossingsrichtingen te.

1.4

Basis voor het onderzoek

Gedetailleerd onderzoek naar maatregelen in een gebiedsontwikkeling zoals bij Alem wordt meestal pas verricht op basis van een ruimtelijk ontwerp. Er is echter nog geen plan met ruimtelijk ontwerp voor de gebiedsontwikkeling. Daarom zijn er uitgangspunten nodig om onderzoek te kunnen doen naar de effecten van grondstoffenwinning en andere mogelijke maatregelen in het kader van de gebiedsontwikkeling. Bij het onderzoek moet je immers ergens van uit kunnen gaan. Er zijn alleen (concept) potentiële oplossingsrichtingen gesitueerd in het plangebied. Bij de uitvoering van de onderzoeken worden deze als basis gebruikt. Voor het onderzoek naar de effecten van een mogelijke grondstoffenwinning wordt er gewerkt met een zoekgebied grondstoffenwinning. Dat is het gebied waarbinnen Dekker grondeigenaar is. Een eventuele grondstoffenwinning zal binnen dit zoekgebied liggen. Hierbij wordt een iets ruimere afstand (150 meter) dan de huidige door het Waterschap aangegeven beschermingszone van de dijk als minimaal aan te houden afstand voor vergravingen aangehouden. Het plangebied, zoekgebied grondstoffenwinning en de potentiële oplossingsrichtingen zijn opgenomen als bijlage 1. Benadrukt wordt dat deze uitgangspunten voor het onderzoek niet betekenen dat deze ook in een uiteindelijk plan terecht komen.

Door de potentiële oplossingsrichtingen en een zoekgebied grondstoffenwinning als uitgangspunten aan te houden onderzoeken we het maximale scenario, waarin de effecten het grootst zijn. Dat wil zeggen dat de grondstoffenwinning niet groter zal worden dan wat wordt onderzocht.

4

2 Proces 2.1

Uitvoeren onderzoeken

De onderzoeken worden uitgevoerd door en in opdracht van de kerngroep, die bestaat uit gemeente Maasdriel en Dekker. De uitvoering van de onderzoeken vindt plaats in samenspraak met de projectgroep en de klankbordgroep. Afhankelijk van het onderzoek worden deskundige onderzoeksbureaus ingeschakeld. In ieder geval op vier momenten worden deze groepen betrokken. Ook na de onderzoeken blijven deze groepen betrokken. 1. Bij het bepalen van de onderzoeksagenda. Er wordt gezamenlijk besproken naar welke aspecten er onderzoek wordt gedaan. Dit gebeurt in de periode juli tot en met september 2021. De uitkomst hiervan heeft geleid tot een overzicht zoals opgenomen in hoofdstuk drie van dit Plan van Aanpak. 2. Bij het vaststellen van de aanpak van de onderzoeken (proces, onderzoeksvragen). Dit gebeurt in de periode september tot en met oktober 2021. Hiervoor is dit Plan van Aanpak opgesteld. 3. Bij de uitvoering van de onderzoeken. Afhankelijk van het te onderzoeken aspect wordt informatie gevraagd vanuit de projectgroep en de klankbordgroep. Deze informatie wordt gebruikt voor het onderzoek. 4. Bij de oplevering van de onderzoeken. De rapportages die de onderzoeken opleveren zullen worden gedeeld en besproken met de projectgroep en de klankbordgroep voordat de rapportages definitief zijn. De opmerkingen worden meegenomen bij de oplevering van de onderzoeken.

Afhankelijk van het onderzoek kan dit in één of meerdere overleggen plaatsvinden. De uitvoering van de onderzoeken wordt voorzien voor de periode november 2021 - april 2022. Verwacht wordt dat in de periode november-december de eerste resultaten met de projectgroep en de klankbordgroep kunnen worden besproken.

2.2

Resultaten

De resultaten van de onderzoeken worden vastgelegd in een document “Vooronderzoek milieu- en omgevingseffecten”. Afzonderlijke onderzoeksrapportages (bijvoorbeeld over geluid en luchtkwaliteit; natuur; rivierkunde etc.) worden hier als bijlagen bijgevoegd. Een mogelijke inhoudsopgave van dit document is opgenomen als bijlage 2.

2.3

Vervolg

Hierna moet een besluit worden genomen over een eventueel vervolg van het project. Daarvoor worden na de onderzoeken de volgende stappen doorlopen (zie onderstaand schema): 1. Verbeteren potentiële oplossingsrichtingen; 2. Beoordeling van de maatregelen uit de potentiële oplossingsrichtingen en het samenvoegen van realistische maatregelen in een synthesemodel; 3. Eindrapportage en besluitvorming over het vervolg.

In de periode mei 2022 – augustus 2022 wordt op basis van de 3 potentiële oplossingsrichtingen een synthesemodel opgesteld aan de hand van een afwegingskader. Bij het samenstellen van het synthesemodel worden bijeenkomsten georganiseerd. Belanghebbenden die daarbij een actieve bijdrage willen leveren worden hiervoor uitgenodigd. Deze werkwijze zal in de klankbordgroep besproken worden. Informatie over draagvlak, uitvoerbaarheid en haalbaarheid/financiering moet in deze fase bepaald worden. Aan het eind van deze periode wordt een eindrapportage opgesteld met 1) de onderzoeksresultaten; 2) de potentiële oplossingsrichtingen; 3) synthesemodel (voorstel voor een plan), inclusief de onderbouwing; 4) een

5

beoordeling van de aspecten draagvlak, uitvoerbaarheid en haalbaarheid/financiering en 5) een voorstel voor een afweging om het proces te vervolgen met eventueel een voorstel voor een vervolgaanpak. Dit rapport geeft de informatie op basis waarvan de partners kunnen besluiten over voortzetting (naar een zogeheten MIRT Verkenning) en wijze van deelname aan het vervolg. De besluitvorming loopt zoals nu voorzien als volgt: Januari-Juli

Voorbesprekingen tussenresultaten met projectpartners in project- en stuurgroep

Augustus/september 2022:

Bespreking eindresultaten met projectpartners en andere belanghebbenden (inclusief bepaling draagvlak)

September:

Bespreking met projectpartners in de stuurgroep (groep waarin bestuurders uit de betrokken overheden zitten)

September-oktober 2022:

Besluitvorming bij projectpartners. Voor de gemeente Maasdriel betekent dit behandeling in gemeenteraad

November 2022:

Besluitvorming in BO MIRT (‘Bestuurlijk Overleg Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport’; een overleg met minister van Infrastructuur en Milieu).

6

3 Onderzoeksagenda en onderzoeksvragen Hieronder staan de te onderzoeken aspecten die zijn aangedragen door projectpartners en klankbordgroepleden. Elk van de aspecten wordt kort toegelicht. De uitgebreidere beschrijvingen zijn opgenomen in bijlage 3. • •

• • • • • •

Uitgangspunten grondstoffenwinning Water o Effecten rivierbeheer o Effecten waterveiligheid o Effecten hydrologie Effecten op milieu en leefomgeving Natuur Landbouw Recreatie Leefbaarheid Landschap, cultuurhistorie en archeologie

De uitvoering van het onderzoek vindt plaats aan de hand van de volgende uitgangspunten: •

• •

3.1

Effecten worden beoordeeld op hoofdlijnen (Gebruikmakend van expertise en eenvoudige methodes om de vragen te kunnen beantwoorden: Is het veilig? Kan er een vergunning voor worden verleend? Welke effecten zijn relevant?). De diepgang die voor bijvoorbeeld een milieueffectrapportage nodig is kan nog niet worden bereikt. Er is immers nog geen ruimtelijk ontwerp dat kan worden getoetst. De effecten van de grondstoffenwinning en andere mogelijke maatregelen worden vergeleken met de huidige situatie. Er is al veel gedetailleerd onderzoek beschikbaar waar gebruik van wordt gemaakt (bijlage 4, opgenomen in hetzelfde document als bijlage 3, bevat een opsomming van dit onderzoek). Dit onderzoek wordt aangevuld waar dat nodig is.

Uitgangspunten voor uitvoering grondstoffenwinning

Voor de uitvoering van de eventuele grondstoffenwinning (zand en klei) gelden uitgangspunten die beschreven worden.

3.1.1 Belang Grondstoffenwinning is van belang voor de bouw van onder andere infrastructuur en woningen. In dit onderdeel wordt beschreven wat het nationaal beleid is voor grondstoffenwinning, hoe locaties voor grondstoffenwinning vastgelegd worden en welke regelgeving daarbij aan de orde is. Ook wordt ingegaan op welke ontwikkelingen in de regio belang hebben bij een lokaal aanbod van grondstoffen.

3.1.2 Werkwijze Grondstoffenwinning brengt gevolgen voor de omgeving met zich mee. Er zijn goede werkmethoden om de overlast voor de omgeving tot een minimum te beperken. In dit onderdeel wordt beschreven hoe de uitvoering zodanig vorm te geven dat de overlast zo beperkt mogelijk blijft. Hierbij gaat het om aspecten als transport, werktijden en inzet van machines.

3.1.3 Planning en fasering Beschreven wordt hoe lang de verschillende werkzaamheden duren. Er wordt ook ingegaan op de fasering: in welke volgorde wordt er gewerkt, wanneer kunnen er delen van het gebied worden opgeleverd.

3.1.4 Toegankelijkheid

7

Tijdens de uitvoering is het gedeelte waar wordt gewerkt vanwege de veiligheid niet openbaar toegankelijk. Er zal worden beschreven hoe door een aangepaste uitvoering het niet toegankelijke deel zo klein mogelijk kan worden gehouden.

3.1.5 Gesloten grondbalans Deelnemende partijen zorgen voor de gebiedsontwikkeling en de eventuele grondstoffenwinning dat er gewerkt wordt met een gesloten grondbalans. Dat betekent dat er geen grond van buiten het plangebied zal worden toegepast. In dit onderdeel zal beschreven worden op welke wijze dit vastgelegd kan worden.

3.1.6 Omgang met eventuele schade De uiteindelijke ontwerpen zijn erop gericht om de grondstoffenwinning uit te voeren zonder enige vorm van schade voor de omgeving. Desalniettemin kan schade nooit helemaal uitgesloten worden. In dit onderdeel wordt beschreven hoe schade gemonitord wordt en hoe met eventuele schade omgegaan wordt.

3.1.7 Toekomstig beheer Na uitvoering van een grondstoffenwinning wordt een gebied opgeleverd met een landschappelijke, ecologische en recreatieve waarde. De kwaliteit, zoals die in de planvorming beoogd is, dient door goed beheer gewaarborgd te blijven. In dit onderdeel wordt beschreven op welke wijze het beheer vormgegeven kan worden.

3.2

Effectbepaling en aandachtspunten voor water

De gebiedsontwikkeling bij Alem betreft ook maatregelen die het watersysteem raken. Enkele daarvan zijn al onderzocht, maar met name voor de grondstoffenwinning en getijdengeul bestaan er nog onduidelijkheden.

3.2.1 Water en Sediment – rivierbeheer en waterstand Een onderzoeksbureau heeft de effecten op morfologie en stroming van mogelijke rivierkundige maatregelen kwalitatief beoordeeld. Hieruit volgde als aandachtspunt de link tussen deze effecten en rivierbeheer. Dit wordt door een ter zake deskundig bureau opgepakt. Voor rivierbeheer is van belang: -

Vegetatiebeheer Sedimentbeheer Nautisch beheer

Hetzelfde onderzoeksbureau heeft ook de waterstandseffecten van mogelijke rivierkundige maatregelen kwalitatief beoordeeld. Hieruit volgde als aandachtspunt de volgende vragen, welke door een ter zake deskundig bureau opgepakt gaat worden. 1.

2.

Welke precieze waterstandseffecten hebben de maatregelen i.r.t a. de dijkversterking tussen Lith en Bokhoven? b. De afvoercapaciteit zoals beschreven in het Programma Integraal Riviermanagement Hoe passen maatregelen in het grotere geheel van (mogelijke) projecten langs de Maas?

3.2.2 Hoogwaterbescherming - stabiliteit waterkering, golfslag Een vergraving kan de stabiliteit van een waterkering beïnvloeden, terwijl een groter wateroppervlak de golfslag verandert. Een onderzoeksbureau gaat deze effecten in kaart brengen. Dit is gericht op de grondstoffenwinning, een eventuele getijdengeul tussen de Alemse Overwaard en de Piekenwaard en een eventuele verplaatsing van de haven.

3.2.3 Water en Sediment - hydrologie Een vergraving heeft invloed op de hydrologie. Op hydrologisch gebied gaat de aandacht uit naar: 1. 2.

Grondwaterstromen: de invloed op grondwaterstoming (kwel en wegzijging) en grondwaterstanden Droogte: effect van de grondstoffenwinning en de toegevoegde waarde van eventuele maatregelen t.b.v. droogte

8

3.3

Effectbepaling en aandachtspunten milieu en leefomgeving

De gebiedsontwikkeling bij Alem raakt de leefomgeving met sommige maatregelen, met name de grondstoffenwinning. Onderstaand is opgesomd welke effecten aan de orde kunnen zijn.

3.3.1 Bodem en grondstromen De bodem moet stabiel blijven bij een vergraving. In dit onderdeel beoordeelt een onderzoeksbureau welke randvoorwaarden er zijn voor de grondstoffenwinning. Daarnaast wordt op hoofdlijnen inzichtelijk gemaakt hoe grond verplaatst wordt binnen het gebied.

3.3.2 Waterkwaliteit Een goede waterkwaliteit is om vele redenen van belang voor de omgeving. In dit onderdeel worden de effecten van bepaald van: 1. 2.

De uitbreiding van de zandwinplas op de waterkwaliteit in die plas. De getijdengeul op de waterkwaliteit in de Marensche Waarden en in het Gat van Sientje.

3.3.3 Geluid Grondstoffenwinning leidt tot extra geluid. In dit onderdeel worden de normen voor geluid op rij gezet en maakt een onderzoeksbureau een eerste inschatting van de geluidslast van de winning, inclusief een vergelijking met het huidige geluidsniveau.

3.3.4 Luchtkwaliteit (inclusief stikstof) Een extern onderzoeksbureau maakt eerste inschattingen van het effect op de luchtkwaliteit door de werkzaamheden van de grondstoffenwinning.

3.3.5 Externe veiligheid Aandachtspunten vanuit het aspect externe veiligheid worden in beeld gebracht (bijvoorbeeld de aanwezigheid van een hoge druk gasleiding).

3.4

Effectbepaling en aandachtspunten natuur

Adviesbureau Arcadis heeft de ecologische kwaliteiten en potenties van de deelgebieden op uitgebreide wijze in beeld gebracht. Daaruit volgde drie aandachtspunten die een nadere uitwerking vragen. Los hiervan worden de opmerkingen vanuit de klankbordgroep en projectgroep door Arcadis verwerkt. 1. 2. 3.

3.5

Uitwerking van de potenties voor getijdenbos Uitwerking van de betekenis van biodiversiteit voor de gebiedsontwikkeling Aandachtspunten uit de wet natuurbescherming

Effectbepaling en aandachtspunten Landbouw

Een groot deel van het plangebied heeft momenteel een landbouwfunctie. Er wordt in samenwerking met een agrarisch expert gekeken naar: 1. 2. 3.

3.6

De huidige waarde van de landbouw voor de omgeving (bedrijven, grondgebruik ed.). Het effect van de gebiedsontwikkeling voor de huidige landbouwbedrijven in Alem en het huidige agrarisch natuurbeheer. De toekomstperspectieven voor de landbouw binnen de gebiedsontwikkeling.

Effectbepaling en aandachtspunten Recreatie en toerisme

Recreatie en toerisme zijn in het Masterplan Maas van gemeente Maasdriel als speerpunten naar voren gebracht. In dit onderdeel wordt verder ingegaan op de mogelijke bijdrage van de gebiedsontwikkeling hieraan.

3.7

Effectbepaling en aandachtspunten Leefbaarheid

De gebiedsontwikkeling moet meerwaarde creëren voor de omgeving. Leefbaarheid is daar een essentieel onderdeel van. Er wordt verder ingegaan op de behoeften en mogelijke maatregelen. 9

3.8

Effectbepaling en aandachtspunten Landschap, archeologie en cultuurhistorie

In een gebiedsanalyse zijn de landschappelijke kwaliteiten en enkele cultuurhistorische elementen uitgelicht. Daaruit volgde drie aandachtspunten voor verder onderzoek. 1. Het effect van extra wateroppervlak op het landschap. 2. Een uitgebreidere beschrijving van de cultuurhistorie en de manier waarop dit deel van de integrale gebiedsontwikkeling wordt. 3. De mate van archeologische begeleiding bij eventuele vergravingen.

3.9

Inzicht vervolg na eerste besluitvorming

Naast de aangedragen thema’s maakt het kernteam gebruik van deze fase om inzicht te geven in het vervolg als er een positief besluit komt. Aandacht gaat uit naar: 1. Welke vergunningen en toestemmingen met welke stappen voor een eventuele grondstoffenwinning bij Alem aan de orde zijn. 2. Hoe gezorgd wordt dat de meerwaarde van de grondstoffenwinning in het plangebied gerealiseerd wordt.

10

Bijlagen Bijlage 1 – Plangebied, zoekgebied grondstoffenwinning en voorlopige potentiële oplossingsrichtingen

Plangebied (stippellijn) en zoekgebied grondstoffenwinning.

11

Potentiële oplossingsrichting natuur en waterkwaliteit 12

Potentiële gebiedsontwikkeling recreatie en gebiedseconomie

13

Potentiële oplossingsrichting rivier 14

Bijlage 2 – Mogelijke inhoudsopgave eindrapportage onderzoeken

INHOUDSOPGAVE 1

INLEIDING

1.1

Achtergrond en aanleiding

1.2

Plangebied

1.3

De onderzoeksopgave

1.4

Werkwijze en proces

1.5

Doel notitie

1.6

Leeswijzer

2

PROJECTKADER

2.1

Doelstellingen project

2.2

Beleidskader

2.3

Beschikbare informatie

3

PLANVORMING

3.1

Basis voor onderzoeken: potentiële oplossingsrichtingen

3.2

Uitgangspunten voor uitvoering onderdeel zandwinning 3.2.1

Belang

3.2.2

Werkwijze

3.2.3

Planning en fasering

3.2.4

Toegankelijkheid

3.2.5

Gesloten grondbalans

3.2.6

Omgang met eventuele schade

3.2.7

Toekomstig beheer

4

EFFECTENBEPALING, MILIEUASPECTEN EN AANDACHTSPUNTEN

4.1

Water 4.1.1

Rivierbeheer (waterstand, morfologie, scheepvaart)

4.1.2 4.1.3

Waterveiligheid (stabiliteit waterkering, golfslag) Hydrologie (kwel, grondwater, droogte)

4.2

Natuur

4.3

Landbouw

4.4

Recreatie en toerisme

15

4.5 Milieu 4.5.1 Bodem en grondstromen 4.5.2 Waterkwaliteit 4.6 Landschap, archeologie en cultuurhistorie

4.7

4.6.1

Landschap en cultuurhistorie

4.6.2

Archeologie

Leefomgeving 4.7.1 Geluid 4.7.2 Luchtkwaliteit (inclusief stikstof) 4.7.3

5

Externe veiligheid

AFWIJKENDE INZICHTEN

6

CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN

5.1

Conclusie

5.2 5.3

Aanbevelingen Vervolg (proces)

16

Bijlage 3 – Onderzoeksagenda

A Uitgangspunten grondstoffenwinning

voor

uitvoering

Belang Onderzoeksdoel Het nationale belang voor bouwgrondstoffenwinning en haar betekenis voor gebiedsontwikkeling Alem - St Andries beschrijven.

Specifieke vragen I. II. III.

Hoe is delfstofwinning opgenomen in de nationale omgevingsvisie (NOVI)? Welke ontwikkelingen in de regio hebben baat bij een grondstoffenwinning bij Alem? Wat betekent het nationale belang voor het planproces? o Hoe komen winlocaties tot stand? o Kan er een aanwijzing voor ontzanding komen?

Onderzoeksaanpak Het kernteam formuleert de antwoorden op basis van bronnenonderzoek en ervaring.

Werkwijze Onderzoeksdoel De werkwijze beschrijven waarop de uitvoering plaats zal vinden en waarmee de overlast zo beperkt mogelijk blijft.

Specifieke vragen I.

Hoe wordt de grondstoffenwinning uitgevoerd? o Welke machines worden ingezet voor de winning en transport? o Welke werktijden worden gehanteerd?

Onderzoeksaanpak Het kernteam formuleert de antwoorden op basis van ervaring.

Planning en Fasering Onderzoeksdoel De planning en fasering beschrijven waarop de uitvoering plaats zal vinden.

Specifieke vragen I.

Wat is de planning en fasering van de grondstoffenwinning? o Gedurende welke termijn wordt de grondstoffenwinning uitgevoerd? o Wanneer worden welke delen opgeleverd?

Onderzoeksaanpak Het kernteam formuleert de antwoorden op basis van ervaring.

17

Toegankelijkheid Onderzoeksdoel De toegankelijkheid van het plangebied tijdens de uitvoering beschrijven.

Specifieke vragen I.

Hoe is de toegankelijkheid van het gebied gedurende uitvoering van de grondstoffenwinning en na oplevering er van?

Onderzoeksaanpak Het kernteam formuleert de antwoorden op basis van ervaring.

Gesloten grondbalans Onderzoeksdoel Bepalen hoe vastgelegd kan worden dat gewerkt wordt met een gesloten grondbalans (geen gebiedsvreemd materiaal).

Specifieke vragen I.

Hoe wordt uitgesloten dat gebiedsvreemd materiaal ingebracht wordt? o Wanneer is materiaal gebiedsvreemd? o Welke juridische opties zijn er om het inbrengen van gebiedsvreemd materiaal uit te sluiten?

Onderzoeksaanpak Het kernteam formuleert de antwoorden op basis van ervaring met deze kwestie. Tevens doet het kernteam een voorstel voor de manier van vastleggen.

Omgang met eventuele schade Onderzoeksdoel Duidelijk maken hoe eventuele schade als gevolg van vergravingen wordt vastgesteld en gecompenseerd.

Specifieke vragen I.

II.

III.

Wat is de reikwijdte bij schademonitoring? o Welke plekken worden gemonitord? o Welk type schade wordt gemonitord? Hoe ziet het monitoringsplan eruit? o Wanneer en hoe vindt de nulmeting plaats? o Op welke manier en hoe vaak vindt de monitoring plaats? o Hoe en door wie wordt bepaald of schade het resultaat van vergraving is? Hoe ziet de herstelregeling eruit? o Hoe wordt schade gecompenseerd? o Door wie wordt het herstel geregeld? o Hoe wordt geborgd dat er genoeg middelen aanwezig zijn voor compensatie? o Binnen welke periode dient compensatie geregeld te zijn na het vaststellen van schade?

Onderzoeksaanpak Het kernteam stelt de reikwijdte (vraag I) voor op basis van ervaring en het milieuonderzoek. De partij die het milieuonderzoek uitvoert evalueert de voorgestelde grenzen.

18

Het kernteam zet praktijkvoorbeelden van nulmetingen, monitoring en afhandeling bij grondstoffenwinningen op een rij. Op basis daarvan beschrijft het kernteam een monitoringsplan en herstelregeling.

Toekomstig beheer Onderzoeksdoel De opties en verplichtingen m.b.t. beheer na oplevering in beeld brengen.

Specifieke vragen I. II. III.

Welke onderdelen behoeven beheer na afloop van de herinrichting? Wat zijn de wettelijke verplichtingen voor de betrokken partijen in het algemeen en per onderdeel? Wat zijn de opties om het beheer te borgen?

Onderzoeksaanpak Het kernteam beschrijft de onderdelen waar beheer voor nodig is (natuur, infrastructuur, etc.) en beschrijft de wettelijke verplichtingen en opties om aan die verplichtingen te voldoen.

19

B Effectbepaling en aandachtspunten voor water Water – Rivierbeheer en waterstand Onderzoeksdoel De rivierkundige maatregelen beoordelen op het effect op rivierbeheer. Daarnaast de mogelijke waterstandsdaling bovenstrooms van Alem (met aandacht voor de toekomstige dijkversterking tussen Lith en Bokhoven) inzichtelijk maken.

Specifieke vragen I. II. III.

IV.

Wat is de vergunbaarheid van de rivierkundige maatregelen vanuit het Rivierkundig Beoordelingskader? Hoe beïnvloeden de morfologische en stromingseffecten het rivierbeheer (vegetatiebeheer, sedimentbeheer, nautisch beheer)? Welke waterstandsdaling kan redelijkerwijs behaald worden bovenstrooms van Alem door maatregelen rond Alem? o Wat zijn de gevolgen van (een combinatie van) maatregelen rond Alem voor de waterstand tussen Lith-Bokhoven? o Wat is een grove indicatie van de kosten voor de maatregelen? Hoe kan een eventuele waterstandsdaling benut worden bij de dijkversterking? o Wat verandert er aan de werkzaamheden voor de dijkversterking? o Hoe past een koppeling in het dijkversterkingsproces?

Onderzoeksaanpak Adviesbureau RHDHV heeft recent inventariserend onderzoek uitgevoerd naar rivierkundige maatregelen. Daarbij is gebruik gemaakt van onderzoek uit 2017-18 (bijlage 4). RHDHV zal worden gevraagd om aanvullend onderzoek te doen voor vraag I - III. Waterschap Aa en Maas beantwoordt vraag IV. Deze stap loopt parallel aan de beantwoording van vraag I-III.

Hoogwaterbescherming – stabiliteit waterkering, golfslag Onderzoeksdoel De effecten van een eventuele ontzanding, een getijdengeul en een verplaatsing van de haven op de waterveiligheid in beeld brengen.

Specifieke vragen I. II. III. IV.

Wat zijn de effecten van de ontzanding op de golfslag? Wat zijn de effecten van de ontzanding op de stabiliteit van de waterkering? Wat zijn de effecten van de getijdengeul op de stabiliteit van de waterkering? Wat zijn de effecten van het verplaatsen van de haven op de stabiliteit van de waterkering?

Onderzoeksaanpak In de periode 2002-2008 zijn er op basis van een eerder plan voor ontzanding onderzoeken uitgevoerd naar waterveiligheid (bijlage 4). De uitgangspunten van de grondstoffenwinning worden, samen met de beschikbare onderzoeken (en eventuele andere beschikbare informatie), aan een deskundig bureau voorgelegd. Dit bureau zal worden gevraagd om op basis van hun expertise vragen I-III te beantwoorden. De uitvraag wordt van te voren gedeeld met de projectgroep en klankbordgroep.

20

Water en Sediment - Hydrologie Onderzoeksdoel De effecten van een eventuele ontzanding op de hydrologie in beeld brengen.

Specifieke vragen I. II. III. IV.

V.

Wat zijn de effecten van de ontzanding op de kwel en wegzijging? Wat zijn de effecten van de ontzanding op de grondwaterstanden? Wat zijn de effecten van droogte geweest rond Alem in 2018-2020 en wat is de verwachting naar de toekomst? En welke opgaven brengt dat met zich mee? Hoe beïnvloedt de grondstoffenwinning de effecten van droogte? o Door veranderingen in wateropslag o Met betrekking tot laagwaterproblematiek Welke maatregelen kunnen genomen worden om problemen met droogte tegen te gaan? o Mogelijke maatregelen ter voorkoming van droogte in het binnendijkse gebied o Mogelijke maatregelen ter voorkoming van droogte in het buitendijkse gebied

Onderzoeksaanpak In de periode 2006-08 zijn er op basis van een eerder plan voor ontzanding onderzoeken uitgevoerd naar grondwater (bijlage 4). De geformuleerde uitgangspunten zullen, samen met de beschikbare onderzoeken (en eventuele andere beschikbare informatie), aan een deskundig bureau worden voorgelegd. Dit bureau zal worden gevraagd om op basis van hun expertise vraag I en II beantwoorden. De uitvraag wordt van te voren gedeeld. Het kernteam raadpleegt bestaande bronnen (bijv. klimaatatlas) en lokale partijen om vraag III te beantwoorden. Het adviesbureau dat o.a. de waterveiligheid en hydrologie onderzoekt, wordt gevraagd om een kwalitatieve beoordeling te geven van vraag IV en met voorbeelden te komen voor maatregelen (vraag V). Het kernteam vult mogelijke maatregelen aan op basis van bestaande projecten en kennis bij projectpartners.

21

C Effectbepaling en aandachtspunten milieu en leefomgeving Bodem en grondstromen Onderzoeksdoel De stabiliteitsrisico’s en grondstromen op hoofdlijnen inzichtelijk maken en daaraan verbonden randvoorwaarden bepalen.

Specifieke vragen I.

II. III.

Wat is het effect van de ontzanding op de bodemstabiliteit? o Wat is het effect op de macrostabiliteit? o Wat is het effect op de verwekingsvloeiing? o Wat is het effect op de bresvloeiing? Onder welke randvoorwaarden dient de ontzanding plaats te vinden om de bodemstabiliteit te garanderen? Wat zijn de te verwachten grondstromen?

Onderzoeksaanpak In de periode 2002-2011 is er op basis van een eerder plan voor ontzanding onderzoek uitgevoerd naar de invloed op de bodemstabiliteit (bijlage 4). De uitgangspunten van de grondstoffenwinning worden, samen met de beschikbare onderzoeken aan een deskundig bureau voorgelegd. Dit bureau zal worden gevraagd om op basis van hun expertise vragen I en II te beantwoorden. De uitvraag wordt van te voren gedeeld. Het kernteam beantwoordt vraag III.

Waterkwaliteit Onderzoeksdoel De effecten van de ontzanding en getijdengeul op de waterkwaliteit van de Marensche waard (plas) en het Gat van Sientje bepalen.

Specifieke vragen I. II.

III. IV.

Wat is de huidige waterkwaliteit van de zandwinplas en het Gat van Sientje? Wat is het effect van de grondstoffenwinning op de waterkwaliteit in de zandwinplas? o Wat is het effect van de winning zelf? o Wat is het effect van eventuele terugplaatsing van lokale grond? o Wat is het effect van de nieuwe vorm en grootte van de plas? Wat is het effect van de getijdengeul op de waterkwaliteit in de zandwinplas en het Gat van Sientje? Wat zijn eventuele maatregelen voor het verbeteren van de waterkwaliteit? o Voor het verbeteren van de huidige waterkwaliteit o Voor het compenseren van eventuele negatieve effecten van grondstoffenwinning en/of aanleg van de geul

Onderzoeksaanpak In de periode 2002-2008 zijn er op basis van een eerder plan voor ontzanding onderzoeken uitgevoerd naar de invloed op de waterkwaliteit (bijlage 4). De uitgangspunten van de grondstoffenwinning worden, samen met de beschikbare onderzoeken en huidige beschikbare informatie van projectpartners aan een deskundig bureau voorgelegd. Dit bureau zal worden gevraagd om op basis van hun expertise vragen I-III te beantwoorden. Indien nodig worden metingen van de huidige waterkwaliteit uitgevoerd. De uitvraag wordt van te voren gedeeld. Indien nodig wordt het geselecteerde bureau gevraagd enkele opties voor mitigerende maatregelen te beschrijven (vraag IV).

22

Geluid Onderzoeksdoel Een inschatting maken van de geluidslast van de ontzanding.

Specifieke vragen I. II. III.

Wat zijn de normen voor geluid bij een ontzanding? Wat is de te verwachten geluidslast van de ontzanding? Wat is de huidige geluidslast?

Onderzoeksaanpak In de periode 2008 is er op basis van een eerder plan voor ontzanding onderzoek uitgevoerd naar de invloed op de geluidsoverlast (bijlage 4). De uitgangspunten van de grondstoffenwinning worden, samen met de beschikbare onderzoeken aan adviesbureau LBP Sight voorgelegd. Dit bureau is bekend met het beoordelen van ontzandingen en hierbij gebruikte machines en zal worden gevraagd om op basis van hun expertise vragen I-III te beantwoorden. Indien nodig worden metingen van de huidige geluidssituatie uitgevoerd. De uitvraag wordt van te voren gedeeld.

Luchtkwaliteit en stikstof Onderzoeksdoel Een inschatting maken van het effect van de ontzanding op luchtkwaliteit en de stikstofuitstoot.

Specifieke vragen I. II. III.

Wat zijn de normen voor luchtkwaliteit en stikstof bij een ontzanding? Wat is het te verwachten effect op de luchtkwaliteit en stikstof van de ontzanding? Wat is het te verwachten effect op stikstof van de hele gebiedsontwikkeling?

Onderzoeksaanpak In de periode 2008 is er op basis van een eerder plan voor ontzanding onderzoek uitgevoerd naar de invloed op de luchtkwaliteit (bijlage 4). De uitgangspunten van de grondstoffenwinning worden, samen met de beschikbare onderzoeken aan adviesbureau LBP Sight voorgelegd. Dit bureau is bekend met het beoordelen van ontzandingen en zal worden gevraagd om op basis van hun expertise vragen I-III te beantwoorden. De uitvraag wordt van te voren gedeeld.

Externe veiligheid Onderzoeksdoel Aandachtspunten vanuit externe veiligheid in beeld brengen.

Specifieke vragen I. II.

Zijn er elementen in de ondergrond waarmee rekening gehouden moet worden bij een ontzanding ten behoeve van de veiligheid (explosieven, infrastructuur)? Zijn er bovengrondse elementen waarmee rekening gehouden moet worden met een ontzanding ten behoeve van de veiligheid (installaties, opslag, vervoer gevaarlijke stoffen)?

Onderzoeksaanpak In 2008 is er op basis van een eerder plan voor ontzanding onderzoek uitgevoerd naar de externe veiligheid (bijlage 4). De uitgangspunten van de grondstoffenwinning worden, samen met de beschikbare onderzoeken aan adviesbureau LBP Sight voorgelegd. Dit bureau is bekend met het beoordelen van ontzandingen en zal worden gevraagd om op basis van hun expertise de vragen te beantwoorden. De uitvraag wordt van te voren gedeeld.

23

D Effectbepaling en aandachtspunten natuur Potenties voor getijdenbos Onderzoeksdoel Het vanuit Programma Aanpak Grote Wateren (PAGW) gevraagde landschapsecologische karakter en maximale potentie voor getijdenbos beschrijven.

Specifieke vragen I. II. III.

Wat is het beoogde landschapsecologische karakter van het plangebied als stapsteen tussen de Biesbosch en de Gelderse Poort en Grensmaas? Wat is de maximale potentie voor ooibosontwikkeling? Wat is de maximale potentie voor getijdeninvloed?

Onderzoeksaanpak Er liggen analyses voor het karakter van de getijdenmaas/stapsteen St Andries in het kader van de PAGW, Beeld op de Rivier en Smart Rivers. Op basis hiervan zal adviesbureau Arcadis, die het eerdere ecologische onderzoek heeft uitgevoerd, vraag I beantwoorden. Arcadis wordt tevens gevraagd om vraag II en III te beantwoorden op basis van hun ecologische expertise.

Betekenis van biodiversiteit voor de gebiedsontwikkeling Onderzoeksdoel De opgave ‘Het vergroten van de biodiversiteit’ concretiseren.

Specifieke vragen I. II. III. IV. V.

Welke definitie wordt er gebruikt ten aanzien van het begrip biodiversiteit? Hoe wordt de biodiversiteit gemonitord en hoe ziet de nulmeting eruit? Naar welke soorten wordt gekeken als het om versterking van de biodiversiteit gaat? Wordt de biodiversiteit bekeken over het plangebied als geheel, per deelgebied of beide? Wat is de visie ten aanzien van soorten die (mogelijk; gewild of niet-gewild) verdwijnen ten gevolge van aanpassingen van/in het plangebied?

Onderzoeksaanpak Het kernteam werkt in samenwerking met Arcadis de vragen uit op basis van bestaande analyses. Hierbij wordt ook onderzoek naar biodiversiteit betrokken dat wordt gedaan in het kader van een andere gebiedsontwikkeling met grondstoffenwinning (Willemspolder Fase 1).

24

E Effectbepaling en aandachtspunten Landbouw Onderzoeksdoel De belangen voor de landbouw in het plangebied in het perspectief van de integrale ontwikkeling bepalen.

Onderzoeksvragen I. II. III.

Wat zijn de huidige economische, maatschappelijke en natuurlijke waarden van de landbouw in het plangebied? Hoe beïnvloedt de gebiedsontwikkeling de huidige agrarische bedrijven en het huidig agrarisch natuurbeheer? Wat zijn de toekomstperspectieven voor de landbouw binnen de gebiedsontwikkeling?

Onderzoeksaanpak Het kernteam haalt beschikbare informatie op bij landbouworganisaties. Een onafhankelijk agrarisch expert wordt gevraagd op basis van deze informatie en de relevante maatregelen een analyse te maken. De relevante maatregelen zijn opgenomen in de potentiële oplossingsrichtingen die de landbouw raken.

F Effectbepaling en aandachtspunten recreatie en toerisme Onderzoeksdoel De mogelijkheden en kansen die gebiedsontwikkeling met zich meebrengt voor toeristisch-recreatieve maatregelen in beeld brengen.

Specifieke vragen I. II.

Welke doelen heeft de gemeente voor toeristisch-recreatieve verbeteringen? Welke aanknopingspunten biedt de gebiedsontwikkeling voor toeristisch-recreatieve verbeteringen, en welke maatregelen betreffen dit?

Onderzoeksaanpak Het Masterplan Maas van gemeente Maasdriel geeft het belang van toerisme en recreatie aan. Tegen deze achtergrond beschrijft het kernteam de doelen voor toeristisch-recreatieve verbeteringen, inclusief mogelijke maatregelen.

G Effect-bepaling en aandachtspunten leefbaarheid Onderzoeksdoel De mogelijkheden en kansen die de gebiedsontwikkeling met zich meebrengt voor het verbeteren van de leefbaarheid in de kern van Alem in beeld brengen.

Specifieke vragen I. II.

Welke behoeften zijn er in Alem om de leefbaarheid te verbeteren? Welke aanknopingspunten biedt de gebiedsontwikkeling, en welke maatregelen betreffen dit?

Onderzoeksaanpak Het kernteam beschrijft de opgaven om leefbaarheid te verbeteren op basis van eerdere inventarisaties en het huidige dorpsplan. Mogelijke maatregelen worden verbeeld.

25

H Effectbepaling en aandachtspunten landschap, archeologie en cultuurhistorie Landschap en wateroppervlak Onderzoeksdoel De ruimtelijke effecten van het creëren van extra wateroppervlak in de Marensche Waarden in beeld te brengen.

Specifieke vragen I.

Hoe verandert extra wateroppervlak het aanzicht op Alem en het uitzicht vanuit Alem?

Onderzoeksaanpak Het kernteam beschrijft de veranderingen en maakt visualisaties vanaf kritieke kijkpunten.

Archeologie en cultuurhistorie Onderzoeksdoel De cultuurhistorische en archeologische aandachtspunten voor de gebiedsontwikkeling nader beschrijven.

Specifieke vragen I. II.

Welke cultuurhistorische elementen zijn aanwezig in het plangebied? Hoe kunnen deze versterkt worden? Op welke manier wordt rekening gehouden met de archeologische waarden bij de ontzanding?

Onderzoeksaanpak Het kernteam beantwoordt vraag I en II op basis van bestaand onderzoek.

26

Bijlage 4 – Eerder uitgevoerd onderzoek

Onderzoek uitgevoerd t.b.v. gebiedsontwikkeling -

Dekker en gemeente Maasdriel / SRO (2021). Gebiedsanalyse en potentiële oplossingsrichtingen eiland van Alem (mei 2021). Arcadis (2021). Natuuronderzoek (concept) RHDHV (2021). Rivierkundige systeembeschouwing Alem –Sint Andriesstap 1: huidige systeem. 26 april 2021. RHDHV (2021) Rivierkundige systeembeschouwing Alem –Sint Andriesstap 2: Kansen. 21 mei 2021.

Eerder uitgevoerd onderzoek Rivierbeheer -

Antea Group (2018) MIRT onderzoek Maasoeverpark (20/02/2018). HKV (2017). Bouwsteen Hydraulisch raamwerk/concept Maasoeverpark, Rivierkundige bouwsteen voor ontwerp en toetsing. PR3529. 10 juni 2017. Royal Haskoning (2007). Rivierkundige berekeningen Marensche Waarden. Royal Haskoning (2008-1). Aanvullende rivierkundige berekeningen Marensche Waarden.

Waterveiligheid / Bodemstabiliteit -

Fugro (2002). Bodemonderzoek zandplas Marensche Waarden. Rapport Fugro 82010466-a, 5 april 2002. Fugro (2006). Sonderingen zandplas Marensche Waarden. Rapport Fugro 1706-0330-006. 27 januari 2006. Fugro (2007). Stabiliteitsberekeningen Marensche Waarden. Rapport Fugro 6006-0754-000. d.d. 30 maart 2007. Grontmij (2007-2). Roofgrondonderzoek Marensche Waarden. 130-141-1113-06, 27 november 2007. Grontmij (2008-2). Effecten dijkstabiliteit. April 2008. Hoogwater en golfslag; Grontmij (2008). Golfhoogten bij uitbreiding grondstoffenwinning Marensche Waarden, 251402. 14 april 2008.). Fugro (2011). Stabiliteitsanalyse betreffende herinrichting Marensche Waarden te Alem. 6006-0754001

Hydrologie -

Grontmij (2006-1). Kwelonderzoek Marensche Waarden te Alem. Notitie 130-141-1720-06, december 2006. Grontmij (2006-2). Kwelberekeningen met model Microfem (december 2006). Grontmij (2008-1). Aanvullend hydrologisch onderzoek ten behoeve van het MER Marensche Waarden). Grontmij (2009). Modelonderzoek naar effecten met betrekking tot het aspect ‘grondwater’

Waterkwaliteit -

Royal Haskoning (2008-2). Onderzoek waterkwaliteit Marensche Waarden Grontmij (2007-1). Mogelijkheden ter verbetering van de waterkwaliteit oude Maasarm. 130-1411720-06-02, 29 november 2007).

Geluid, luchtkwaliteit en externe veiligheid -

Adviesbureau Van der Boom (2008). Akoestisch onderzoek Marensche Waarden te Alem (Maasdriel). Versie 7 april 2008. Bureau Blauw (2008). Toets Wet Luchtkwaliteit t.b.v. Marensche Waarden. Notitienummer BL2008.4150.01, eindversie. Saricon (2008). Munitieonderzoek Marensche Waarden. 72384-OR-01, 30 mei 2008.

27

Overig -

Raap (2005). Plangebied Ruimte voor Maasdriel, gemeente Maasdriel; archeologisch vooronderzoek. ISSN: 0925-6369, eindversie. Van Hemert (2010). Scriptie Archeologie Rossum en Alem, (oktober 2010). Gemeente Maasdriel (2020) Masterplan Maas (september 2020). Rademakers (2008). Natuuronderzoek Marensche Waarden, aanvullende inventarisatie t.b.v. milieueffectstudie, planvorming, vergunningen. Toetsing projectplan aan de Natuurwetgeving. Jos Rademakers, Ecologie en Ontwikkeling, Maarn

28