22000272 Bijlage 17 Advies GGD nieuwbouw Appelgaerde

Gemeente Maasdriel Afdeling Ruimtelijke ontwikkeling Aan mevrouw Gabie Mulders g.mulders@maasdriel.nl cc: Peter Greijmans, p.greijmans@maasdriel.nl

ons kenmerk: OS156891 datum: 28 november 2023 afdeling: AGZ/Gezondheid en Milieu

contactpersoon: Patrick Klaassen doorkiesnummer: 088 - 144 7144 (receptie) e-mail: gezondheidenmilieu@ggdgelderlandzuid.nl

Onderwerp: Reactie concept ontwerp bestemmingsplan nieuwbouw Appelgaerde Rossum-Noord

Geachte mevrouw Mulders, Gemeente Maasdriel en Rubens Ontwikkeling B.V. wil maximaal 120 woningen realiseren in RossumNoord, in het plangebied genaamd ‘Appelgaerde’. U heeft GGD Gelderland-Zuid (hierna: de GGD) gevraagd te reageren op het ontwerp bestemmingsplan. De bij het plan behoorde bestanden heeft u gedeeld via e-mail. De GGD heeft deze bestanden bekeken vanuit gezondheidsbeschermend en gezondheidsbevorderend oogpunt. In de bijlage vindt u onze reactie. Ik hoop dat onze reactie gemeente Maasdriel ondersteunt bij het inrichten van een gezonde leefomgeving in Rossum-Noord. Mocht u nog vragen hebben, neem dan contact op met mij. Met vriendelijke groet, Patrick Klaassen Adviseur Gezonde Leefomgeving Team Gezondheid en Milieu

GGD Gelderland-Zuid

Bezoekadres regio Nijmegen

Bezoekadres regio Rivierenland

Postbus 1120

Groenewoudseweg 275

Kersenboogerd 2

6501 BC Nijmegen

6524 TV Nijmegen

4003 BW Tiel

www.ggdgelderlandzuid.nl

T 088 - 144 71 44

T 088 - 144 73 00

info@ggdgelderlandzuid.nl

F 024 - 322 69 80

F 088 - 144 73 99

datum: 28 november 2023 ons kenmerk: OS156891 pagina 2 van 9

Reactie GGD op het ontwerp bestemmingsplan Rossum-Noord Appelgaerde Inhoud Inleiding .................................................................................................................................. 3 Geluid ..................................................................................................................................... 3 Lucht ....................................................................................................................................... 5 Veehouderijen .......................................................................................................................... 6 Bodem ..................................................................................................................................... 7 Bestrijdingsmiddelen ................................................................................................................. 7 Klimaatadaptatie en hittebestendigheid ....................................................................................... 8 Beweegvriendelijkheid / groen .................................................................................................... 9

datum: 28 november 2023 ons kenmerk: OS156891 pagina 3 van 9

Inleiding Gemeente Maasdriel en Rubens Ontwikkeling B.V. willen (maximaal) 120 woningen realiseren in Rossum-Noord, in het plangebied genaamd ‘Appelgaerde’. Voor deze beoogde ontwikkeling is een nieuw bestemmingsplan nodig. De GGD Gelderland-Zuid is door de gemeente gevraagd om een gezondheidskundig advies te geven met betrekking tot het ontwerp bestemmingsplan. Hieronder staat het advies van de GGD over de verschillende thema’s die van belang zijn, zowel met betrekking tot de bescherming als de bevordering van de gezondheid.

Geluid Gezondheidseffecten Geluid afkomstig van weg- of spoorwegverkeer kan leiden tot hinder, slaapverstoring, verstoring van de dagelijkse activiteiten en stress. Mensen die blootstaan aan te veel geluid hebben een grotere kans op hartziekten, zoals pijn op de borst of een hartinfarct. Daarnaast kan te veel geluid leiden tot een hoge bloeddruk of een beroerte veroorzaken. Ook zijn er aanwijzingen dat geluid van wegverkeer de kans op diabetes en overgewicht verhoogt doordat omgevingsgeluid invloed heeft op de hormoonhuishouding. Als mensen ’s nachts slechter slapen, raakt de aanmaak van het stresshormoon cortisol verstoord1. Geluid is een milieufactor met een grote ziektelast en de groep mensen die ernstige hinder heeft van geluid neemt toe in Nederland2. Akoestisch gezonde leefomgeving Voor de gezondheid is een maximale daggemiddelde geluidbelasting (Lden) van 50 dB en een maximale nachtelijke geluidbelasting (Lnight) van 40 dB op de gevel van woningen en andere gevoelige bestemmingen gewenst. Bij deze waarden is sprake van een goede akoestische kwaliteit van de leefomgeving en slechts een beperkt percentage hinder en slaapverstoring. Voor het geluidsniveau in de woningen adviseert de GGD 33 dB Lden. De GGD baseert zijn advies op de gezondheidseffecten van geluid en niet op wettelijke grenswaarden. Ook onder de wettelijke grenswaarden treden namelijk gezondheidseffecten op.

Als deze waarden niet te realiseren zijn, dan is het voor de gezondheid van belang om deze waarden zo dicht mogelijk te benaderen, bij voorkeur door maatregelen aan de bron en overdrachtsmaatregelen. Resultaten onderzoek naar de geluidbelasting Het plangebied ligt binnen de bebouwde kom. Nabij gelegen wegen die buiten de bebouwde kom liggen, zijn de Hogeweg, de H.C. de Jonghweg en de Maarten van Rossumstraat. Verder zijn er de volgende nabij gelegen wegen (30 km/uur) binnen de bebouwde kom: de Hogeweg, de H.C. de Jonghweg, de Maarten van Rossumstraat, de Burchtstraat en Weteringshoek, De Kersenbogerd, De Kievit en de Wetering. En er zal een nieuwe ontsluitingsweg komen. Voor het verkeer op deze wegen is de geluidbelasting in 2035 berekend op de nieuwe woningen en een aantal bestaande woningen. In het onderzoek is op de berekende geluidbelasting een aftrek van 5 dB toegepast met uitzondering van de berekende gecumuleerde geluidbelasting. Volgens de Wet geluidhinder mag deze aftrek worden toegepast vanuit de verwachting dat het wegverkeer in de toekomst stiller wordt. Het stiller worden van verkeer is echter tot nu toe niet gerealiseerd3. De GGD gaat daarom bij haar advisering uit van de berekende geluidbelasting zonder aftrek.

Geluidbelasting door de 60 km/uur-wegen De geluidbelastingen (Lden) op de nieuwe en bestaande woningen door de maatgevende wegen buiten de bebouwde kom zijn berekend. De maximale geluidbelastingen op de nieuwe woningen, exclusief 5dB aftrek, zijn als volgt: • 41 dB vanwege het verkeer op de Hogeweg • 40 dB vanwege het verkeer op de H.C. de Jonghweg • 36 dB vanwege het verkeer op de Maarten van Rossumstraat

1

Kempen et al., Cardiovascular and metabolic effects of environmental noise, Systematic evidence review in the framework of the development of the WHO environmental noise guidelines for the European Region, RIVM-report 2017-0078 2 https://www.vzinfo.nl/leefomgeving/geluid 3

Slob MJA, e.a., GGD-richtlijn medische milieukunde: omgevingsgeluid en gezondheid, RIVM-rapport 2019-0177

datum: 28 november 2023 ons kenmerk: OS156891 pagina 4 van 9

De maximale geluidbelastingen op de bestaande woningen, exclusief 5dB aftrek, zijn als volgt: • 53 dB vanwege het verkeer op de Hogeweg; er is 1 woning met een geluidbelasting hoger dan 50 dB. • 55 dB vanwege het verkeer op de H.C. de Jonghweg; er zijn 2 woningen met een geluidbelasting hoger dan 50 dB. • 37 dB vanwege het verkeer op de Maarten van Rossumstraat. Geluidbelasting door de 30 km/uur-wegen De geluidbelastingen (Lden) op de nieuwe en bestaande woningen door het verkeer op de nabijgelegen wegen binnen de bebouwde kom zijn berekend. De maximale geluidbelastingen op de nieuwe woningen, exclusief 5dB aftrek, zijn als volgt: • 54 dB vanwege het verkeer op de Hogeweg; er zijn 4 woningen met een geluidbelasting hoger dan 50 dB. • 51 dB vanwege het verkeer op de H.C. de Jonghweg; er is 1 woning met een geluidbelasting hoger dan 50 dB. • 30 dB vanwege het verkeer op de Maarten van Rossumstraat • 27 dB vanwege het verkeer op de Burchtstraat • 30 dB vanwege het verkeer op de Weteringshoek • 41 dB vanwege het verkeer op De Kersenbogerd • 35 dB vanwege het verkeer op De Kievit • 42 dB vanwege het verkeer op de Wetering • 53 dB vanwege het verkeer op de nieuwe ontsluitingsweg; er zijn 11 woningen met een geluidbelasting hoger dan 50 dB.

De maximale geluidbelastingen op de bestaande woningen, exclusief 5dB aftrek, zijn als volgt: • 55 dB vanwege het verkeer op de Hogeweg; er zijn 7 woningen met een geluidbelasting hoger dan 50 dB. • 47 dB vanwege het verkeer op de H.C. de Jonghweg • 42 dB vanwege het verkeer op de Maarten van Rossumstraat • 36 dB vanwege het verkeer op de Burchtstraat • 40 dB vanwege het verkeer op de Weteringshoek • 39 dB vanwege het verkeer op De Kersenbogerd • 13 dB vanwege het verkeer op De Kievit • 35 dB vanwege het verkeer op de Wetering

•

37 dB vanwege het verkeer op de nieuwe ontsluitingsweg

Gecumuleerde geluidbelasting De gecumuleerde geluidbelastingen (de geluidbelasting door alle verkeer op de genoemde wegen) op de nieuwe en bestaande woningen zijn berekend. Hier is geen aftrek op toegepast. • De maximale gecumuleerde geluidbelasting op de nieuwe woningen is 55 dB. Er zijn 19 nieuwe woningen met een gecumuleerde geluidbelasting hoger dan 50 dB. • De maximale geluidbelastingen op de bestaande woningen is 56 dB. Twaalf bestaande woningen hebben een gecumuleerde geluidbelasting hoger dan 50 dB. Geluidbelasting bestaande woningen In het geluidsonderzoek zijn de berekende geluidbelastingen op de bestaande woningen weergegeven, ten gevolge van het verkeer op de bestaande wegen. Hierbij is onderscheid gemaakt tussen de toekomstige autonome situatie, zonder en na planrealisatie. Zonder realisatie van het plan hebben 9 woningen in 2035 een geluidbelasting hoger dan 50 dB. Met realisatie van het plan zijn dit 12 woningen. Uit de resultaten blijkt dat de toename in geluidbelasting na planrealisatie maximaal 2 dB bedraagt ten opzichte van de autonome situatie in 2035. Advies Met name het verkeer op de Hogeweg binnen de bebouwde kom (30 km/uur) zorgt voor een geluidbelasting hoger dan 50 dB op een aantal nieuwe en bestaande woningen. Daarnaast zal de nieuwe ontsluitingsweg een geluidbelasting hoger dan 50 dB geven op 11 nieuwe woningen.

Voor de gezondheid is de gecumuleerde (totale) geluidbelasting van belang. Er zijn 19 nieuwe woningen met een gecumuleerde geluidbelasting tussen de 50 en 60 dB (maximaal 55 dB).

datum: 28 november 2023 ons kenmerk: OS156891 pagina 5 van 9

De gecumuleerde geluidbelasting bij bestaande woningen neemt bij planrealisatie in vergelijking met de autonome situatie bij de meeste woningen minder dan 1 dB toe en bij de overige woningen 1-2 dB. Een verschil van minder dan 2 dB is over het algemeen niet goed waarneembaar. Voor de gezondheid is een maximale geluidbelasting van 50 dB Lden op de gevel gewenst. De GGD adviseert om zo dicht mogelijk bij deze waarde te komen, bij voorkeur door maatregelen aan de bron (stillere auto’s, minder auto’s, aanpassingen wegennet etc.) en anders door overdrachtsmaatregelen (geluidscherm, geluidsreducerend asfalt etc.). Als bron- en overdrachtsmaatregelen niet mogelijk of onvoldoende effectief zijn, zijn isolerende maatregelen gericht op een acceptabel binnenniveau gewenst. Naast isolatie is het belangrijk dat er voldoende en bruikbare ventilatiemogelijkheden in de woning aanwezig zijn en dat de geluidproductie van eventuele mechanische ventilatiesystemen of klimaatsystemen zo laag mogelijk is (bij voorkeur lager dan de 30 dB(A) uit het Bouwbesluit). Ook adviseert de GGD in dit geval altijd een geluidsluwe, aangename zijde: een toegankelijke, bruikbare en liefst groene zijde met een geluidbelasting minder dan 50 dB Lden. De slaapkamers moeten zo veel mogelijk aan deze geluidsluwe zijde zijn gesitueerd. Een dove gevel is ongewenst vanuit gezondheid.

Het zorgt voor een beperking van de spuimogelijkheid en een beperking van de keuzevrijheid van bewoners om een raam open te zetten. De woningen grenzend aan de basisschool en de sporthal hebben een extra geluidbelasting vanuit deze bronnen door het rijden en parkeren van auto’s, spelende kinderen, ventilatieroosters van de sporthal ed. Daarnaast hebben zij ook een relatief hoge geluidbelasting door de nieuwe ontsluitingsweg. Extra aandacht voor mogelijke maatregelen om de geluidbelasting hier te verlagen is gewenst. Mogelijk is een ander wegdek (i.p.v. klinkers) van de ontsluitingsweg een optie.

Lucht Gezondheidseffecten Uitgebreid onderzoek laat zien dat luchtverontreiniging bij mensen tot gezondheidsklachten leidt. Ongeveer 4,5% van de ziektelast in Nederland wordt veroorzaakt door luchtverontreiniging. De omvang van het volksgezondheidprobleem door luchtkwaliteit is daarmee vergelijkbaar met die door overgewicht en groter dan die door overmatig alcoholgebruik of het eten van te weinig fruit of groente4. De GGD adviseert daarom aandacht te hebben voor beleid gericht op verbetering van de luchtkwaliteit. Luchtverontreiniging is deels afkomstig van verkeer en deels van andere bronnen zoals houtrook, veebedrijven en industrie. Gezondheidseffecten veroorzaakt door luchtverontreiniging van verkeer zijn met name luchtwegaandoeningen en hart- en vaatziekten, maar er zijn ook aanwijzingen voor neurologische aandoeningen en effecten op het ongeboren kind. Onderzoek laat zien dat mensen die veel tijd doorbrengen in de buurt van een drukke weg een groter risico hebben op negatieve gezondheidseffecten. Gezondheidseffecten nabij drukke wegen worden niet veroorzaakt door één of enkele componenten van het luchtverontreinigingsmengsel, maar door het gehele mengsel aan luchtverontreinigende stoffen. Afstand tot de weg is daarom de beste maat voor het beschermen tegen het extra gezondheidsrisico door uitstoot van luchtverontreiniging van verkeer.

De invloed van verkeer op luchtkwaliteit en gezondheid is tot op grote afstand merkbaar. Hoe verder van de weg, hoe schoner de lucht en dus hoe gezonder. De GGD adviseert de volgende minimale afstanden te hanteren: • Snelweg: tenminste 150 meter • Drukke weg (>10.000 motorvoertuigen per etmaal) buiten de bebouwde kom: tenminste 50 meter. • Drukke weg (>10.000 motorvoertuigen per etmaal) binnen de bebouwde kom: tenminste 25 meter. Advies Voor de voorgenomen ontwikkeling geldt dat de verkeersintensiteiten op de omringende wegen, met name de HC de Jonghweg en de Hogeweg, ruim onder de verkeersintensiteit van 10.000 motorvoertuigen per etmaal ligt. Het is daarom niet nodig een minimale afstand van de woningen tot de weg te hanteren.

4

www.rivm.nl/ggd-richtlijn-medische-milieukunde-luchtkwaliteit-en-gezondheid

datum: 28 november 2023 ons kenmerk: OS156891 pagina 6 van 9

Veehouderijen Gezondheidseffecten Veehouderijen leiden tot gezondheidsrisico’s voor omwonenden. Deze gezondheidsrisico’s hangen samen met de uitstoot van fijn stof (PM10), endotoxinen (celwandbestanddelen van bepaalde bacteriën) en geur door de veehouderij. Van vee-gerelateerd fijn stof en endotoxinen is bekend dat deze tot gezondheidseffecten kunnen leiden zoals luchtwegklachten. Geurbelasting kan leiden tot (ernstige) hinder en gezondheidsklachten zoals misselijkheid en hoofdpijn. Er zijn binnen een afstand van 250 meter rondom veehouderijen hogere concentraties fijn stof, endotoxinen en vee-specifieke MRSA-bacteriën gemeten met mogelijk negatieve gezondheidseffecten. Ook het aantal veehouderijen in de directe omgeving is een bepalende factor voor het voorkomen van gezondheidsklachten bij omwonenden. Uit het onderzoek ‘Veehouderijen en gezondheid omwonenden’ (VGO) komt naar voren dat bewoners van veedichte gebieden, met meer dan 15 veehouderijen binnen een straal van 1 kilometer van hun woning, ongeacht het type veehouderij, vaker een verminderde longfunctie hebben5. Verder blijkt uit het VGO onderzoek dat in een straal van 2 km rond geitenhouderijen een verhoogde incidentie van longontstekingen voorkomt6. Daarbij is er een relatie met de afstand; hoe dichter mensen bij een geitenhouderij wonen, des te groter het risico op longontsteking.

Het risico is met name binnen 500 meter van een geitenhouderij verhoogd. De oorzaak van het verhoogde risico op longontsteking rond geitenbedrijven is vooralsnog onbekend en onderwerp van vervolgonderzoek. Veehouderijen vormen bovendien een risico omdat ziekteverwekkers van dieren soms ziekten bij mensen veroorzaken. Deze ziekteverwekkers worden zoönosen genoemd. Gezondheidkundige advieswaarden geur7 Advieswaarden voorgrond geurbelasting: Voor de voorgrondgeurbelasting sluiten de GGD’en aan bij bijlage 6 van de handreiking Wet geurhinder en veehouderij (Wgv) voor een niet-concentratie gebied. De GGD’en maken geen onderscheid tussen concentratiegebied en niet-concentratiegebied omdat deze niet gezondheidskundig is onderbouwd. Uitgaande van de beleidsmatige keuze van maximaal 12% gehinderden voor een woonkern en 20% gehinderden in het buitengebied komt dat overeen met een voorgrond geurbelasting van 2 OU/m3 voor een woonkern en 5 OU/m3 voor het buitengebied.

Advieswaarden achtergrond geurbelasting: Het onderzoek van Geelen et al.8 geeft op dit moment het best beschikbare beeld van de relatie tussen achtergrondgeurbelasting van veehouderij en mate van (ernstige) geurhinder binnen het onderzoeksgebied van Noord-Brabant en Limburg, zo concludeert het RIVM.9 Daarom hanteren de GGD’en deze relaties voor de gezondheidskundige beoordeling en niet de resultaten uit het PRA onderzoek (1999) die als uitgangspunt voor de Wgv hebben gediend. Uitgaande van maximaal 12% geurgehinderden voor een woonkern en 20% voor het buitengebied, komt dat overeen met een achtergrondgeurbelasting van 5 OU/m3 voor een woonkern en 10 OU/m3 voor het buitengebied. Voor dieren waarvoor geen wettelijke emissiefactor is vastgesteld, zoals jongvee en paarden en die dus niet worden meegenomen in de berekening van de voor- en achtergrondgeurbelasting, geldt een afstandscriterium. Volgens artikel 4 van de Wgv moet de afstand tussen een veehouderij waar dieren worden gehouden waarvoor geen geuremissiefactor is vastgesteld, en een geurgevoelig object ten minste 100 meter bedragen indien het geurgevoelige object binnen de bebouwde kom is gelegen. Afstand tussen veehouderij en gevoelige bestemmingen De GGD vindt dat binnen een straal van 250 meter rondom een veehouderij het voorzorgsprincipe zou moeten gelden.

Dit betekent dat de GGD adviseert om geen gevoelige bestemmingen binnen 250 meter van veehouderijen te bouwen. Binnen 500 meter van een geitenhouderij is er een verhoogd risico op longontsteking bij omwonenden. De GGD adviseert daarom om terughoudend te zijn met het bouwen van gevoelige bestemmingen binnen 500 meter van een geitenhouderij. Onder gevoelige bestemmingen vallen scholen, kinderdagverblijven, bejaardenhuizen en verzorgingsen verpleegtehuizen, ziekenhuizen én woningen.

K. Maassen et al., Veehouderij en gezondheid omwonenden, RIVM rapport 2016-00582016 https://www.rivm.nl/veehouderij-en-gezondheid/vragen-en-antwoorden#VGOIII2 7 https://ggdghor.nl/onderwerp/veehouderij/#ggd-advisering-uitgangspunten 8 Geurhinder van veehouderij nader onderzocht: meer hinder dan Handreiking Wgv doet vermoeden?, Geelen et al., 2015 9 https://www.rivm.nl/resultaten-van-duidingsonderzoek-verschil-tussen-twee-geurhindercurves 5 6

datum: 28 november 2023 ons kenmerk: OS156891 pagina 7 van 9

Advies Geurbelasting Er is vastgesteld dat de voorgrondbelasting, als gevolg van de veehouderij aan H.C. de Jonghweg 18, maatgevend is voor de nieuwbouw in het plangebied. De berekende voorgrondbelasting door deze veehouderij op de dichtstbijzijnde gevoelige bestemming is maximaal 1 OU/m3. Ook is de (gecumuleerde) achtergrondbelasting bepaald. Uit de resultaten van de berekening blijkt dat er in het plangebied een maximale achtergrondbelasting is van 2.0 OU/m3. Dit betekent dat zowel de voor- als achtergrond geurbelasting lager zijn dan de maximale geurbelasting die de GGD adviseert (respectievelijk 2 OU/m3 voor de voorgrondbelasting en 5 OU/m3 voor de achtergrondbelasting). Dit betekent dat er sprake is van een voldoende kwaliteit van de leefomgeving wat betreft de geurbelasting door veehouderijen. Paardenfokkerij Er ligt een paardenfokkerij op 50 meter afstand van de gevel van woningen. Er is weinig bekend over de fijnstof emissie van paarden maar er wordt verondersteld dat deze niet groot is. Daarom hanteert de GGD hiervoor een andere afstandsadvies dan de 250 meter. Zowel wat betreft de geurbelasting als de fijnstof emissie adviseert de GGD een minimale afstand van 100 meter tussen paardenfokkerij en de nieuwe woningen te hanteren. Geitenhouderijen Er liggen twee geitenhouderijen in de omgeving van het plangebied.

De afstanden tussen de geitenhouderijen en de dichtstbijzijnde woningen zijn respectievelijk 380 meter (HC de Jonghweg 12) en 600 meter (Molenstraat 37/HC de Jonghweg ongenummerd). Dat betekent dat de geitenhouderij aan de HC de Jonghweg 12 binnen 500 meter van de woningen ligt. Gezien het verhoogde risico op longontsteking bij omwonenden van een geitenhouderij adviseert de GGD een minimale afstand van 500 meter tussen de geitenhouderij en de nieuwe woningen te hanteren.

Bodem Bodemonderzoek Er is in 2021 een bodemonderzoek uitgevoerd van het plangebied. Hieruit blijkt dat de bovengrond licht verontreinigd is met koper, kwik, cadmium, nikkel, organochloorhoudende bestrijdingsmiddelen, DDE en DDD. Ook is in 2021 nader bodemonderzoek uitgevoerd naar de verontreiniging met PAK en organochloorbestrijdingsmiddelen (OCB)op een deel van het plangebied te weten ter plaatse van de locatie HC de Jonghweg, perceelnummers 1896 en 1897. Deze percelen zijn momenteel in gebruik als agrarisch land. Advies Voor het gezondheidsrisico is alleen verontreiniging van de bovengrond van belang omdat je hiermee in contact kan komen. Uit de resultaten van de onderzoeken blijkt dat de aangetroffen concentraties verontreinigde stoffen allemaal zo laag zijn dat ze geen risico vormen voor de gezondheid. De GGD heeft met name ook aandacht voor loodconcentraties in de bodem omdat dit vooral voor jonge kinderen een gezondheidsrisico kan vormen. De wetenschappelijke kennis laat zien dat de huidige interventiewaarde bodem voor lood onvoldoende bescherming biedt voor de gezondheid van kinderen. De aangetroffen gehalten lood liggen rond de 26-36 mg/kg en hiermee ruim onder de advieswaarden van de GGD: <100 mg/kg voor ‘plaatsen waar kinderen spelen’ en <90 mg/kg voor ‘wonen met tuin’. Dat betekent dat er sprake is van een voldoende bodemkwaliteit.

Bestrijdingsmiddelen Ten noorden van het plangebied zijn percelen aanwezig waar boomgaarden zijn toegestaan en dus bestrijdingsmiddelen kunnen worden toegepast. Door drift van bestrijdingsmiddelen kunnen omwonenden hieraan worden blootgesteld. Gezondheidseffecten Uit internationaal onderzoek komen aanwijzingen dat het gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen gepaard kan gaan met gezondheidsschade bij mensen. In Nederland zijn een groot

datum: 28 november 2023 ons kenmerk: OS156891 pagina 8 van 9

blootstellingsonderzoek10 en een gezondheidsverkenning11 uitgevoerd naar de blootstelling aan bestrijdingsmiddelen van omwonenden en mogelijke gezondheidseffecten. De onderzoeken geven geen duidelijke aanwijzingen voor gezondheidseffecten, maar kunnen de ongerustheid ook niet wegnemen. Er blijven onzekerheden aanwezig over: • welke blootstellingsroute van belang is bij de gevonden hogere blootstelling van omwonenden / telers (vanuit omgeving of via voeding, werk, en/of particulier gebruik); • tot welke afstand sprake is van blootstelling door bespuiting (anders dan via drift); • of blootstelling ook daadwerkelijk tot een gezondheidseffect leidt: onderzoeksresultaten toonden aan dat blootstelling lager was dan de veiligheidsgrenswaarden, echter onbekend is • wat het effect is van cumulatieve blootstelling, interactie van stoffen en wat het effect is op (zeer) jonge kinderen / zwangere vrouwen; • of dat het gezondheidseffect door gebruik van een bepaald type bestrijdingsmiddel wordt veroorzaakt, of dat een bepaald type teelt zelf voor gezondheidseffect zorgt, of dat er nog een andere factor in het spel is die zowel verband houdt met het type teelt als met het gezondheidseffect. Op korte termijn is niet te verwachten dat er meer duidelijkheid komt over bovenstaande zaken.

Advies De GGD adviseert om uit voorzorg in nieuwe situaties zoveel mogelijk afstand te houden tussen landbouwgrond waarop bestrijdingsmiddelen worden toegepast en kwetsbare bestemmingen, zoals woningen en scholen. Het creëren van afstand tussen landbouwgrond en woningen leidt tot een lagere blootstelling van omwonenden aan bestrijdingsmiddelen. Bij fruitteelt is het gebruikelijk om 50 meter afstand te hanteren tussen teelt en woningen. Er is geen gezondheidskundige onderbouwing voor deze afstand. Deze afstand is er op basis van jurisprudentie. Gezondheidskundig is het vooralsnog niet mogelijk aan te geven wat een veilige afstand is.

Klimaatadaptatie en hittebestendigheid Gezondheidseffecten Het klimaat verandert wereldwijd en ook in Nederland. De gemiddelde temperatuur is de afgelopen eeuw gestegen, er is meer neerslag en er komen vaker zeer warme dagen komen voor. Klimaatverandering heeft effect op onze gezondheid. We hebben meer last van UV(ultraviolet)-straling, hittestress, allergieën en luchtvervuiling. Door deze ontwikkelingen is het van belang om nieuwe woningen klimaatbestendig te bouwen. Met voldoende aandacht voor maatregelen die voorkomen dat woningen te veel opwarmen en er voor zorgen dat de bewoners verkoeling kunnen vinden, in de woning zelf en in de directe leefomgeving. Huidige situatie en plan In paragraaf 4.14 Klimaat en duurzaamheid noemt u het volgende: De Appelgaerde geeft invulling aan de gestelde doelen, doordat de woningen standaard uitgevoerd worden met warmtepompen en balansventilatie met warmteterugwinning. Daarnaast wordt er hoogwaardige isolatie toegepast welke, samen met een doordachte detaillering en veel aandacht voor luchtdichtbouwen, zorgt voor een goede thermische schil. Een groene omgeving helpt bij het vertragen van de opwarming van woningen. Echter is het type groen en de schaduwcreatie hierbij van groot belang.

De omgeving en invulling van het plangebied is relatief groen, met al aanwezige groen en blauwstructuren en aanplanting van groen volgens de door de gemeente vastgestelde normen. Echter zullen de te ontwikkelen woningen bij nieuwe aanplant hier niet direct van profiteren m.b.t. schaduwvorming. Advies De te ontwikkelen woningen moeten voldoen aan de BENG eisen in het in 2021 aangescherpte bouwbesluit, en dus ook aan de TOjuli eis. Belangrijke factor daarin is de zontoetreding, die afhankelijk is van de oriëntatie van de woning en de eventueel aanwezige bomen of aangebrachte zonwering. Wij adviseren om in uw bestemmingsplan maatregelen, zoals adequate zonwering, als regel te benoemen om overmatige opwarming van de nieuwe woningen te voorkomen. Daarnaast adviseren wij ook om bij de realisatie van de woningen aandacht te houden voor voldoende ventilatiemogelijkheden, zodat bewoners tijdens hete periodes de mogelijkheid hebben om te stootluchten en de lucht in de

10

https://www.bestrijdingsmiddelen-omwonenden.nl/ Gezondheidsverkenning omwonenden van landbouwpercelen, RIVM Rapport 2018-0068 en Health survey on people living in the direct vicinity of agricultural plots: additional analyses, RIVM report 2020-0056. 11

datum: 28 november 2023 ons kenmerk: OS156891 pagina 9 van 9

woning kunnen verversen met koelere lucht van buiten. Zeker als het streven is om woningen levensloopbestendig te bouwen is dit een belangrijk aandachtspunt. Ouderen zijn extra kwetsbaar voor hitte, dus een levensloopbestendige woning moet ook een hittebestendige woning zijn.

Beweegvriendelijkheid / groen Gezondheidseffecten Voor een goede gezondheid is het noodzakelijk dat mensen voldoende bewegen. Een leefomgeving die uitnodigt tot sporten, spelen en bewegen, levert hieraan een belangrijke bijdrage. Een beweegvriendelijke omgeving zet namelijk aan tot meer bewegen en draagt bij aan zowel het verminderen van overgewicht als een betere lichamelijke en geestelijke gezondheid. Huidige situatie en plan Het plangebied ‘Appelgaerde’ ligt in een relatief groene omgeving, en in het beeldkwaliteitsplan wordt het volgende aangegeven: Ook kan, als verbindende schakel met de bestaande buurt, een speelplek worden ingericht. Een stelsel van paden maakt recreatieve beleving en gebruik van de omgeving mogelijk. Dat maakt ook een ommetje van uit de bestaande buurten mogelijk. De bebouwing heeft een dorpse kleinschalige korrel en de huizen hebben nauw contact met het landschap. O.a. voldoende (groene) speel- en ontmoetingsplekken, en een beweegstimulerende infrastructuur gericht op lopen en fietsen is van belang voor een beweegvriendelijke leefomgeving. We zijn verheugd om te lezen dat hier aandacht voor is, echter zien we nog ruimte voor verbetering.

Advies Om de directe leefomgeving van Appelgaerde voor de toekomstige bewoners beweegvriendelijk en aantrekkelijk te houden, adviseren wij om de te realiseren groene structuur en voorzieningen waar mogelijk nog aantrekkelijker te maken. Gezien de beoogde woningen en de insteek op het creëren van levensloopbestendige woningen zijn kinderen en ouderen doelgroepen waarvoor deze leefomgeving veilig en aantrekkelijk moet zijn. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de volgende mogelijkheden: Senioren • Maak het stelsel van paden door de groene ruimte van de wijk seniorvriendelijk. Let hierbij op stroeve en vlakke ondergrond op de paden, bankjes om de 100 á 125 meter als rustpunt (met juiste hoogte en met armleuningen). Creëer ook aantrekkelijke ontmoetplekken waar het zowel in de winter als zomer fijn verblijven is. • Zorg voor schaduw op een rustplek. Richtlijn is dat 30% van de straat door bomen met schaduw bedekt is (3-30-300 vuistregel). Kinderen • Creëer zitplekken (voor ouders/verzorgers) in het zicht van spelende kinderen, zowel in de zon als in de schaduw. • Geef voorkeur aan één brede stoep aan één kant van de straat, ten opzichte van twee gelijke smallere stoepen aan beide zijden van de straat. Een breed trottoir is namelijk ook een informele speelplek. Alle doelgroepen • Plan niet alle openbare ruimtes met voorzieningen.

Sommige ongeorganiseerde sporten gebruiken juist graag informele ruimte, zoals urban sport (freerunning, streetdance, skaten), maar ook bootcamp, crossfit en yoga. Sta dit toe als het geen conflict veroorzaakt met andere gebruikers van de openbare ruimte. • Voorzie in een logische, veilige en aantrekkelijke doorgang voor voetgangers en fietsers vanaf de Hogeweg en de Kersenbogerd richting de voorzieningen aan de Burgemeester van Randwijckstraat. • Zorg voor veilige oversteekplekken en snelheidsverlagende maatregelen voor gemotoriseerd verkeer op de Hogeweg. Kijk hier voor meer informatie, mogelijke bouwstenen en ontwerpprincipes m.b.t. het creëren van een beweegvriendelijke leefomgeving.