1. Concept raadsvoorstel Bestuurskrachtonderzoek 2023

Samenvatting raadsvoorstel

Onderwerp

: Bestuurskrachtonderzoek fase 1 en 2 2023

Kern van het raadsvoorstel Door middel van dit voorstel bespreekt de raad de conclusies van het bestuurskrachtonderzoek en geeft de raad richting aan het vervolgtraject in de volgende fase. Gerelateerde raadsstukken - Raadsvoorstel 10 juni 2021 Beëindiging traject formele samenwerking Zaltbommel - Raadsvoorstel 30 aart 2023 Bestuurskrachtonderzoek 2023 -

Raadsvoorstel

Onderwerp

: Afronding bestuurskrachtonderzoek fase 1 en 2 2023

Zaaknummer

: XXX

Datum fractievoorzitters

: 7 november 2023

Datum raadsbesluit

: 23 november 2023

Datum raadsvergadering

: 23 november 2023

Portefeuillehouder

: Voorzitter Gemeenteraad

Inlichtingen bij

: Griffie, Berry van ‘t Westeinde

Voorstel De raad van de gemeente Maasdriel, besluit: 1. volmondig het bestuurskrachtprobleem zoals beschreven in het eindrapport bestuurskrachtonderzoek gemeente Maasdriel te erkennen; 2. dat ambtelijke of bestuurlijke fusie voor minimaal de komende 5-6 jaar geen oplossing is; 3. eerst met het versterken van de eigen bestuurskracht aan de slag te gaan om inwoners, ondernemers en partners blijvend adequaat van dienst te kunnen zijn, en om het beeld van Maasdriel als aantrekkelijke samenwerkingspartner te verbeteren4. dat voor het versterken van de eigen bestuurskracht aan alle vier de knoppen (ambities, versterken/investeren ambtelijke organisatie, investeren/aanpassen bestuurlijk systeem én keuzes in schaal/samenwerking) gedraaid moet worden; 5. de uitnodiging van college, ambtelijke organisatie en OR uit hun gezamenlijke zienswijze om het gesprek nader aan te gaan te accepteren; 6. als raad deel te nemen in de stuurgroep voor de opdrachtverlening en begeleiding van fase 3 van het bestuurskrachtonderzoek en daarvoor [DE VOLGENDE?] twee raadsleden af te vaardigen; 7. voor de versterking van de bestuurskracht als noodzakelijke randvoorwaarden: a. de ontwikkeling van de BVEB zoals gepland tot 2024 af te maken b. samenwerking en ondersteuning bij de provincie Gelderland te zoeken

Inleiding Aanleiding Nadat de gemeenteraad van Zaltbommel heeft aangegeven geen verdere stappen te willen zetten in de gemeentelijke samenwerking heeft de raad op 10 juni 2021 besloten een bestuurskrachtonderzoek in te stellen om te onderzoeken wat er nodig is om Maasdriel de komende 12 jaar goed te laten functioneren. Op 30 maart heeft de raad ingestemd met het procesplan voor het onderzoek naar bestuurskracht door Dirk Louter en Rijnconsult. De onderzoekers hebben de afgelopen maanden onder andere met veel betrokkenen gesproken, een enquête onder de inwoners uitgevoerd en stukken bestudeerd om te komen tot een advies. Zoals afgesproken hebben zij de resultaten van het onderzoek begin september aan de raad aangeboden.

2

Het onderzoeksrapport Het onderzoeksrapport concludeert dat er in Maasdriel de afgelopen jaren zeker goede ontwikkelingen en activiteiten zijn ingezet voor versterking van de randvoorwaarden voor bestuurskracht. Er is ook niet het beeld dat prestaties en resultaten (voor zover dat meetbaar en te beoordelen is) van Maasdriel slecht zijn of in het algemeen ver onder de maat. De onderzoekers concluderen wel dat Maasdriel te weinig bestuurskracht heeft om alle opgaven die nu en in de toekomst voorzien zijn op adequaat niveau uit te voeren. De onderzoekers geven aan dat de kern van de bestuurskrachtproblematiek de structureel zwakke en vaak haperende werking van onderdelen van het raderwerk van de gemeente is. En dan met name dat deel van het raderwerk dat door de onderzoekers als “het motorblok” wordt beschouwd: het samenspel tussen politiek, bestuur en ambtelijke top. Daarenboven wordt geconcludeerd dat voor veel opgaven de afhankelijkheid van het samenspel met andere partijen en (groepen) inwoners steeds belangrijker wordt. De onderzoekers vinden ook dat Maasdriel in de praktijk het “oude verhaal” van lage integriteit, cliëntelisme, onderlinge vechtcultuur, onbetrouwbaarheid als partner in belangrijke mate achter zich heeft gelaten en overstegen. Er gaat in de praktijk echter nog teveel mis om deze beelden definitief van tafel te krijgen.

Om verder te gaan is een nieuw verhaal nodig voor Maasdriel. De onderzoekers geven op pagina 28 en 29 van hun rapport een pakket van 9 maatregelen om de bestuurskracht te versterken, waardoor Maasdriel vanuit een zelfbewuste en onderbouwde positie de keuzes kan maken die voor de lange termijn op het gebied van fusie/samenwerking nodig zijn. Daar hebben zij aandacht voor het draaien aan de knoppen voor ambities, ambtelijke organisatie en bestuurlijk systeem. Waar het gaat om samenwerking bevelen zij ook uitdrukkelijk aan om de ontwikkeling van de BVEB af te maken, zoals die nu gepland is tot 2024. Zienswijze van college, organisatie en OR Het college, de organisatie en de OR hebben op 17 oktober een gezamenlijke zienswijze op dit onderzoek aan de raad aangeboden. Aangegeven wordt dat het zeker niet zo is dat er niets goed gaat in Maasdriel. In de reactie staat dat een oplossing begint met het erkennen van het probleem. Zij delen de conclusie van de onderzoekers dat er door alle onderdelen van het zogenoemde motorblok gewerkt moet worden aan álle facetten van de bestuurskracht om tot versterking van die bestuurskracht te komen.

Daarom vragen college, organisatie en OR aan de raad om: • vast te stellen dat het opnieuw vormgeven van het lokaal politiek-bestuurlijk-ambtelijk stelsel noodzakelijk is; • het college de opdracht te geven een voorstel uit te werken voor de inrichting van een toekomstbestendige organisatie; • het college de opdracht te geven een voorstel uit te werken voor een Maasdrielse besturingsfilosofie waarin rollen, taken en verantwoordelijkheden van alle onderdelen binnen het motorblok als ook de uitgangspunten voor het onderlinge samenspel gedefinieerd worden; • het college de opdracht te geven een visie op lokale en regionale samenwerking op te stellen; • de stuurgroep uit te breiden met een vertegenwoordiging van de raad naast de burgemeester als voorzitter van de raad ter onderstreping van de gezamenlijke verantwoordelijkheid die er is om de bestuurskracht te versterken;

3

• Alle voorgenoemde punten op te nemen in de nadere uitwerking van fase 3 van de opdracht zoals deze aan Dirk Louter Advies en Management B.V. in samenwerking met adviesbureau Rijnconsult is verstrekt in het kader van het bestuurskrachtonderzoek. Beeldvormende informatiebijeenkomst De raad heeft op 25 oktober in een beeldvormende informatiebijeenkomst vragen kunnen stellen aan de onderzoekers en aan het college over het onderzoek en de ontvangen zienswijze. Omdat de raad zelf ook onderwerp van het onderzoek is, hebben de fracties in deze vergadering ook stilgestaan bij een aantal vragen. Op basis van deze bespreking is de griffier gevraagd om als penvoerder op te treden voor een voorstel dat de raad kan ondersteunen om een besluit te nemen over hoe de gemeente Maasdriel verder gaat met dit onderzoek. Argumenten 1.1 Een effectieve aanpak van een probleem is pas mogelijk als we allemaal erkennen dat er een probleem is. Als eerste van de 9 maatregelen uit het onderzoeksrapport wordt gesteld dat het bestuurskrachtprobleem van Maasdriel volmondig erkend moet worden. De onderzoekers hebben in veel geledingen van de gemeente vaak veel kritische reflectie op het eigen functioneren gemerkt en dat is positief. De onderzoekers merken tegelijkertijd ook dat er gemakkelijk gerelativeerd wordt. Of dat een negatief beeld van buiten als oneerlijk, onterecht of achterhaald wordt geframed.

Ook wordt intern soms gemerkt dat bestuurskrachtproblemen worden erkend, maar de oorzaak buiten zichzelf wordt geplaatst. In al deze redeneringen zit naar mening van de onderzoekers soms iets van waarheid, maar ze helpen niet bij het versterken van de bestuurskracht. College, organisatie en OR geven in hun zienswijze aan de boodschap van het onderzoek goed te hebben verstaan. Zij delen de conclusie dat er door alle onderdelen van het motorblok gewerkt moet worden aan álle facetten van bestuurskracht om tot versterking van bestuurskracht te komen. Tijdens de beeldvormende informatiebijeenkomst is ook vanuit de raad aangegeven dat iedere fractie zich herkent in het beeld dat in het bestuurskrachtonderzoek geschetst wordt. 2.1 Fusie of verdergaande samenwerking is geen alternatief voor minimaal de komende 5-6 jaar De onderzoekers concluderen dat ambtelijke of bestuurlijke fusie voor de komende 5-6 jaar en waarschijnlijk langer geen soelaas gaat bieden in de noodzakelijke versterking van bestuurskracht. Het is wel nodig dat Maasdriel voor de langere termijn de opties openhoudt voor fusie, dan wel verregaande samenwerking met andere gemeenten en daar ook actief mee bezig blijft. De vorming van één gemeente Bommelerwaard wordt daarbij beschouwd als de meest gerede fusievariant.

Twee andere opties zijn verdergaande samenwerking in de regio Rivierenland en een bestuurlijke fusie met Den Bosch. De laatste optie is de meest onzekere. Een fusie over de provinciegrenzen heen is een heel complex en tijdrovend proces. 3.1 De gemeente is er voor een goede dienstverlening voor inwoners en ondernemers Gevolg van de conclusie bij 2.1 is dat de inwoners en ondernemers het verdienen dat er de komende tijd hard wordt gewerkt om te zorgen dat de belangen van de inwoners en ondernemers adequaat worden behartigd. Dit is een weg die we vol overtuiging kunnen inzetten. De onderzoekers concluderen dat er geen beeld is dat de huidige prestaties en

4

resultaten van Maasdriel slecht zijn of in het algemeen ver onder de maat én constateren dat er ruimte is voor verbetering. Daarvoor moet er worden geïnvesteerd in de bestuurskracht. 3.2. Een bestuurskrachtige gemeente is in de toekomst ook een aantrekkelijke partner in samenwerking De onderzoekers geven aan dat het nodig is dat Maasdriel de opties openhoudt voor fusie. Zoals in de beeldvormende informatiebijeenkomst door verschillende fracties is betoogd, wordt Maasdriel ook een meer aantrekkelijkere partner om mee samen te werken wanneer Maasdriel zelf zijn zaken goed voor elkaar heeft. Vanuit een sterke positie valt er ook meer te kiezen in het belang van de inwoners, dan wanneer er (doordat we onvoldoende hebben geïnvesteerd) sprake zou zijn van een “failliete boedel”. 4.1 Er is geen simpele enkelvoudige oplossing voor de versterking van bestuurskracht Zoals in het onderzoek wordt geconstateerd kan de bestuurskracht versterkt worden door aan vier verschillende knoppen van interventie en actie te draaien. Onderscheiden worden:  De ambities van de gemeente  Investeringen/aanpassingen in het ambtelijk systeem  Investeringen/aanpassingen in het bestuurlijk systeem en functioneren  De keuze in schaal en samenwerking bij de uitvoering van taken College, organisatie en OR gaan in hun zienswijzebrief in op de problematiek die hierbij komt kijken.

De verschillende vragen hebben ook een onderlinge samenhang. De ambities voor de gemeente zijn al hoog en complexe nieuwe opgaven komen daar nog bij. Dat vraagt om ruimte om inzicht te krijgen in het takenpakket om op die manier keuzes te maken. Voor het maken van die keuzes is het ook noodzakelijk om een scherpe visie te hebben voor de lange termijn. Het scherp hebben van de strategische agenda van Maasdriel en ook inzicht in onder andere de financiële positie is vervolgens weer randvoorwaardelijk voor het investeren/aanpassen van het ambtelijk systeem. Tot slot wordt opgemerkt dat investeren in de bestuurskracht ook een investering in de organisatie vraagt. Tijdens de beeldvormende informatiebijeenkomst bleek dat de fracties allemaal onderkennen dat aan alle vier de knoppen gedraaid moet worden. De conclusie was ook dat de gemeentelijke winkel niet gesloten kan worden om ingrijpend te verbouwen. De wijze waarop de ontwikkeling vorm moet krijgen, vraagt de nodige afstemming in de vervolgopdracht voor fase 3. 5.1 Betrokkenheid van de raad is nodig om de gezamenlijke verantwoordelijkheid te versterken In het onderzoek is aangegeven dat de kern van de bestuurskrachtproblematiek met name zit in dat deel van het raderwerk dat door de onderzoekers als “het motorblok” wordt beschouwd: het samenspel tussen politiek, bestuur en ambtelijke top.

Daarbij wordt geconcludeerd dat voor veel opgaven de afhankelijkheid van het samenspel met andere partijen en (groepen) inwoners steeds belangrijker wordt. Aan het slot van de zienswijzebrief vragen college, organisatie en OR uitdrukkelijk aan de raad aandacht te hebben voor de gezamenlijke verantwoordelijkheid. Zij nodigen de raad van harte uit om samen het gesprek aan te gaan over de benodigde ingrediënten voor de versterking van bestuurskracht. Bijvoorbeeld door allerlei gesprekken in presidium en agendacommissie en door het instellen van een auditcommissie heeft de raad de afgelopen periode al geprobeerd om meer het gesprek aan te gaan over de manier waarop raad, college en organisatie elkaar in positie kunnen brengen. Het ligt dus voor de hand om de uitnodiging van harte te accepteren en

5

samen te kijken hoe we dit nog een stap verder kunnen brengen. Dit kan bijvoorbeeld door het samen opstellen van een besturingsfilosofie waarin afspraken concreet worden vastgelegd.

6.1 Door deelname aan de stuurgroep kan betrokkenheid van de raad langs korte lijnen geborgd worden In de zienswijzebrief is ook aan de raad gevraagd om een aantal raadsleden aan de stuurgroep toe te voegen. Het bestuurskrachtonderzoek, de zienswijze van het college en dit raadsvoorstel schetsen een aantal contouren van de vormgeving van het vervolg dat in fase 3 moet worden uitgewerkt door de adviseurs. Zoals al in de beeldvormende informatiebijeenkomst van de raad is gebleken vraagt het precies uitwerken en begeleiden van de opdracht nog het nodige werk. Om dat goed te doen, is het nodig dat de opdracht langs korte lijnen kan worden getoetst aan de input van alle partijen in het motorblok (raad, college, ambtelijk management en griffie). Raadsleden in een stuurgroep hebben tot taak te zorgen dat er verbinding is met de raad, maar kunnen nooit namens de raad besluiten nemen. Dat geldt overigens ook voor vertegenwoordigers van het college namens het college. De raadsleden kunnen voor sommige vragen ruggenspraak voeren met de raad, een raadscommissie of fractievoorzitters. Wanneer nodig worden besluiten voorgelegd aan de raad. Hoe dat proces er precies uit zal zien, is afhankelijk van de verdere uitwerking.

7.1 Op dit moment is rust nodig op het gebied van bedrijfsvoering om ruimte te maken voor ontwikkeling Waar het gaat om samenwerking bevelen de onderzoekers uitdrukkelijk aan om de ontwikkeling van de BVEB af te maken, zoals die nu gepland is tot 2024. Daarna kan Maasdriel zich oriënteren op een doorontwikkeling/integratie in een verdergaande samenwerking, die mede afhankelijk is van de keuze tussen de varianten. Door de besloten ontwikkeling af te ronden ontstaat er relatieve rust in de bedrijfsvoeringscomponent. Deze rust is noodzakelijk om ons op andere gebieden te ontwikkelen.

7.2 De provincie Gelderland is een partner die ons hier goed bij kan helpen De provincie Gelderland heeft in fase 1 en 2 de gemeente al actief ondersteund met middelen én advies. Zoals in het bestuurskrachtonderzoek is aangegeven kan de provincie Gelderland de gemeente ook bij het vervolg ondersteunen via kennis, begeleiding en middelen in dit traject. Inwoners van Maasdriel, Bommelerwaard en Rivierenland zijn ook inwoners van Gelderland en verdienen die support waar nodig en mogelijk. En de provincie is ook mede verantwoordelijk voor een goed en sterk lokaal bestuur, ook (of misschien wel juist) als er geen herindeling wordt uitgevoerd. Kanttekeningen/risico’s 1.1 Wanneer het probleem niet erkend wordt, wordt daadkrachtige aanpak belemmerd De onderzoekers adviseren om de situatie en noodzaak serieus te nemen, niet in de weerstand te gaan en samen de schouders eronder te zetten. Een belangrijke succesfactor daarbij is adequaat leiderschap.

6

4.1/5.1 Het evenwicht tussen de knoppen is precair – samen optrekken een randvoorwaarde Meer bestuurskracht kan worden bereikt door aan de knoppen van ambities, ambtelijk systeem, bestuurlijk systeem en samenwerking te draaien. De knoppen zijn ook samen verbonden. Om een goede balans te houden moet dit goed afgestemd worden. Daar ligt een belangrijke rol voor het bestuurlijke systeem, omdat dit niet alleen gaat over hoe het bestuur onderling elkaar in positie brengt, maar ook over de bestuurlijke keuzes die worden gemaakt met betrekking tot de andere knoppen. Participatie Bij het opstellen van het bestuurskrachtonderzoek is gesproken met diverse stakeholders en is een enquête gehouden onder de inwoners van Maasdriel. In het rapport van de onderzoekers wordt nadrukkelijk aanbevolen om bij de verdere uitwerking van het onderzoek ook de inwoners te betrekken. In de aanbevelingen van het bestuurskrachtonderzoek (pagina 29) wordt aangegeven dat inwoners en maatschappelijke partners een belangrijke kracht zijn in het samen aanpakken van belangrijke uitdagingen.

Aanbevolen wordt ook om vanuit de bestuurlijke agenda en de bestuurs- en organisatiefilosofie te werken aan de versterking en verbetering van de relaties met de lokale samenleving en bestuurlijke partners, waardoor de gemeente Maasdriel niet als een “probleem” wordt ervaren, maar mogelijk een “oplossing” voor andere partijen in de samenwerking. Inclusie Niet van toepassing. Programma duurzaamheid Niet van toepassing. Financiën (incl. BTW-effect) Het vervolgonderzoek kan worden gedekt uit de op dit moment beschikbare budgetten en bijdrage van de provincie. Het college geeft aan dat dat het financiële perspectief vraagt om scherpe keuzes. Voor de langere termijn vereist de huidige situatie het heroverwegen van de uitvoering van ambities en opgaven en het gesprek over wat we bereid zijn om te investeren in het versterken van de bestuurskracht. Uitvoering Bijlagen - Eindrapport bestuurskrachtonderzoek Gemeente Maasdriel “Een nieuw verhaal voor Maasdriel” 6 september 2023 - Presentatie gemeenteraad Maasdriel 6 september 2023 - Rapport Kieskompas Bestuurskracht Maasdriel - Zienswijze college – OR – ambtelijke organisatie op bestuurskrachtonderzoek 2023

7