Buitengebied, partiële herziening Glanerbrugstraat 47- 49 Glane_Bijlagen bij toelichting-gecomprimeerd

Bestemmingsplan Bijlagen Bij Toelichting Buitengebied, Partiële Herziening Glanerbrugstraat 47- 49 Glane

Opdrachtgever: Voedselbos Glanerbeek Glanerbrugstraat 47-49 7585 PK Losser

Opdrachtnemer: Eelerwoude Onze vestigingen 088-1471100 info@eelerwoude.nl www.eelerwoude.nl

Projectgegevens:

Projectnummer: 202492 Datum: 24 oktober 2023 Projectleider: B. ten Dam Opgesteld: T. Rood Gecontroleerd: M. Brakels Status: ontwerp Versie: 1 © 2023 Eelerwoude Dit rapport is enkelzijdig opgemaakt.

Inhoudsopgave Bijlagen bij toelichting

5

Bijlage 1

Voedselbos Glanerbeek Landschappelijk Inrichtingsplan

6

Bijlage 2 onderbouwing

Voedselbos Glanerbeek tussentijdse presentatie landschappelijke

Bijlage 3

Voedselbos Glanerbeek onderbouwing landschap en ontwerpproces

60

Bijlage 4

Voedselbos Glanerbeek Flora- en Fauna Quickscan

142

Bijlage 5

Voedselbos Glanerbeek Samenvatting watertoets

175

Bijlage 6

Voedselbos Glanerbeek verkennend (asbest)bodemonderzoek

182

53

Buitengebied, partiële herziening Glanerbrugstraat 47- 49 Glane | Eelerwoude | 3

Buitengebied, partiële herziening Glanerbrugstraat 47- 49 Glane | Eelerwoude | 4

Bijlagen bij toelichting

Buitengebied, partiële herziening Glanerbrugstraat 47- 49 Glane | Eelerwoude | 5

Bijlage 1 Voedselbos Glanerbeek Landschappelijk Inrichtingsplan

Buitengebied, partiële herziening Glanerbrugstraat 47- 49 Glane | Eelerwoude | 6

Voedselbos Glanerbeek

1

Jessica van Bossum kwekerij Vlier & Co Maud Aarts en Dagobert Bergmans Voedselbosboer vof Glanerbrugstraat 47-49 7585 PK Glane-Beekhoek datum: 29 augustus 2023 Tekeningen: Dagobert Bergmans Tekst en referentiebeelden: Jessica van Bossum en Maud Aarts

2

INHOUDSOPGAVE

5 INLEIDING 9 ANALYSE 15 HISTORIE 18 HUIDIGE SITUATIE 24 26 28 32

VOEDSELBOS LANDSCHAPPELIJK RAAMWERK PLANONDERDELEN TRANSFORMATIE VAN HET ERF

38 INPASSING LANDSCHAP 42 INPASSING ERF 44 BUREN

3

veldkavel Lonnekerweg

huiskavel Glanerbrugstraat

Gronau

4

INLEIDING

Aan de Glanerbrugstraat die Enschede verbindt met Losser ligt een agrarisch bedrijf, dat tot begin 2022 in gebruik was bij een melkveehouder. Het bedrijf heeft een huiskavel van ongeveer 17 ha in de gemeente Losser en een veldkavel van ongeveer 8 ha in de gemeente Enschede. Mei 2022 nemen wij, Jessica van Bossum, Maud Aarts en Dagobert Bergmans dit bedrijf over om het te transformeren naar een voedselbos, met een voedselbos-kwekerij.

5

Het doel van Voedselbos Glanerbeek is om bij te dragen aan de ontwikkeling van een herstellende, toekomstgerichte landbouw. Voedselproductie hand in hand met natuurontwikkeling. Dit tonen

we door een florerend en natuurvriendelijk agrarisch bedrijf op te bouwen met een duurzaam productief voedselbos. Daarnaast wordt er kennis ontwikkeld, door op een relatief grote schaal te experimenteren met deze nieuwe manier van landbouw. We hopen dat onze boerderij anderen zal inspireren. Voedselbos Glanerbeek nodigt mensen expliciet uit het voedselbos te komen ervaren. Om producten te proeven en te kopen, maar ook om kennis op te doen waarmee ze zelf een eetbare tuin of voedselbos kunnen starten. Om hen hierbij te helpen worden in onze kwekerij voedselbosplanten opgekweekt verkocht; bomen, heesters en vaste planten.

Wijzigen bestemmingsplan In de aanloop naar de overname van het melkveebedrijf is september 2021 een principe-verzoek ingediend bij de gemeente Losser. De gemeente heeft hier eind 2021 positief op gereageerd, op voorwaarde dat de huidige aanduiding op het erf “intensieve veehouderij” verdwijnt en wordt aangepast conform het toekomstig gebruik. Dit gebruik zal bestaan uit de volgende activiteiten: Landbouw • Aanplanten en beheren van een ecosysteem. • Telen en oogsten van voedsel. • Drogen, inmaken, verwerken van oogst. • Opslaan van producten, eventueel gekoeld. • Kweken van voedselbos-planten en -bomen. • Verkopen van zowel vers als verwerkt voedsel en plantmateriaal. • De voedselbosboeren, twee gezinnen wonen op het erf. Educatie, recreatie en inspiratie • Ontvangen van buurt-bewoners, scholieren, en andere geinteresseerden. • Geven van cursussen en rondleidingen. • Kookworkshops en proeverijen organiseren. • Ontvangen begeleiden en huisvesten van vrijwilligers work4rest Onderzoek • Verzamelen en verwerken van gegevens over bodemkwaliteit, biodiversiteit en productie.

huidig bestemmingsplan

6

Wijzigen bouwvlak Ondertussen zijn we bijna een jaar onderzoek aan het doen naar de historie en de mogelijkheden van de percelen, de bodem, de lokale condities, structuren, mensen en marktmogelijkheden. Een weerslag van dit onderzoek vindt je in dit document. Samen met voedselbos-adviseurs, landschapsontwerpers, en natuur-onderzoekers schetsen we en denken we na over de invulling van het voedselbos en de bijkomende activiteiten, zowel ruimtelijk als functioneel. Allerlei modellen zijn de revu gepasseerd, in ecelsheets, maquettes en tekeningen, vele kopjes koffie werden gedronken met buurtbewoners. Een en ander heeft tot het inzicht geleid dat we het nieuwe bouwwerk, de kas beter niet in de bestaande gebouwen realiseren en ook niet op het bestaande bouwvlak. Voor deze wijziging is zomer 2022 een landschappelijke analyse met de gemeente besproken. In die analyse wordt de situatie ontleed in vier lagen: 1. de natuurlijke laag, bodem, relief en water 2. de agrarisch cultuurlandschap laag 3. de stedelijke laag, de gebouwen en gebouwde structuren 4. de laag van de beleving 7

Vervolgens is een landschappelijk raamwerk getekend en beschreven die de landschappelijke eenheden zal versterken. Het raamwerk versterkt het karakter van het landschap, waardoor deze worden gewaarborgd voor de toekomst. Er zijn vanuit het raamwerk ook diverse modellen voor het situeren van de kas onderzocht. Vervolgens is een voorkeursmodel uitgewerkt met een voorstel voor een aanpassing van het bouwvlak. Het bouwvlak wordt niet groter en het deel van het bouwvlak met de aanduiding ‘opslag’ komt te vervallen. De gemeente heeft beoordeeld dat de gewijzigde plannen in lijn zijn met het beleid. De presentatie van de tussenstand 30 juni 2022 en de ruimtelijke onderbouwing van het wijzigen bouwvlak 1 juli 2022 zijn als bijlages toegevoegd.

8

ANALYSE

stuwwal Enschede-Oldenzaal

De hoogtes rondom Enschede, schematisch weergegeven. 9

Bron: Waerschap Regge en Dinkel / Watervisie Enschede 2013-2025

Dinkeldal

locatie Voedselbos Glanerbeek

De natuurlijke ondergrond

Hoogtekaart Bron: Actueel Hoogtebestand Nelderland

39,1

35,8 37,3

De hoogtekaart laat duidelijk zien dat de locatie op een helling ligt met als diepste punt de Glanerbeek. Die ligging aan het Dinkeldal, in de flank van de stuwwal Enschede-Oldenzaal is bepalend voor de natuurlijke ondergrond. De stuwwal is gevormd tijdens de voorlaatste ijstijd, het Saalien (370.000 tot 130.000 jaar geleden). Landijs voerde toen sediment mee uit Scandinavie, dat vermengd werd met lokaal materiaal en zich afzette als keileemlaag, of grondmorene. Deze keileem bestaat uit sterk zandige tot siltige klei, met daarin grind, stenen, blokken en keien. De bovenste laag is vaak zandiger dan de onderlaag, door verwering en uitspoeling van de kleideeltjes. In de laatste ijstijd, het Weichselien, 120.000 tot 15.000 jaar geleden, was het klimaat in Nederland koud en droog. Er was weinig begroeiing en de wind had vrij spel. Grote hoeveelheden zand uit drooggevallen rivier- en beekbeddingen werden verstoven en als dekzand over het gebied afgezet, zoals langs de randen van de stuwwallen. Dit dekzand bestaat voornamelijk uit fijn, kalkloos zand. In de laatste 10.000 jaar, het Holoceen, ontstond een landschap van dicht begroeide zandruggen en –koppen met daaromheen vochtige, laaggelegen delen waar beken doorheen stroomden. 10

Bodemonderzoek

Aardkundige waarden Bron: Viewer Provincie Overijssel

7 beekdalen beekdallandschap

6 dekzandruggen dekzandlandschap

4 stuwwalglooiingen stuwwallandschap

Bodemkaart

Grondwaterstand

Bron: Viewer Provincie Overijssel

1101 Oude kleigrond Keileemgrond

412 Hoge zwarte enkeerdgrond

511 Kalkloze zandgronden, Eerdgronden, Beekeerdgronden

11

De hydro-ecologen Laura Spa en Karel Hanhart van Eelerwoude hebben met ons een onderzoek naar de bodem uitgevoerd. De dikte van het zandpakket, is zeer variabel en op een aantal plekken is de voor water en plantwortels ondoordringbare keileemlaag zeer dicht bij het maaiveld. Hiermee moet in de beplantingsplannen rekening worden gehouden. Gunstig is wel dat ook de keileemlaag onder een helling richting de beek ligt en geen grote kuilen heeft waar het water ondergronds in stil blijft staan. De positieve bijdrage van de keileem kan zijn dat er toch planten zijn die hieruit mineralen weten te winnen, met behulp van mychorrhizale schimmels bijvoorbeeld

312 Humuspodzolgronden Veldpodzolgronden

We hebben tevens een viertal peilbuizen geplaatst om de grondwaterstanden te kunnen monitoren. Deze waterstanden zullen ook invloed hebben op het beplantingsplan en beheermaatregelen op het terrein. Op langere termijn is het interessant waar te nemen of de aanplant van voedselbos van invloed is op de waterhuishouding in de bodem. We gaan ervan uit dat het waterbergend vermogen na verloop van tijd zal toenemen, door de aanwezigheid van verschillende soorten plantwortels en door de toename van organisch materiaal.

Waterhuishouding

Noordelijk landbouwgebied

Er lopen twee waterschapssloten over het perceel die eigendom zijn van waterschap Vechtstromen. De ‘Zuidsloot’ voert water af vanuit de Glanerbrug-straat naar de Glanerbeek. De ‘Noordsloot’ voert een substantiele hoeveelheid water af vanuit het Noordelijk landbouwgebied. Deze sloot is zeer diep gelegen, in de keileem-laag.

Noordsloot

duiker

Zuidsloot

Door het midden van het perceel ligt een ondiepe sloot of greppel, door de diepere en nattere delen van het perceel. Deze duikt ter hoogte van de houtwal onder de grond (in een duiker) naar de Glanerbeek. Het waterschap gaat in het najaar van 2022 de Glanerbeek opnieuw inrichten. Belangrijkste verandering ter hoogte van het erf is dat de ‘stuw Engbers’ wordt vervangen door een vistrap. Deze is vormgegeven door een twintigtal boomstamdammetjes die het mogelijk maken dat vissen kunnen passeren. Het waterschap heeft een strook langs de beek aangekocht om de oevers natuurlijker, minder steil aan te leggen. Hierdoor zal de stroomsnelheid en daarmee de erosie die de beek veroorzaakt afnemen. Bovendien worden aan de oevers ook inheemse bomen geplant die de beek overschaduwden. Dit is bevordelijk voor de ecologische waterkwaliteit en wordt voldaan aan Kaderrichtlijn Water (KRW).

12

Natura 2000 Deze maatregelen worden genomen omdat waterhuishouding in het stroomgebied van de Glanerbeek die vanuit het Aamsveen naar de Dinkel stroomt is verstoord. Dit is een gevolg van te weinig ruimte en te hoge afvoeren. Ter hoogte van het Syrisch Klooster is dit het Natura 2000 gebied Dinkelland. In dat gebied is een instandhouding van de gidssoort Rivierdonderpad het doel. In 2022 en 2023 vond overleg plaats met het waterschap Vechtstromen, om te bespreken of er ook mogelijkheden zijn om in ons plangebied een positieve bijdrage te leveren aan waterkwaliteit en de beleving van het water. In samenwerking met LTO en landbouwoppeil.nl zetten we de opties en de kosten op een rijtje. De droge zomer van 2022 doet eenieder weer beseffen hoe belangrijk het vasthouden van water voor landbouw en natuur is. Op jaarbasis valt er voldoende regen, maar we hebben door klimaatverandering steeds vaker met grote overschotten en grote terkorten te maken. Inmiddels heeft het waterschap ons uitgenodigd een concreet voorstel in te dienen voor o.a. natuurvriendelijke oevers.

13

Natura 2000 gebieden Dinkelland SITECODE_H STATUS BESCHERMING TRANCHE NR VHN_NEW NAAM_N2K

NL9801021 Natura 2000-besluit 4 september 2013 habitatrichtlijngebied 1 49 2 Dinkellandx

1850 Atlas van Topografische Militaire Kaarten.

14

HISTORIE

1850 Topografische Militaire Kaart Deze militaire kaart op de linkerbladzijde schetst de regionale context van de locatie, een landelijke setting met een grootstedelijke verbinding tussen Nederland en Duitsland. Al ver voor onze jaartelling zwerven jagersvolken door de beekdalen, rondom de locatie. Ook is er al heel lang sprake van landbouw, getuige een stenen dissel van 6000 jaar oud, die gevonden is op Bultserve. Vanaf de Middeleeuwen vestigen zich mensen in kleine akkerbouwcomplexen De boerenerven liggen aan de rand van deze essen of kampen die als eilandjes in het heideveld liggen. De wegen lopen in grillige patronen van het ene erf naar het andere. De weg tussen Enschede en Gronau steekt al sinds midden 16e eeuw als een kaarsrechte weg af. Aan beide kanten van de brug over de Glane, de landsgrens, ontstaan eet-en drinkgelegenheden voor reizigers, waar ze ook hun paarden kunnen laten verzorgen en waar ze kunnen overnachten. 15

1830 minuutplanskaart Op deze kaart werden de land eigendommen nauwkeurig ingemeten en beschreven, een mix van ‘bouwland’ en ‘heide’. De heidegronden staan nog genoteerd als gemeenschappelijk bezit van de Marke. Heideplaggen werden gebruikt door ze verrijkt met mest op de akker te leggen. In de Franse tijd (rond 1800) werden de gemeenschappelijke heidegronden verdeeld onder de Markebewoners.

1900

1922

1935

Op deze kaart zie je de kleinschaligheid en de landschapselementen van het oude hoevenlandschap, aan de rand van de meanderende beek. Percelen werden afgebakend met houtwallen om het vee te kunnen weiden. Op de hoger gelegen koppen de essen die voor graanteelt gebruikt werden. Kenmerkend zijn de hoogteverschillen in het landschap, de stijlranden die ontstaan zijn door het steeds opnieuw aanbrengen van heideplaggen op de graanakkers.

De textielindustrie heeft zich gevestigd in de regio, wat uiteraard een stormachtige ontwikkeling betekende voor Glane, en Glanerbrug. Er is werkgelegenheid en dus vestigen zich hier veel nieuwe bewoners uit armere delen van het land. Met hen komen ook voorzieningen, kerken, winkels en scholen. Duidelijk zichtbaar op deze kaarten is een flinke zone van bos rondom de Glanerbeek en ook de natte delen in het landschap, waar het water in klei-achtige plassen stil blijft staan. Een kleine steen-veldoven middenin de kaart?

In de jaren 30 zijn de heide en ook de moerassen verdwenen. Zoals overal in heel Nederland werden deze woeste gronden ontgonnen en werden wegen aangelegd. Het karakter veranderde drastisch doordat houtwallen verdwenen, akkers deels werden omgezet naar grasland, omzoomd door prikkeldraad. Op deze kaart zijn nieuwe verbindingswegen over de Glanerbeek, naar Duitsland. Bijzonder is de bebouwing direct aan de Glanerbeek en de bolle akkers. Een ervan is met een sloot doorsneden.

16

1955 Door de Tweede Wereldoorlog verdwenen de doorgaande wegen naar Duitsland. De grens werd bewaakt en er ontstond een grimmige zone, waarin werd gesmokkeld naar deze en gene zijde. Beroemd was de jenever uit Viefheus, maar meer door de spannende smokkelverhalen dan vanwege zijn goede smaak... Langs de Glanerbrugweg werd een treinspoor aangelegd tussen Enschede en Losser, om het verlies van spoor tussen Gronau en Losser te compense17 ren. Deze was tot 1972 in gebruik.

1966

1995

In de jaren 60 vestigt de familie Engbers vanuit Losser zich op het huidige erf. Daarvan is op deze kaart nog niets te zien, maar een toename aan grasland is al duidelijk afleesbaar. Een aantal groene elementen blijft echter gespaard, waardoor deze zijde van de Glanerbrugstraat toch een heel andere blik biedt dan het grootschalig agrarisch landschap ten noorden van Beekhoek.

Het melkveebedrijf Engbers breidt in een aantal stapjes uit tot een flink erf. Hier zien we een nieuwe melkveestal naast de oudere, landschappelijk ingepast met eiken bomen. Achter op het erf een varkensstal en een machineberging. Ook is er een tweede bedrijfswoning op het erf ten zuiden van de sloot bijgekomen. Deze sloot voert veel minder water dan voorheen, aangezien het water achter de Beekhoek naar de noordelijke sloot wordt geleid.

HUIDIGE SITUATIE

Syrisch Klooster

Glanerbrugstraat N731

Noord Noordsloot

Glane-Beekhoek

West Oost Zuidsloot Viefheus

Erf Zuid Duitsland

Glanerbrug

18

De locatie ligt ingklemd tussen de Glanerbrugstraat N731 en de Glanerbeek, die de grens met Duitsland vormt. Het vormt onderdeel van de buurt GlaneBeekhoek, gemeente Glane. Het is een landelijk gelegen perceel, die echter zeer dicht tegen het bestaand stedelijk gebied aan ligt. Sommige omwonenden zijn op Losser gericht, anderen eerder op Glanerbrug en er is ook veel interactie met het Duitse Gronau. Het perceel heeft veel buren en kent heel diverse randen, landschappelijk en functioneel, waardoor er kamers met een verschillend karakter te benoemen zijn:

diepe sloot doorsnijdt de es

Noord Dit is een es die door hoge groene randen is omsloten en die deels open is naar de Glanerbrugstraat. Je kijkt vanuit deze beschute es het grootschalige agrarisch graslandschap in, aan de andere kant van de straat. De boomsingels aan de oostzijde zijn deels dichtgegroeid met onderbegroeiing. Hoogteverschillen aan de randen van deze es zijn niet waarneembaar. De ‘Noordsloot’ verdeelt de ruimte in twee stukken die ook nog eens in hoogte verschillen. Hierdoor is deze plek ruimtelijk niet als es te herkennen. 19

erf aan rand van de es

Oost Ook deze zone langs de Glanerbeek behoort grotendeels tot de oude landbouwgronden. Langs de beek is nog een klein stukje beekbos, maar een groot deel is onbegroeid tot aan de beek. Aan de Duitse zijde staan oude eiken- en populieren-bosjes aan de beek, waardoor een stevige, hoge wand aan deze langgerekte ruimte staat. Stijlranden en bolle akkers zijn door het agrarisch gebruik afgevlakt. Desondanks zijn welvingen in het landschap waarneembaar, wat in combinatie met de lange zichtlijnen en doorkijkjes een bijzonder fraai landschap oplevert.

Oost

Oost

Glanerbeek begroeid

Glanerbeek door weiland

Oost

doorzicht naar Duitsland

20

Zuid

West

Zuid Ook de kavel ten zuiden van het erf behoorde tot het oude landbouwareaal, met een hoeve aan de zuid-rand. Nu is deze visueel en in gebruik samengetrokken met de rest van het perceel aan de zuidzijde van de toegangsweg en sloot. Het smelt als het ware samen met de kavel West:

West

West

hoge rand

hoge rand

Glanerbrugstraat

21

fruitbomen laantje

Dit deel van het landschap is de open ruimte tussen het agrarisch erf en de Glanerbrugstraat, met aan de overkant de woningen van Beekhoek. De heidevelden die hier lagen zijn relatief recent ‘in cultuur’ gebracht. Dat kun je nog merken, want dit deel is het meest recht-toe recht-aan. De bodem staat hier geheel ten dienste aan de agrarische productie. Deze ruimte wordt begrensd door een mooie entree-laan van fruitbomen naar het huis van de buren. Aan de andere zijde kijk je tegen de achterzijde aan van bebouwing in de bocht van de Glanerbrugweg. Ook is er een woonerf die toegang tot het bedrijf verschaft met recht van overpad. Dit erf heeft een fruitboomgaard aan de achterzijde en is omzoomd door een heg.

Erf

Erf

22

Erf

Erf

Erf

Erf

23

Het erf ligt diep in het landschap en wordt doorsneden door de ‘Zuidsloot’ die ter hoogte van het erf grotendeels overkluist is. Er staan volwassen bomen aan de voorzijde, ten noorden van de melkveestal en ten zuiden van de sloot, waardoor de tweede bedrijfswoning nauwelijks zicht heeft op het erf. De oudste bedrijfswoning ligt centraal op het erf, met een kleinere, in onbruik geraakte stal. Hierachter de zeer recent (2016) herbouwde jongveestal en de machineberging. Het grootste gebouw is de melkveestal, verlengd en recent voorzien van een nieuw deel aan de voorzijde met twee melkrobots. Alle gebouwen op het erf hebben de nok loodrecht op de Glanerbrugstraat. Daardoor ontstaan op het erf een aantal straatjes die over het achtererf naar de Duitse bosrand kijken. Aan de achterzijde diverse silo’s voor kuilgras, niet zichtbaar vanuit de openbare ruimte.

VOEDSELBOS Door in een voedselbos de natuur centraal te stellen ontstaat een ecosysteem dat de bodemkwaliteit verbetert en de biodiversiteit vergroot. Dit systeem maakt zoveel mogelijk gebruik van de beschikbare energie van de zon doordat het is opgebouwd uit verschillende plant-lagen. Eenmaal gevestigd produceert dit systeem een overvloed aan voedsel, zonder dat daarvoor mest of intensieve bewerkingen nodig zijn. Alle planten die toegepast worden in een voedselbos produceren voedsel of andere bruikbare producten of ze vervullen eco-syteemdiensten. Ze leggen bijvoorbeeld stikstof vast of halen met hun wortels mineralen uit diepere lagen in de bodem. Ze trekken insecten en andere dieren aan of bieden beschutting. Voedselbos Glanerbeek is in vergelijking met bestaande voedselbossen behoorlijk groot. Er is plek voor meerdere soorten voedselbos. Het grootste deel van de percelen is rationeel van opzet, met rijen van bomen en struiken, gericht op oogstbaarheid. Zo is er een plukbos waar mensen zelf hun fruit komen oogsten en er zijn delen waar alles professioneel en ook machinaal geoogst wordt. Er zijn ook delen waar het voedselbos meer gericht is op de educatieve functie, de culinaire functie en de beleving bijvoorbeeld rondom de gebouwen op het erf.

24

Diversiteit De inrichting en vormgeving van het voedselbos is erop gericht om de bestaande landschappelijke elementen te versterken en toekomstbestendig te maken. Zoals in de analyse omschreven zijn er verschillen in het terrein. Hoogteverschillen, verschil in grondsoort en waterstand en kamers met verschillende ruimtelijke en cultuurhistorische kwaliteiten. Deze diversiteit zal in het beplantingsplan worden benadrukt door de specifieke thema’s te benoemen, specifieke teelten of ruimtelijk verschillende sferen te realiseren. Er kunnen luchtigere en intensievere delen zijn, kleurrijke en geurige plekken. Ook kan er diversiteit zijn door verschillende methodes van onderhoud en oogst. Zo komen er delen die rationeel van opzet zijn, lijkend op een boomgaard, als ook meer avontuurlijke, romantische delen.

Uitstraling Het is nadrukkelijk de bedoeling een aantrekkelijk landbouwsysteem te realiseren, want goed voorbeeld doet volgen! De uitstraling voor voorbijgangers moet dus uitnodigend zijn, enthousiasmerend. De delen aan de doorgaande weg Enschede-Losser vormen een vrolijk uithangbord. 25

LANDSCHAPPELIJK RAAMWERK

Entreelaan

Houtwal Es

Beekbos

Erven-bos

Beekbos

Houtwal Houtwal Es Es

26

De uitgebreide analyse naar historie en ondergrond is gemaakt vanuit een besef dat de plek de absolute basis is voor ons bedrijf; is de bodem en het bestaande landschap. Met de aanleg van het voedselbos willen wij niet een standaardformule uitrollen, maar een poging doen de unieke en typische kenmerken van deze locatie te versterken. Het landschap is de onderlegger voor het logisch situeren van de verschillende functies, een duurzaam raamwerk voor agrarische ontwikkeling. Daarbij is herstel van de landschappelijke eenheden en logica het uitgangspunt. We hebben geconstateerd dat het noordelijke deel van het perceel is niet langer als es herkenbaar is. De es is afgevlakt, de bolling en stijlranden zijn verdwenen en er is een diepe watergang door gegraven voor afwatering. De es aan de beek is ook vergraven, maar hier is de bolling nog wel waarneembaar en ook het kleine esje ten zuiden van het erf heeft wel nog een typische bolling. Door de nieuwe functies zorgvuldig te positioneren kunnen deze essen weer herkenbaar worden. De volgende onderdelen geven concreet vorm aan deze ambitie. Ze zijn zowel een kapstok voor alle ruimtelijke vraagstukken, nu en in de toekomst als een kapstok voor de ecologie: • • • 27 •

een ruggegraat van houtwallen beekbossen aan de Glanerbeek de erven vormen samen een (voedsel)bos een entree-laan

Houtwallen

Erven in het bos

De bestaande houtwallen tussen de verschillende percelen worden opgeknapt. In het verlengde van de bestaande houtwal worden ook nieuwe houtwallen gerealiseerd. Dit typisch Twentse landschapselement is een natuurlijke scheiding van de percelen en tegelijk een prachtige ecologsiche corridor voor flora en fauna.

De verschillende erven met woningen, agrarsiche gebouwen en tuinen worden aan elkaar geregen tot één ruimtelijk herkenbaar geheel. Romdom de gebouwen zijn natuurlijk al veel grote eiken. Grote eetbare bomen, vullen de opstand van bestaande eiken aan, tot een romantisch bos waarin de diverse erven (van ons en van buren) verscholen liggen.

Beekbos

Laan

Ander onderdeel in de onderlegger is het terugbrengen van een zône met bomen aan de beek, zoals het historisch kaartje van 1922. De Glanerbeek komt dan in de schaduw te liggen, wat voor de flora en fauna in de beek zeer gunstig is.

Een beetje landgoedallure wordt toegevoegd aan het agrarisch perceel door een brede notenlaan als nieuwe entree naar het erf aan te leggen.

referentie Beekbos

PLAN ONDERDELEN

Voedselbos

Entree-laan Voedselbos Bosrand

Voedselbos Agroforestry

Voedselbos Beekbos Voedselbos Beleving en Educatie

Proeverij Winkel Verwerking

Voedselbos Arboretum

Es

Voedselbos Beekbos

Kwekerij

Kas

Kwekerij

28

Entree Een aantrekkelijke en duidelijke entree is voor de uitstraling van het bedrijf cruciaal. De huidige entree tot het bedrijf start aan de Glanerbrugstraat over een woonerf van de buren. Door een nieuwe entree te maken hebben deze buren geen last van verkeer dat naar het voedselbos komt. De projectgroep herinrichting Glanerbrugstraat heeft aangegeven welke positie verkeerskundig wenselijk is. Ook is daarbij rekening gehouden met de beperking van hinder voor de overige bewoners van Beekhoek. De nieuwe entree is een laan van diverse grote notenbomen voor een beetje allure. In de eerste 20 jaar, als de noten nog klein zijn, wordt de entree getypeerd door fruit. Een bloesem pracht voor geur en kleur en gezoem van insecten! De laan geeft zoals in deze prachtige foto in Twente zicht op het hoofdgebouw van het erf.

referentiebeeld voor de Entreelaan

Voedselbos Agroforestry Aan weerszijde van de laan een hoogproductieve boomgaard in. Hier worden bekende en minder bekende fruitsoorten geteelt. De bomen en struiken staan op rijen met housnippers of graspaden ertussen. en wellicht is er ook teelt van groenten tussen de rijen. Er kan machinaal geoogst worden, maar er komt ook zeker een zelfplukbos. 29

referentiebeeld voor de Agroforestry

Voedselbos Ook de andere voedselbospercelen zijn hoog productief. We zullen daar voornamelijk noten, peulen en blad en jonge scheuten uit het bos gaan oogsten en smaakmakers, zoals pepers.

Voedselbos beleving en educatie Rondom het erf is er meer nadruk op de beleving, aangezien daar het proeflokaal is, de winkel en de verwerking van de oogst. Het erf vormt het educatief centrum voor school-activiteiten, maar ook rondleidingen, lezingen en workshops voor voedselbos-cursisten en keukenprinsen.

Es De es aan de beek blijft een open veld, met kruidenrijke graslanden voor de paarden. Ook zijn er mogelijk akkers waar kruiden en groenten geteeld kunnen worden, of bijvoorbeeld planten voor natuurlijke verf. De plannen hiervoor zijn nog niet verder uitgekristaliseerd.

30

Kwekerij en Kas

referentie: voedselboskwekerij Arborealis

De intentie is om plantgoed te gaan kweken in de volle grond, om het gebruik van turf en potgrond zoveel mogelijk te beperken. De plantbedden voor de kwekerij bestaan uit moederbedden en kweekbedden. In de moederbedden staan de volwassen planten die het materiaal leveren om mee te stekken en enten. De kweekbedden staan vol met jonge planten voor de verkoop. De jonge aanplant krijgt water en wordt beschermd tegen wind en wildvraat. De houtwallen ondersteunen deze beide functies. De grond op het kleine esje is heel geschikt voor een kleine kwekerij in de volle grond. Een deel van het plantmateriaal wordt opgekweekt in een kas. Hier is ook een werkruimte voor het enten en stekken en de opslag van kweekmaterialen. Het gebouw is gesitueerd aan de flank van het esje en naast de bedrijfswoning. Zo wordt er niet op de bolling van de es gebouwd en is het gebouw voor bezoekers zichtbaar, zodat zij weten waar ze moeten zijn om plantmateriaal te kopen!

Voedselbos Arboretum Aan de noord-westzijde van de kas staan de jonge planten in een enorme verzameling bomen, een waar culinair arboretum. Van elke variëteit vindt je hier een of twee exemplaren die je kan proeven. Dan kan je gelijk plantjes aankopen voor je eigen voedselbostuin! 31

referentie: voedselboskwekerij Agroforestrysupplies

TRANSFORMATIE VAN HET ERF Het erf verandert langzaam maar zeker van intensieve veehouderij naar een voedselboscentrum. We wonen en werken met twee gezinnen op het erf. Een eerste aanspreekpunt bij aankomst op het erf, maar er moet ook een heldere plek zijn waar het gezin privacy heeft. Voor de bedrijfsvoering is een heldere logistieke structuur van wezenlijk belang. Het nieuwe erf is daarom helder en compact georganiseerd aan een hoofd-as tussen de voormalige stallen door en een zij-as waar de kas duidelijk aangeeft dat hier de kwekerij gelegen is. Voor het realiseren van een nieuw gebouw voor de kas op deze plek is een aanpassing van het bouwblok nodig. De lange bestaande machineberging wordt in twee delen hergebruikt achter de melkveestal. Hierdoor ontstaat een beschutte, compacte plek die het logistieke hart van de voedselproductie vormt. Tegelijk maakt de verplaatsing een beschutte tuin met doorzichten naar het landschap mogelijk, aan de luwe zijde van de bedrijfswoning.

3 2 1 4 1

6

5 1. bedrijfswoning 2. oude stal 3. melkveestal 4. jongveestal 5. voer-sleuven 6. machineberging

Alle andere functies worden gerealiseerd in bestaande gebouwen. bestaande bebouwing en beplanting

32

extra P langs entree-laan 20 pp

Aankomend op het erf vanuit de entreelaan geeft de hoofd-as doorzicht naar achter. Dit is het hart van de voedsel-productie en verwerking. Vooraan op de as bevinden zich het proeflokaal en de studieruimte aan de rechterzijde met daartegenover het terras en de winkel waar de voedselbosproducten zullen worden verkocht. Op het achteref aan diezelfde as een werkvlak met de voedsel-werkruimtes voor het opslaan, drogen en verwerken van de oogst, de machineberging, en een schuur.

3

3 4

2 1

6 12 p

5

p

4 7

8p

p

1

1. bedrijfswoning 2. proeflokaal en studiezaal 3. winkel en terras 4. opslag en verwerking oogst 5. plattelandskamers 6. machineberging 7. schuur 8. kas en werkruimte

33

8

nieuwe bebouwing en beplanting

Educatie: proeflokaal en studiezaal Omdat het voedsel uit het bos voor een groot deel nog onbekend is en vaak beperkt houdbaar, gaan we experimenteren in het proeflokaal. Dit is een ruimte waar met de poducten uit het bos gekookt wordt. Er wordt jam gemaakt, oogst wordt ingemaakt en verwerkt in heerlijke gerechten, die bezoekers kunnen testen. Het proeflokaal is gevestigd in de oudste stal, die aan de bedrijfswoning vast zit. Hierin wordt ook een studiezaal ingericht met relevante boeken en studiemateriaal. Vanuit het proeflokaal en studiezaal kunnen voedselboscursussen en kookworkshops georganiseerd worden.

voedsellaboratium

voedselboskok Emile van der Staak

34

Winkel De verkoop van producten is gedacht in het voorste gedeelte van de voormalige melkveestal die in 2018 gebouwd is voor de melkrobot. De gevels bestaan grotendeels uit metselwerk, waardoor het relatief eenvoudig is hier koelcellen in te realiseren. We benoemen deze functie hier apart, maar de verbouwing van de melkveestal is een integrale ontwerp opgave. Hierin zal ook een buitenruimte worden opgenomen en de opslag en verwerking van oogst.

referentiebeeld: Villa Augustus, Dordrecht

35

referentiebeeld klimplanten overdekken buitenruimte

Bedrijfswoningen

Plattelandskamers

De bestaande twee bedrijfswoningen op het erf blijven behouden. Beide woningen worden opgeknapt en verduurzaamd. De veranderingen zijn bescheiden en in stijl met de agrarische omgeving.

De belangstelling voor voedselbossen is heel groot. De cursussen voedselbosbouw zijn overvol en in de media is er aandacht voor voedselbossen. Er zijn nieuwsitems, maar er is ook een klok¬huis-uitzending voor kinderen, het programma binnenste-buiten heeft regelmatig items over voedselbossen. Hierdoor is het begrip voedselbos steeds breder bekend. We verwachten daarom veel belangstelling voor rondleidingen, cursussen en overnachtingen vanuit het hele land. Als nevenactiviteit op het erf willen we in de voormalige jongveestal 5 plattelandskamers realiseren. Er is één kamer die als zelfstandige unit te boeken is en 4 kamers die gedeelde faciliteiten hebben. De gasten kijken uit op de voedselbos-tuin en kunnen een rondleiding boeken door het voedselbos. In het oogstseizoen is er ook van alles te proeven natuurlijk. De inkomsten uit de verhuur van de plattelandskamers zijn een welkome aanvulling, zeker aangezien de opbrengsten uit oogst in de opbouw-fase nihil zijn.

36

Werkvlak

Kas

De ambitie is om een groot deel van de voer-sleuven en het verharde oppervlak op het achtererf te verwijderen. Meer groen zal de opbouw van warmte voorkomen. Ook kan hemelwater gemakkelijker de grond in als er verharding verdwijnt. we gaan inventariseren welke elementen in de verharding kunnen worden opgeruimd, danwel hergebruikt.

De kwekerij is gesitueerd ten westen van de tweede bedrijfswoning. De condities van de bodem zijn hier gunstig en de logistieke bewegingen minimaal. Planten worden in de vollegrond opgekweekt, om het gebruik van plastic zo veel mogelijk te vermijden. Voor de vermeerdering is een kas nodig, met daaraan vast een werkschuur om comfortabel in te kunnen werken, en voor opslag van materialen en werktuigen. De kas dient ook om klanten te ontvangen en planten te verkopen. Deze moet daarom aantrekkelijk, zichtbaar en goed bereikbaar zijn vanaf de entree-laan. De gevel van dit nieuw op te richten gebouw blijft achter de rooilijn van de reeds bestaande melkveestal. Het streven is om een passieve kas te realiseren, waar zonder verwarming, de temperatuur jaarrond boven het vriespunt blijft. De lange zijde van de kas is op het zuidoosten gericht om de ochtendzon maximaal te benutten. Aan de andere zijden wordt de kas omsloten door beplanting.

37

referentiebeelden kas

INPASSING LANDSCHAP

entreelaan > 20 notenbomen

nieuwe houtwal > 200 m1

nieuwe houtwal > 100 m1

38

Houtwallen De houtwallen dienen als karakteristieke landschapselementen die de cultuurhistorische waarde van de percelen benadrukt. Historisch werden de essen omsloten door houtwallen, die dienden om beschutting te bieden, wild buiten en vee binnen te houden. Deze traditie houden wij in ere. Daarnaast dienen de houtwallen ter versterking van de biodiversiteit, en bieden ze habitat en voedsel voor dieren die een nuttige rol vervullen op het ons landbouwbedrijf (zoals bestuivers en plaagdierbestrijders). De houtwal bevat daarnaast soorten die ofwel door vogels gegeten worden ter sparing van de productiegewassen in het voedselbos, of oogstbaar zijn (vruchten, noten, bloesem, geriefhout). Daarmee vormt de houtwal een uithangbord voor het voedselbos. We kijken daarbij ook naar wat er nu al op het terrein voorkomt (voornamelijk eik, daarnaast oa els, wilg, berk, es, sleedoorn, vlier, meidoorn). Wij voorzien gelaagde houtwallen van circa 0,5m hoog, begroeid met streekeigen danwel inheemse bomen en struiken van verschillende hoogte, die eens in de aantal jaren worden teruggezet. Hieronder een indicatieve beplantingslijst, samengesteld in samenspraak met oa Landschap Overijssel. De exacte soortenkeuze is per deel iets anders en hangt af van de omstandigheden en gewenste functies zoals windkering, wildbarriere of 39 bescherming tegen plaagdieren.

Kruinbomen

Onderbegroeiing (heesters)

Zwarte els - Alnus glutinosa * Berk - Betula pendula, Betula pubescens * Haagbeuk - Carpinus betulus * Zwarte populier – Populus nigra * Zomereik - Quercus robur * Wilg - Salix sp. * Wilde lijsterbes - Sorbus aucuparia * Winterlinde - Tilia cordata *

Berberis - Berberis vulgaris Gele kornoelje - Cornus mas Brem - Cytisus scoparius * Jeneverbes - Juniperus communis * Zwarte bes - Ribes nigrum * Kruisbes - Ribes uva-crispa * Bosaalbes - Ribes rubrum* Hondsroos - Rosa canina * Gaspeldoorn - Ulex europaeus *

Tussenlaag bomen en heesters Krentenboom - Amelanchier alnifolia Hazelaar – Corylus avellana * Eenstijlige meidoorn (Crataegus monogyna) * Wilde appel - Malus sylvestris * Wilde mispel - Mespilus germanica * Wasgagel (Myrica gale) * Kroosjespruim - Prunus cerasifera Sleedoorn - Prunus spinosa * Wilde peer - Pyrus pyraster * Wilg (Salix caprea * Salix viminalis * Vlier - Sambucus nigra * Gewone vogelkers - Prunus padus * Wegedoorn - Rhamnus cathartica * * streekeigen beplanting

Entreelaan

Inpassing erf

Aan weerszijden van de nieuwe entree-laan wordt een rij notenbomen aangeplant. Notenbomen zijn langzame groeiers. Bovendien hebben ze een wind- en zonbeschutte plek nodig gedurende die periode. Om de jonge noten te beschutten, maar tegelijk op korte termijn een vrolijk bloeiende entree te realiseren is in de uitwerking gekozen naast de noten perzikbomen en amandelbomen te planten. Die hebben een levensduur van 15-20 jaar, dus tegen de tijd dat ze ‘op’ zijn, gaan de noten groter zijn en oogst geven.

De groene zone rondom het erf staan hout-opstanden van eik en es. De bestaande opstanden zijn toe aan een onderhoudsbeurt en ze worden ook uitgebreid. Om het erf aan de noord-oostzijde in te passen komt er een nieuwe strook met beplanting aan de rand van het bouwvlak. Ook aan de noorden westzijde van de kas wordt een boomopstand gerealiseerd. De beplanting onttrekt de gebouwen g grotendeels aan het zicht, met hier en daar een doorkijkje naar de bebouwing, zoals dat historisch gezien op Twentse erven gebruikelijk was. Ook het parkeren is op die manier netjes ingepakt.

40

41

luchtfoto erf 2022

BESTAAND ERF 2022 Bestaande kruinbomen

bestaande bebouwing en beplanting

42

INPASSING ERF Bestaande kruinbomen Nieuwe kruinbomen 3x Quercus robur 2x Prunus avium 1x Prunus padus 1x Sorbus aucuparia 1x Betula pendula 4x Juglans regia 5x Castanea sativa 2x Ulmus 1x Acer macrophyllum 1x Quercus macrocarpa

Nieuwe onderbegroeiing Cornus mas Sambucus Nigra Prunus cerasifera Sorbus aucuparia Amelanchier alnifolia

43

nieuwe bebouwing en beplanting

Buren

Gesprek aanpassing bouwvlak

Om de plannen te introduceren bieden we op de website www.voedselbosglanerbeek.nl de mogelijkheid om je aan te melden voor een nieuwsbrief. We ontvangen doorgaans positieve reacties op de plannen van mensen die de website bezochten. Mensen zijn enthousiast en nieuwsgierig naar de nieuwe, circulaire vormen van landbouw. Zij juichen minder mest en gewasbescherming toe, evenals meer natuur.

De drie aanwonende buren zijn uitgenodigd voor een gesprek over de verplaatsing van het bouwvlak en de ruimtelijke inpassing. Twee buren zijn op deze uitnodiging ingegaan. Tijdens het gesprek, dat plaatsvond op 3 oktober 2022, hebben we onze plannen toegelicht, en de zorgen daarover besproken. Naast het betreuren van het verlies aan open uitzicht over het weiland waren er zorgen over het onderhoud van de houtwal aan de westzijde en het effect van de beplanting op de bestrating. Daarnaast waren er vragen over de afstand tussen het nieuwe bouwblok en de toegangsweg van de buren.

De buren die direct aan het perceel grenzen hebben we opgezocht en gesproken. Meestal waren zij nog niet bekend met voedselbossen en vonden ze het spannend dat hun weidse uitzicht verandert. Dat bleek ook tijdens onze presentatie in het dorpshuis te Glane, 8 maart 2022. In de uitwerking van de plannen wordt hiermee waar mogelijk rekening gehouden.

bloemrijke randen

In de uitvoering van het plan zal zo mogelijk rekening gehouden worden met de wensen. Afgesproken is dat we de buren zullen blijven informeren over de plannen.

Op de bladzijde rechts zie je bijvoorbeeld hoe bedrijfsactiviteiten aan het oog onttrokken kunnen worden door struweelhagen. Links voorbeelden van groenbemesters en bloemrijke stroken die het uitzicht verfraaien. Zowel de bloemrijke strook als de struweelhaag leveren diverse ecosysteem-diensten, deze planten trekken bijvoorbeeld bestuivende insecten aan, zijn toevluchtsoord voor vogels vebeteren de bodemkwaliteit. bloemrijke randen

44

Transformatie De factor tijd tot slot is een belangrijk element in zowel het gesprek met de omwonenden, als voor het plan in het algemeen. Een voedselbos staat er niet van de ene op de andere dag. Het wordt niet overal tegelijk en bovendien in verschillende fases aangeplant. In de eerste jaren worden vooral heggen en pioniersoorten aangeplant. De bodem wordt door deze bomen en door ruigtekruiden langzaam en vanzelf klaar gemaakt voor de volgende fase met de fruit- en notenbomen. Het plantgoed dat voor voedselbos gebruikt wordt is overigens vrij jong, zodat het zich optimaal robuust kan ontwikkelen. Het duurt dus jaren voordat het uitzicht echt wordt belemmerd. Het voedselbos is bovendien een milieu van bosranden, waar maar op een enkele plek echt een donker bos zal ontstaan.

aanplant

10 jaar na aanplant: voedselbos Ketelbreoek

3 jaar na aanplant: Lekker landgoed Haarzuylens

12 jaar na aanplant: voedselbos Ketelbreoek

Dat er uiteindelijk op het gehele perceel veel meer kruiden, struiken, bomen, vlindertjes, vliegjes, vogeltjes en andere beestjes komen is onvermijdelijk.

45

46

Bijlage 2 Voedselbos Glanerbeek tussentijdse presentatie landschappelijke onderbouwing

Buitengebied, partiële herziening Glanerbrugstraat 47- 49 Glane | Eelerwoude | 53

Voedselbos Glanerbeek Ruimtelijke onderbouwing van de locatiekeuze voor de kas en kwekerij t.o.v. principeverzoek / 1 juli 2022 Op 21 december 2021 heeft u (de gemeente) ons principeverzoek ten behoeve van de ontwikkeling van een voedselbos aan de Glanerbrugstraat als wenselijk beoordeeld. Deze afweging was gebaseerd op een eerste globaal idee voor het voeselbos. Na een nadere uitwerking van de plannen en landschappelijke inpassing van de locatie zijn wij tot een aanscherping van ons idee gekomen. We willen u graag voorleggen of dit past binnen het huidige besluit. Besluit Het principeverzoek gaat uit van het realiseren van de functies voor het voedselbos, met educatie en een kleinschalige kas (max 500m2) binnen het bouwvlak. De kas zal worden gebruikt voor het plantgoed ten behoeve van het voedselbos als teelt ondersteunende activiteit én verkoop van ter plaatse geteelde producten. De gemeente geeft aan dat binnen de huidige bestemming ‘Agrarisch - Agrarisch bedrijf’ een kwekerij uitsluitend is toegestaan ter plaatse van de aanduiding ‘specifieke vorm van agrarisch – kwekerij’, buiten deze aanduiding is het niet mogelijk om een kas te bouwen.

De gemeente adviseert een ontwerpbestemmingsplan in te dienen waarmee door middel van een aanduiding ‘Voedselbos’ binnen de bestemming ‘AgrarischAgrarisch bedrijf’ met aanvullende regels het realiseren van een kas met een maximale oppervlakte van 500 m2 binnen het bouwvlak mogelijk gemaakt kan worden. De kas dient landschappelijk ingepast te worden.



Afb. 1 Planschema principeverzoek 13 sep ‘21

Landschappelijke inpassing De afgelopen periode hebben wij een plan gemaakt voor de landschappelijke inpassing van het voedselbos in het oude hoeven- en heideontginningslandschap en de daarbij horende functies op het erf. Daarbij is ook gekeken naar de relatie met de buren direct aansluitend op het voedselbos en erf. Er zijn verschillende ruimtelijke modellen voor de situering en landschappelijke inpassing van de kas. Daaruit is naar voren gekomen: - Dat de huidige bebouwings(volumes) op het erf nodig zijn voor het functioneren van het voedselbos (verwerking, opslag, materieel, werkplaats, winkel, proeflokaal, educatie, …). Hiermee vervalt de mogelijkheid om de kas ter plekke van de bestaande volumes te situeren. - Binnen het bouwblok is dan de enige positie voor een kas achter de tweede bedrijfswoning (zie model 1). - In dit model komt de kas bovenop de bolling van het esje te staan. Dit is landschappelijk gezien niet wenselijk. Daar komt de kas (met het benodigd opslag en werkterrein) dicht bij de achterliggende woning te staan. Dit kan overlast gaan geven richting de buren. - In ons voorkeursmodel (model 2) plaatsen we de kas naast de tweede bedrijfswoning, aan de voorkant van het erf. De kas staat hier aansluitend op de bestaande erfbebouwing, aan de flank van het esje. - De kas kan hier worden ontsloten aan een nieuw erfpad voorlangs.

Dit erfpad volgt een oude historische verbinding door dit gebied; een lijn die nu nog slechts beperkt zichtbaar is. - De kas zal worden ingepast door houtwallen langs de grenzen van het perceel en hoge opgaande erfbeplantingen rond het erf en de kas (met uitzondering van de zuidzijde, deze moet open blijven voor de invang van zon). - De voedselboskwekerij zelf betreft een kwekerij van ca 1 ha groot, in de volle grond (zonder plastic en potjes, geen containerveld). Het plantmateriaal wordt verkocht als het 80-120 cm hoog is. De ruimte van de es blijft de beplanting onder ooghoogte.



Afb. 2 Model 1 / kas binnen bouwblok

 Afb. 3 Model 2 / kas naast woning (voorkeursmodel)

 Afb. 4 Schema landschappelijke eenheden

 Afb. 5 Schetsontwerp landschappelijke inpassing voedselbos en erfontwikkeling

 Afb. 6 Aanpassing begrenzing bouwblok

Aanpassing begrenzing bouwblok Het voorkeursmodel vergt een aanpassing van de begrenzing van het huidige bouwblok. De oppervlakte van het bouwblok kan echter gelijk blijven. Ook kan aanvullend de huidige opslagstrook aan de achterzijde van het erf vervallen. Hiermee is de weg vrij om het essencomplex langs de Glanerbeek weer open te maken en te herstellen.

Nadere onderbouwing bedrijfsmatige situatie 1. Er is een groot tekort aan plantmateriaal, in het algemeen en een enorme belangstelling voor het aanleggen van voedselbossen bij burgers en boeren. Het gevolg hiervan is een tekort aan eetbare plant-, struik-, en boomsoorten die geschikt zijn voor onze omgeving. 2. In tegenstelling tot principeverzoek waarin gesproken werd over een containerveld is nu het plan om planten op te kweken in de volle grond , niet in potjes dus. Dit heeft twee redenen: o Het plantmateriaal voor de voedselbosinitiatieven dient robuust te zijn, sterk, immers krijgen ze in de toekomst geen mest, geen paal etc. o Bovendien willen we plastic afval voorkomen en het gebruik van potgrond met turf terugdringen. 3. De aangewezen plek om te kweken in de volle grond is niet ter plekke van de huidige verharding en gebouwen (daar zit puin en wit zand onder), maar daar waar vanuit de historie de landbouwgronden lagen: de es ten zuiden van de woning van kweker (Jessica van Bossum). De bodem is hier vruchtbaar (oeroude landbouwgrond), de ligging beschut en goed op de zon. 4. De grootte van de kwekerij is met ongeveer 1 ha. kleinschalig te noemen. Een deel van de kwekerij ligt ook op de armere gronden ten noordwesten van de woning van kweker. Zij kijkt vanuit de woning op beide delen van de kwekerij uit en heeft ook een natuurlijke controle op de toegang tot de kwekerij.

5. De kas (samen met werkschuur max 500m2) is onlosmakelijk verbonden met de kweekbedden; Er is bijna dagelijks vervoer van plantmateriaal tussen de kas en de kweekbedden; een grotere afstand tussen deze twee is inefficiënt. Daarom is de ideale positie van de kas TUSSEN de twee kwekerijgebieden, ter hoogte van de woning van de kweker. 6. Het betreft een passieve kas (dat is een kas die wordt opgewarmd zonder verwarmingsinstallatie) waarbij het van belang is dat de lange zijde van de kas op het zuid-oosten ligt en is het belangrijk dat de kas in het voorjaar en najaar niet in de schaduw ligt. Ook dit argument pleit voor de locatie naast de woning van de kweker. 7. De kas heeft een kweekfunctie (verlengen van groeiseizoen) en is verbonden met een werkschuur voor het vermeerderen (enten en stekken) van plantmateriaal. Hierin is ook een deel opslag van gereedschap en materieel opdat deze niet los buiten ‘slingeren’. Daarnaast heeft het geheel een publieke functie; klanten komen naar de kas om planten af te halen, informatie over de planten te krijgen en af te rekenen. Daarom moet de kas zichtbaar en goed bereikbaar zijn voor klanten. 8. Het is wenselijk de verharding voor logistiek minimaal en zo compact mogelijk te houden.

Dit pleit óók voor een plek ter hoogte van de woning van de kweker; De aanvoer van compost en telersbenodigdheden door leveranciers en het afhalen van bestellingen is op deze manier efficiënt. 9. De kas maakt een waterscheiding tussen het gedeelte van de kwekerij waar publiek komt en het gedeelte waar alleen de kweker en een werknemer mogen komen. Een beperkt en bekend aantal mensen op het zuidelijke gedeelte is prettig voor de privacy van de kweker en ook een tegemoetkoming aan de buren die uitkijken op dit stuk land.

Bijlage 3 Voedselbos Glanerbeek onderbouwing landschap en ontwerpproces

Buitengebied, partiële herziening Glanerbrugstraat 47- 49 Glane | Eelerwoude | 60

Voedselbos Glanerbeek VPxDG Tussenstand 30 juni 2022

Inhoud 1 Opgave/Vraag 2 Kenmerken, kwaliteiten locatie 3 Programma 4 Beleidskader / Gebiedskenmerken 5 Landschappelijk raamwerk & Erfplan

1 Opgave

Agrarisch bedrijf van 25 ha

Twee deelgebieden: - Huiskavel, gem. Losser - Veldkavel, gem. Enschede Gemeente Enschede 8ha

Gemeente Losser 17ha

Voorgenomen ontwikkeling

Transitie van de huidige intensieve veehouderij (melkveehouderij), naar een duurzaam voedselbos met kwekerij, boerderijwinkel en ruimten voor educatie en workshops. Met 25 ha wordt een van grootste voedselbossen van Nederland (tot nu toe).

Droom

Van idealisme tot bedrijf dat een substantiële bijdrage levert aan nieuw, duurzaam plantaardig voedselsysteem.

Tussenstand

Aangescherpt plan voor het voedselbos en erf. > Verkenning planologische mogelijkheden

Plan (tussenstand)

Bouwblok

Grondgebruik

2 Kenmerken, kwaliteiten locatie

Inzoom op de huiskavel

- Locatie ligt in de dorpsrand - In een kleinschalig landschap - Aan de Glanerbeek

Inzoom op erf

- Groot agrarisch erf, niet monumentaal - Twee bedrijfswoningen - Te midden van veel kleinere erven, ook binnen de locatie/ huiskavel - Ontsluiting buren via overpaden

Impressie locatie

-

Toegangsweg naar het erf Strakke graslanden Groot erf, breed opgezet Andere woningen/erven staan er dicht op

Impressie locatie

- Glooiend landschap - Aan de beek / grens met Duitsland - Oude beplantingen

Impressie locatie

- Mooie doorzichten naar de omgeving - Oude erven, klooster, oude beplantingen

Impressie locatie

- Mooie doorzichten naar de omgeving - Oude erven, klooster, oude beplantingen

3 Programma

Programma

- Voedselbos met eigen voedselbos-kwekerij - Doel: naar een duurzaam grondgebruik, met hoge biodiversiteit, geen stikstof uitstoot, opslag van CO2.

Programma

- Bijdragen aan de overgang naar een duurzamer, plantaardig dieet. - Mensen daarbij betrekken en inspireren. - Voedselbos als basis voor circulaire samenleving/ economie.

Voedselbossen in ontwikkeling

Overzicht Nederland (Green Deal, Eelerwoude)

6,0ha

Voedselbossen in ontwikkeling

Overzicht Nederland (Green Deal, Eelerwoude)

1,0

> Voedselbos Glanerbeek wordt met 25 ha één van de grootste (particuliere) voedselbossen, tot nu toe ..

0,5 0,7 12ha

1,3 0,6

1,7

Voedselbos Glanerbeek 25 ha

Programma voedselbos

- Verschillende bos/ productietypen, - In samenwerking met verschillende partijen

Productief voedselbos

-

Stroken met gelaagde opbouw Gemaaide paden (klaver) Oogst met karren/machines Evt. Bemesting Belangrijk productiedoel

Romantisch voedselbos - Natuurlijk bosmozaïek Geen/weinig betreding Oogst met de hand Geen bemesting Belangrijk doel natuurlijkheid en biodiversiteit versterken

Programma voedselbos

- Brede ‘voedselbos-ervaring’ die veel verschillende mensen kan aanspreken en inspireren - Vormgeving/ontwikkeling van een aantrekkelijk, uitnodigend landschap - Ruimte voor voorzieningen: winkel, proeflokaal, terras, werkplaats, …

Gastvrij ontvangst

Groene entree

Winkel

Proeflokaal

Programma voedselbos

- Kwekerij als onderdeel van het voedselbos - Eerst voor de opkweek van al het benodigde plantmateriaal, later voor de verkoop aan andere partijen. - Kwekerij inpassen als beschutte boskamer

Kwekerij als boskamer

Kleinschalige opzet

Graspaden

Kwekerij (± 1 ha) Kwekerij - Kweekbedden vollegrond - Rondom haag/hek (wind, vraat) Bedrijfsgebouwen - Kas + werkschuur 400 m2 Werkterrein(tje) - Opslag - Logistiek - Parkeren

Voedselbos (± 14,5 ha bruto) Bruto voedselbos (ex water/infra/raamwerk) Verschillende bosvakken: - 3 ha productief (Sjef van Dongen) - 3-5 ha romantisch (Stichting Voedselbosbouw) - 2 ha romantisch (Jessica) - @ ha zelfpluktuin bij winkel - @ ha overig

Erf (±1,6 ha) Bedrijfsgebouwen - Schuur verwerking en opslag - Werkschuur/materieel/materiaal - Ruimte voor vrijwilligers Gebouwen ontvangst/verkoop - Winkel - Proeflokaal - Kantoor Buiten ontvangst/verkoop - Klanten verkoop op de kwekerij buiten (vollegrond, herfstvoorjaar) - Zelfpluktuin Privé - 2 bedrijfswoningen - privé tuinen, parkeren - 2 gastenverblijven

Ontsluiting Hoofdentree - Eén heldere entree naar het erf (zonder overlast buren) Ontsluiting terrein - Ontsluitingspaden voedselbos en kwekerij - Werklijnen naar erf - Aan/afvoer planten/ materialen/opslag kwekerij Parkeren/fietsen - Bezoekers winkel, workshops, voedselbos, vrijwilligers (±15-20) - Bezoekers kwekerij (±6) - Privé parkeren

Programma

Huiskavel

4 Beleidskaders

Drie niveau’s

- Rijk - Provincie - Gemeente > Verdere Toelichting in ‘Bestemmingsplan Buitengebied, Partiële Herziening Glanerbrugstraat 47- 49 Glane’

Nu: Programmatisch NPLG leidend ….

- stikstof reductie (hier 70%) - extensiveringsgebied, met bredere doelen natuur, water, klimaat > De transitie van intensieve melkveehouderij naar voedselbos is een concrete invulling van de nieuwe doelstellingen.

Ruimtelijk

Sturing op kernkwaliteiten / gebiedskenmerken Rijk / NOVI > Kenmerken van een gebied staan centraal Provincie Omgevingsvisie > Ruimtelijke plannen ontwikkelen aan de hand van de gebiedskenmerken > 4 lagen ( > 3 lagen?) Nationaal Landschap Noord-Oost Twente > Nieuwe ontwikkelingen zijn enkel toegestaan wanneer die bijdragen aan het behoud of de ontwikkeling van de kernkwaliteiten van het Nationaal Landschap. > De kernkwaliteiten van het Nationaal Landschap Noordoost-Twente zijn: - het samenhangende complex van beken, essen, kampen en moderne ontginningen; - de grote mate van kleinschaligheid; - het groene karakter. Kwaliteitsimpuls Groene Omgeving (KGO) > Elke ontwikkeling dient bij te dragen aan een versterking van de ruimtelijke kwaliteit; > De ontwikkelingsruimte die men krijgt dient in evenwicht te zijn met investeringen in de ruimtelijke kwaliteit.

Ruimtelijk

Sturing op kernkwaliteiten / gebiedskenmerken Gemeente Losser

Inzoom op de vier lagen

Laag 1 Natuurlijke laag - Reliëf, bodem, water

Grondmorenevlakten

Aardkundige waarden

g n i i oo

l

lg wa

de kz

an

dl

an

ds

ch ap

w

Stu

Beekdal

Drie deelgebieden: - Beekdal - dekzandlandschap - stuwwalglooiingen

Historische kaart

- Beek met beplantingen - Esjes op de dekzandrug - Heideveld op de vlakte/ stuwwalglooiing.

Zeer ondiep keileem

Bodem

Keileem - tussen 40-120cm - Min 20 cm dik

De indeling komt niet overeen met de bodemkaart (die de basis vormt voor het bestemmingsplan) … Hoge zwarte enkeerdgronden - lemig fijn zand

Beekeerd grond - lemig fijn zand

Veldpodzolgrond - leemarm en zwak lemig fijn zand

Bodem

De indeling komt niet overeen met de bodemkaart (die de basis vormt voor het bestemmingsplan) … - Digitale kaart van de provincie is gebaseerd op bodemkaart 1972/1978 - Beperkte meetpunten - En veranderingen door de tijd…

Bodem

De landschapskaart van de Provincie benoemt deze inconsequentie: Legenda - (1) Geen es, maar volgens bodemkaart enkeerdgronden - (2) Typering es, maar niet volgens bodemkaart

(1)

(2)

Bodem

De landschapskaart van de Provincie benoemt deze inconsequentie: Legenda - (1) Geen es, maar volgens bodemkaart enkeerdgronden - (2) Typering es, maar niet volgens bodemkaart

(1)

(2)

Essen langs de beek

- Hoogteverschil (bolling) nog wel goed ervaarbaar - Erf ligt aan de flank van de es

Essen langs de beek

- Hoogteverschil (bolling) nog wel goed ervaarbaar - Erf ligt ca 2,5 meter hoger dan de beekzone

Essen langs de beek

- Uitgevlakt - Steilrand verdwenen - Hoogteverschil (bolling) nog wel goed ervaarbaar

Grote es

- Uitgevlakt - Steilrand verdwenen - Doorgraven voor afwatering