Beleid circulaire economie Losser- 2.0

Beleidsdocument

Circulair Losser

December 2023

Inhoud Samenvatting……………………………………………………………………………………………………………………………………..2 Leeswijzer ...........................................................................................................................................3 1. Inleiding ..........................................................................................................................................3 Introductie in de circulaire economie ..............................................................................................3 Opgave en bestaande beleidskaders ...............................................................................................5 Rollen en instrumenten van de gemeente .......................................................................................6 De vijf invalshoeken ........................................................................................................................8 2. Waar staat Losser nu? .....................................................................................................................9 3. Ambitie ...........................................................................................................................................9 4. Visie ..............................................................................................................................................

10 4.1 Circulair inkopen van goederen en diensten door de gemeente .............................................. 10 4.2 Circulaire gebiedsontwikkeling ................................................................................................ 15 4.3 Circulair ontwerpen, inrichten en beheer van de openbare ruimte .......................................... 19 4.4 Bedrijven en organisaties ........................................................................................................ 22 4.5 Inwoners en huishoudens........................................................................................................ 24 5. Borging in de organisatie ............................................................................................................... 29 Bijlage 1: afkortingen ........................................................................................................................ 30

1

Circulair Losser Samenvatting Wat is een circulaire economie, en waarom is het belangrijk? Het economische systeem waarin de mens opereert is met name lineair. Grondstoffen worden uit de natuur gehaald, waarna er producten van gemaakt worden. Deze worden tijdelijk gebruikt, en daarna weggegooid. Omdat afval vaak gestort of verbrand wordt, zijn grondstoffen hierna voorgoed verloren. Omdat de aarde de hoeveelheid grondstoffen niet zo snel kan aanvullen als dat de mens ze uit de grond haalt, ontstaat er een probleem: grondstoffen schaarste. Om dit probleem op te lossen moet men over naar een circulaire economie. Bij een circulaire economie worden grondstoffen zo lang mogelijk en zo waardevol mogelijk in kringlopen gehouden. De ambitie van Losser De ambitie van Losser is om bij te dragen aan de Rijksdoelstellingen en regionale Twentse doelstellingen op het gebied van circulaire economie: in 2030 gebruikt Losser 50% minder primaire abiotische grondstoffen (mineralen, metalen en fossiele grondstoffen) en in 2050 is Losser 100% circulair. Ook wil Losser bijdragen aan het additionele Twentse circulaire doel: ‘vanaf 2035 wordt voor 50% van alle grondstoffen en materialen die in gemeentelijk bezit of onderhoud zijn, periodiek de (markt)waarde vastgesteld’.

In Losser is al begonnen met de transitie, maar om de bovenstaande ambities te halen gaat Losser aan de hand van 5 invalshoeken nu gerichter aan de slag.

Visie & waar staan we nu? Jaarlijks koopt de gemeente voor veel geld in, hierdoor is er veel impact te maken. Dit wil Losser met name doen door ambtenaren op te leiden in Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen (MVOI).

Losser wil (meer) aandacht geven aan circulariteit in projecten die te maken hebben met bestaande bouw, nieuwbouw en het buitengebied. Levensduur van materialen verlengen, circulair watergebruik, kringloopland- bouw, leegstand van panden tegengaan, en kennis ontwikkeling bij stakeholders staan centraal.

Als grote opdrachtgever van projecten in het fysieke domein wil Losser de focus leggen op materiaalpaspoorten, afschrijven van investeringen, en materiaalkeuzes. Losser is hier al mee bezig, maar wil ernaar toe werken om dit meer te integreren.

Gemeente Losser wil bedrijven en organisaties helpen bij het vormen van een circulaire ambitie en werkwijze om zo bedrijfsprocessen zo circulair mogelijk in te richten. Dit is inclusief agrarische bedrijven.

Inwoners gebruiken veel grondstoffen en produceren veel restafval. Dit zal verminderd moeten worden. Losser wil inwoners informeren en activeren om voedselverspilling tegen te gaan, herbruikbare luiers te gebruiken, maar ook zelf circulaire initiatieven op te starten en de Rladder te hanteren.

Regio Twente is een interessant schaalniveau om meters te maken op dit thema. De samenwerking op het gebied van circulariteit loopt al via het regionale overleg Milieu, Duurzaamheid, Afval (MDA) Aanhaken bij projecten provincie Overijssel

Er is ruimte voor inwoners om zelf initiatieven op te starten: lokale voedsel-productie, speelgoedbank, ruilkasten, etc. Er bestaan al circulaire organisaties waar inwoners gebruik van kunnen maken: repaircafe, kringloopwinkel, etc.

Kansen Aanhaken bij het Manifest MVOI Best practices van anderen benutten Circulaire criteria meenemen bij aanbestedingen Inzetten op circulair Grond Weg en Waterbouw (GWW)

Langdurig minder milieu impact Er bestaan al kennisnetwerken m.b.t. dit thema Veel innovaties die doorlopend op de markt komen Losser heeft ambassadeurs binnen de organisatie op dit thema

Aanhaken bij trend kringlooplandbouw Meedoen met Twentse Bouwboeren Sloop regelingen benutten Meenemen in toekomstige gemeentelijke visies Grote recreatieve en toeristische sector Aanhaken bij Woondeals Twente

Aandachtspunten Inkoopadviseur/budgethouder krijgt een andere rol Circulaire inkoopkeuzes vragen soms om lef Circulair inkopen vergt het aangaan van nieuwe samenwerkingen Er moet draagvlak zijn Er zal onderzocht moeten worden of afschrijven naar 10% altijd mogelijk is

Proviciaal Programma Landelijk Gebied in de gaten houden Energietransitie gaat veel grondstoffen vragen Gebiedsontwikkeling moet betaalbaar blijven voor initiatiefnemers

Kennisniveau van de ambtelijke organisatie moet omhoog lange termijn denken is essentieel

Kennis bij ondernemers moet verbeterd worden Er is nog onbekendheid over de Single-use plastic richtlijn Bedrijven kunnen meer afval scheiden Voor steeds meer productgroepen gelden Uitgebreide Producten Verantwoordelijkheid(UPV)

Hoeveelheid restafval van inwoners stagneert al jaren op 87 KG Gedragsverandering is vaak moeizaam en duurt lang

1.In 2030 heeft de gemeente in samenwerking met partners 80100% van de bedrijven geïnformeerd over: De (financiële) risico’s als bedrijven niet overstappen naar een circulaire economie en subsidiemogelijkheden. 2.Leges aanpassen: korting bij circulaire initiatieven en leges afschaffen voor kleine verenigingen/initiatieven die aan de slag gaan met circulariteit. 3.In 2027 hebben alle bedrijventerreinen de kans gehad om personeel deel te laten nemen aan een basis cursus circulaire economie. 4.Vanaf 2027 zijn er experts beschikbaar om mee te denken en tips te geven aan bedrijven. 5.Vanaf 2025 worden ondernemers twee keer per jaar geïnspireerd door praktische kennis van koplopers in de regio.

1.Maximaal 50 kg restafval per persoon per jaar in 2030. 2.In 2030 gebruikt 10% van de (nieuwe) ouders wasbare luiers. 3.In 2030 is het aandeel voedsel in restafval met 10% verminderd. 4.In 2025 heeft Losser een circulair netwerk van repaircafe’s en kringloopwinkels. 5.In 2030 zijn er in elke kern inwonerinitiatieven die zich inzetten op het voorkomen van afval. 6.Vanaf 2026 biedt Losser alle bovenbouwklassen van Losserse basisscholen 1 reparatie workshop/les aan per jaar. 7.In 2030 heeft de gemeente Losser 75% inwoners bereikt over wat circulariteit is, waarom het belangrijk is, en hoe ze zelf een bijdrage kunnen leveren.

Doelstellingen 1.Medewerkers volgen een training MVOI/ circulair inkopen. Daarnaast volgen nieuwe medewerkers bij indiensttreding een opleiding MVOI/ circulair inkopen. 2.De gemeente streeft vanaf 2025 jaarlijks minimaal twee circulair ingerichte contracten na. 3.Vanaf 2025: bij 20% van de totale aanbestedingswaarde van diensten, werken en leveringen met een fysieke component, wordt bij de uitvraag ingezet op de transitie naar de circulaire economie. Vanaf 2026 wordt het percentage verhoogd met 15% per jaar, tot 80% in 2030. 4.De gemeente licht per jaar 1 goed voorbeeld uit van circulair inkopen en zoekt daarbij naar een verbinding met lokale ondernemers.

1. In 2027 is de leegstand van panden in Losser afgenomen met 20%. 2.In 2030 heeft de gemeente 20% van de agrariërs bereikt over wat kringlooplandbouw is, en hoe dit toe te passen is. 3.In 2030 gebruikt de gemeente in nieuwbouwwijken minimaal 10% minder drinkwater en wordt water zoveel mogelijk in de wijk hergebruikt en opgeslagen. 4.Vanaf 2027 wordt bij gronduitgifte en tenders circulair bouwen gestimuleerd. 5.Projectontwikkelaars moeten in 2030 minimaal twee circulaire ontwerpprincipes hebben opgenomen in hun ontwerp voordat vergunningen verleend wordt. 6.In 2030 heeft de gemeente 75% van de inwoners bereikt over circulair (ver)bouwen. 7.100% van alle nieuw-/verbouwprojecten in opdracht van de gemeente bevatten circulaire prestatie-eisen per project in 2030. Losser faciliteert ook woningbouwcorporaties om circulair te renoveren en bouwen. 8.Vanaf 2025 wordt er bij exploitatieovereenkomsten bij gebiedsontwikkelingen met (particuliere) initiatiefnemers altijd gekeken naar mogelijkheden waar circulariteit kan worden meegenomen.

1.Losser legt voor nieuwe projecten vanaf 2025 vast welke grondstoffen en materialen gebruikt worden voor onze infrastructuur en gebouwen. 2.Vanaf 2025 schrijft Losser producten, daar waar kan, niet meer af naar 0%, maar naar 10%, zodat de prikkel om materialen opnieuw te gebruiken groter is. 3.Er worden vanaf 2030 minimaal 40% secundaire/hernieuwbare materialen gebruikt bij infrastructuur projecten. 4.In 2025 wordt bij alle infrastructuurprojecten in opdracht van de gemeente circulariteit meegenomen in alle fases van een project.

2

Doelstellingen en uitvoeringsprogramma op hoofdlijnen

Leeswijzer Dit document gaat in op de volgende punten: -

Wat is de circulaire economie en waarom is het belangrijk? (hoofdstuk 1) Waar staat Losser nu op het gebied van de circulaire economie? (hoofdstuk 2) Wat is de Losserse circulaire ambitie? (hoofdstuk 3) Wat is de visie van Losser op elk van de vijf invalshoeken, inclusief kansen, aandachtspunten, doelstellingen en beleid richting 2030? (hoofdstuk 4) Hoe borgt Losser de circulaire ambities in de organisatie? (hoofdstuk 5)

Tot slot is er een overzicht opgenomen van afkortingen en hun betekenis in bijlage 1.

1. Inleiding In het klimaatakkoord van Parijs is afgesproken dat er in 2030 50%, en in 2050 95% minder CO2 moeten worden uitstoten ten opzichte van 1990. Om dit te bereiken moet er veel gebeuren. Een van de grote transities die moet plaatsvinden, en bijdraagt voor ongeveer 20% aan bovenstaande doel 1, is de overgang van een lineaire economie naar een circulaire economie (CE). Het Rijk heeft de ambitie uitgesproken om 100% circulair te zijn in 2050. Circulaire economie heeft veel definities. De definitie die aangehouden zal worden in dit beleidsstuk is de volgende: Circulaire economie is een economisch systeem dat gebaseerd is op het minimaliseren van (primair) grondstofgebruik door hergebruik van producten, onderdelen en hoogwaardige grondstoffen. Het is een systeem van gesloten kringlopen waarin grondstoffen zo min mogelijk hun waarde verliezen, hernieuwbare energiebronnen worden ingezet en systeemdenken centraal staat.

Figuur 2: Van lineaire naar circulaire economie2

Het huidige economisch systeem is nu voornamelijk lineair. Hierbij worden grondstoffen gedolven, worden spullen gebruikt die daarvan geproduceerd worden, waarna ze vervolgens weggegooid worden en (vaak) verbrand als afval. Bij een circulaire economie worden grondstoffen zo lang mogelijk en zo waardevol mogelijk in kringlopen gehouden.

Introductie in de circulaire economie Bij het maken van producten komen veel emissies vrij. Al onze spullen en producten die we gebruiken bestaan uit grondstoffen en materialen die uit de natuur worden gehaald. Een auto, een stoel, een maaltijd; de aarde moet genoeg materialen leveren om alle producten die de mensheid dagelijks gebruikt te genereren. 1

RVO, 2021. Circulaire economie essentieel voor behalen van klimaatdoelen van Parijs | Nieuwsbericht | Rijksoverheid.nl 2 Overheid.nl, 2021. Besluit van de gemeenteraad van de gemeente Meppel houdende regels omtrent afval | Lokale wet- en regelgeving (overheid.nl)

3

Op dit moment worden er in grote hoeveelheden grondstoffen gedolven. Dit gebeurt in een hoger tempo dan de aarde opnieuw kan herstellen. De symbolische dag waarop de mens alle natuurlijke hulpbronnen die de aarde in een jaar kan produceren heeft opgemaakt heet ‘Earth Overshoot Day’. Wereldwijd viel die dag in 2023 op 2 augustus3. Voor Nederland was dit veel eerder in het jaar, namelijk 12 april 20232. Dit betekent dat als de hele wereldbevolking zou leven zoals de Nederlandse bevolking, er 3.6 aardes nodig zijn. Daarnaast behoort Nederland tot de top 30 van landen (van de ongeveer 200) met de vroegste Overshoot Day, waarbij een trend waarneembaar is dat deze dag steeds vroeger in het jaar plaatsvindt. Er zijn een heleboel redenen waarom deze dag steeds vroeger voorkomt. Enerzijds worden er meer spullen verkocht en gekocht; mensen zijn gewend dat producten altijd voorradig zijn, en worden opgevoed met het idee dat ze alles kunnen kopen wat ze willen, en dat dit goed is voor de economie. Anderzijds komt het doordat de spullen die worden gekocht zo ontworpen zijn dat ze na een bepaalde tijd stukgaan. Op deze manier zullen consumenten altijd blijven kopen, en hebben ondernemers een verdienmodel. Het gevolg hiervan is dat grondstoffen op een zeker moment opraken.

In figuur 3 is van een aantal grondstoffen schematisch weergegeven wat de resterende voorraden zijn, en wanneer deze ‘op’ zijn.

Figuur 3: schematische weergave van geschatte grondstofvoorraden 4

Het effect van schaarste is dat grondstoffen en materialen duurder worden. Dit is te zien in de grondstofprijzen van bijvoorbeeld bouwmaterialen in de laatste vijf jaar. Ook in Losser is die stijging in prijzen goed te merken, bijvoorbeeld bij projecten in de openbare ruimte. Materialen zijn soms al

3 4

Earth Overshoot Day, 2023. Earth Overshoot Day home - #MoveTheDate Vlaanderen circulair, 2017. Infografieken - Vlaanderen Circulair (vlaanderen-circulair.be)

4

anderhalf keer zo duur als 4 jaar geleden. Kortom, tijd voor een andere manier van denken en organiseren van het economisch systeem. In een circulaire economie ondervang je veel van de bovenstaande problematiek door ervoor te zorgen dat grondstoffen zo veel mogelijk hoogwaardig worden hergebruikt. Een manier om inzicht te geven in hoe dit concreet in de praktijk werkt is de R-ladder (figuur 4). In de R-ladder staan 10 manieren om circulariteit toe te passen en om te gaan met grondstoffen.

Figuur 4: R-ladder5

In het algemeen geldt; hoe hoger je grondstoffen en producten op de ladder houdt, hoe meer circulair, hoe minder milieudruk. Naast minder milieudruk levert een circulaire economie ook sociale waarde. Het gaat dan bijvoorbeeld om de sociale waarde van gemeenschappen bij het delen van producten, om het realiseren van inclusieve werkplekken, het creëren van lokale werkgelegenheid (ook voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt) en om kwalitatief goede banen.

Opgave en bestaande beleidskaders Europees Actieplan Figuur 3: R-ladder5 Op Europees niveau is er sinds 2021 een actieplan dat een agenda biedt voor het bereiken van een schoner en concurrerender Europa. Het is gericht op het versnellen van de Europese Green Deal, dat voortbouwt op acties voor een circulaire economie die sinds 2015 zijn ingevoerd. Het plan presenteert een aantal initiatieven die ervoor zorgen dat er een sterk (product)beleidskader tot

5

Platform CB’23, 2019. 20190704_PlatformCB23_Framework_Circulair_Bouwen_Versie_1.0.pdf

5

stand gebracht wordt waarmee duurzame producten, diensten en bedrijfsmodellen de norm worden en consumptiepatronen zodanig te veranderen dat afvalproductie al vooraf wordt vermeden. In Nederland bestaat er sinds 2016 het Rijks brede programma Circulaire Economie getiteld “Nederland circulair in 2050”. Nederland circulair 2050 Dit programma was agenderend; het beschreef de stip op de horizon en creëerde bewustwording in de samenleving. Vanuit dit programma zijn vijf transitieagenda’s uitgewerkt voor: consumptiegoederen, biomassa & voedsel, kunststoffen, de maakindustrie en de circulaire bouweconomie. Met het meest recente programma ‘Nationaal Programma Circulaire Economie 2023-20306’ borduurt het Rijk voort op de basis die al was gelegd. Transitieagenda’s provincie Overijssel Ook de provincie Overijssel heeft het beleidsthema Circulaire Economie opgepakt en volgt het landelijke beleid. De vijf transitieagenda’s zijn in Overijssel vertaald naar zes regionale transitieagenda’s (RTA’s). In de RTA’s staat hoe binnen Overijssel het verschil kan worden gemaakt, rekening houdend met de specifieke kenmerken van de Overijsselse economie. Naast de “Maakindustrie”, “Biomassa en Voedsel”, “Kunststoffen” en “Bouw” die in het verlengde liggen van de nationale transitie-agenda’s omvatten de Overijsselse RTA’s “Textiel” en “Infrastructuur”.

Twentse gemeenten In Twente worden de ontwikkelingen binnen de Europese, nationale en provinciale beleidskaders gemonitord. Daarnaast is er een regionaal ambtelijk overleg waar wordt samengewerkt binnen vijf thema’s van de handreiking ‘Circulaire Economie voor Twentse gemeenten’7. Deze komen deels overeen met de RTA’s, maar zijn aangevuld met thema’s die op gemeenteniveau relevant zijn. Daarnaast is er een koersdocument opgesteld dat, naast het overnemen van de ambitie van het rijk, het volgende doel bevat: ‘vanaf 2035 wordt voor 50% van alle grondstoffen en materialen die in gemeentelijk bezit of onderhoud zijn, periodiek de (markt)waarde vastgesteld’. Losser sluit zich hierbij aan en gaat alvast proactief aan de slag om een bijdrage te leveren.

Rollen en instrumenten van de gemeente Rollen Er zijn verschillende rollen die een gemeente kan aannemen om de circulaire transitie te bevorderen. Hieronder worden er een aantal omschreven. Aanbieder en producent van materiaalstromen Op grond van de Wet milieubeheer zamelt de gemeente materiaalstromen van consumenten en huishoudens in: restafval, GFT, hout, etc. Daarnaast is er ook veel bermmaaisel en andere biotische grondstoffen die door het servicebedrijf geoogst worden. Opdrachtgever Jaarlijks zijn er in Losser projecten waarbij het opdrachtgeverschap bij de gemeente ligt. Dit is een kans om te sturen op circulariteit binnen ontwikkelingen. Met name bij de inrichting van de leefomgeving, zoals openbare ruimte, infrastructuur en rioleringen, waar overheden de grootste

6

I&W, 2023. Nationaal Programma Circulaire Economie 2023 - 2030 | Beleidsnota | Rijksoverheid.nl Matton, Lammertink, 2021. Handreiking Circulaire Economie voor Twentse gemeenten - PDF Free Download (docplayer.nl) 7

6

opdrachtgevers zijn, zal de gemeente het goede voorbeeld moeten geven. In dit veld kan de overheid de markt uitdagen om meer circulair te gaan werken. ‘’Als de overheid gaat doen wat nodig is, gaat de markt doen wat mogelijk is’’ – Thomas Rau Inkoper Losser koopt jaarlijks voor veel geld in. Het Nationaal Plan Maatschappelijk Verantwoord Inkopen 2021-2025 verplicht gemeenten om duurzaam in te kopen. Met het inkopen en aanbesteden kan de gemeente bij het verkrijgen van producten en diensten sturing geven aan beleidsdoelstellingen die worden nagestreefd, bijvoorbeeld die op circulaire economie. De gemeente zal bij aanbestedingen de markt moeten gaan uitdagen om met oplossingen te komen die passen bij de circulaire doelstellingen, door bij de uitvraag circulariteit onderdeel van gunningseisen en -criteria te laten zijn. Hiermee kan gelijk een grote impact worden gemaakt op CO2 reductie, en een voorbeeldfunctie worden vervuld. Ook ontstaat er vaak meer draagvlak bij lokale ondernemers doordat lokale producten/grondstoffen vaak de voorkeur krijgen in een circulaire economie. Regelgever Niet alleen inkopen en aanbesteden geven sturing aan de circulaire doelen; als regelgever kan de gemeente dwingende kaders stellen. Met strategisch beleid stelt de gemeente doelen, kaders en normen.

Dit kan bijvoorbeeld via ruimtelijke kaders in de omgevingswet, maar ook door ondertekening van convenanten en overeenkomsten zoals ‘Duurzaam beton’ spreekt de gemeente uit dat ze zichzelf wil binden aan afspraken met betrekking tot circulariteit. Aanjager/facilitator/samenwerkingspartner De gemeente kan ook als aanjager bijdragen aan het tot stand komen van circulaire activiteiten. Bijvoorbeeld door als grond- en/of vastgoedeigenaar kan de gemeente een fysieke plek aanbieden ter vestiging en ontplooiing van activiteiten met betrekking tot circulariteit. Een andere manier is om op te treden als (co)financier via subsidieregelingen, waardoor lokale circulaire activiteiten worden gestimuleerd. Daarnaast kan Losser ook als initiator het voortouw nemen bij nieuwe initiatieven met meerdere partijen, en als facilitator aanwezige expertise en het beschikbare netwerk inzetten om initiatieven van bewoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties en andere overheden te faciliteren. Instrumenten Daarnaast zijn er ook verschillende instrumenten die een gemeente kan inzetten om de circulaire transitie in gang te zetten. Volgens de Ellen MacArthur foundation zijn er vijf hoofdinstrumenten8. Dit zijn de volgende: 1. Strategiebepaling en visie 2. Netwerk- en informatie-uitwisseling 3. Economische prikkels (subsidie of fiscale maatregelen) 4. Wet- en regelgeving, en convenanten. 5.

Ruimtelijke ordening (asset management, stadsplanning, opdrachtgeverschap) Dit zijn de knoppen waar ook Losser aan gaat draaien om de circulaire transitie te versnellen. Deze zijn ook terug te vinden in verdere hoofdstukken.

8

Ellen MacArthur Foundation, 2019. Circular economy in cities: Policy levers (ellenmacarthurfoundation.org)

7

De vijf invalshoeken In dit beleidsstuk wordt gewerkt aan de hand van de vijf invalshoeken die voortkomen uit de ‘Handreiking Circulaire Economie voor Twentse gemeenten’. Hiervan zijn de eerste drie intern gericht en de laatste twee extern gericht. De invalshoeken zijn: 1. Gemeentelijke inkoop van goederen, diensten en werken We integreren circulaire criteria in onze inkoopprocessen. 2. Gemeentelijke rol bij het bestemmen en tot ontwikkeling brengen van gebieden We richten gebieden circulair in, waarbij we rekening houden met (her)gebruik van materialen, energie-efficiëntie en het bevorderen van biodiversiteit. 3. Gemeentelijke rol als ontwerper, inrichter en beheerder van de openbare ruimte We integreren duurzame ontwerpprincipes in de functionele ontwerpprincipes, zoals: levensduur verlengen van bestaande objecten, ontwerp voor meerdere levenscycli, gebruik van duurzame materialen en slimme waterbeheersystemen; om de leefbaarheid van onze gemeenschap te vergroten en tegelijkertijd de druk op het milieu te verminderen. 4. Inwoners en huishoudens We spelen een actieve rol in het informeren en inspireren van onze gemeenschap over de voordelen van een circulaire levensstijl. Dit omvat het faciliteren van afvalvermindering, het bevorderen van hergebruik en het ondersteunen van initiatieven die de lokale circulariteit versterken. 5.

Bedrijven en organisaties die actief zijn binnen de gemeentegrenzen We moedigen bedrijven aan om circulaire bedrijfsmodellen te omarmen, waarbij de nadruk ligt op efficiënt gebruik van grondstoffen, minimalisering van afval en het stimuleren van lokale economische bloei. Deze invalshoeken zijn de leidraad voor onze ambitie, visie en uitvoering daarvan.

8

2. Waar staat Losser nu? Losser begint niet helemaal op nul als het gaat om circulariteit. Vaak wordt het al bewust of onbewust toegepast. Denk daarbij aan grote herontwikkelingen zoals het centrumplan Losser en de Lutte waar circulariteit meegenomen is, maar ook aan het circulair aanbesteden van koffie op het gemeentehuis, het aanbieden van deelfietsen/auto, het tekenen van convenanten die ervoor zorgen dat Losser zicht heeft gecommitteerd aan het gebruik van circulaire en duurzamere producten (bijvoorbeeld beton), etc. Naast dat de ambtelijke organisatie experimenteert en succesvol is met het toepassen van circulariteit, onderkent ook het bestuur in Losser - door het vaststellen van de Duurzaamheidsvisie ‘Toekomstvisie Duurzaam Losser 2040’- het belang van een circulaire economie. In de visie is circulaire economie opgenomen als een van de vier duurzaamheidpijlers. Naast dat er al geëxperimenteerd wordt met het toepassen van circulariteit, zijn ook samenwerkingspartners bezig met de circulaire transitie. Twente Milieu en Twence blijven zich de komende jaren inspannen om een flinke bijdrage te leveren aan de overgang naar een circulaire economie. Hierdoor zijn ze belangrijke partners bij het realiseren van onze eigen circulaire ambities. Twente Milieu zet zich maximaal in om waardevolle grondstoffen in de kringloop te behouden.

Twence zet zich in voor het uitbreiden van duurzame energieproductie tot een regionaal energieknooppunt waarbij warmte, stroom en duurzame elektriciteit worden opgewekt en opgeslagen. Ook inwoners en ondernemers zijn al begonnen met het zetten van stappen. Zo zijn er repaircafe’s, kringloopwinkels, deelkasten, volkstuintjes, mini-biebs, ondernemers die naast de verkoop van nieuwe producten ook upcyclen of reparatie aanbieden, enzovoorts. Verder is Losser in de regio Twente een van de actievere gemeenten die circulaire ontwikkelingen aanjagen samen met partners als de Twente Board. Er is o.a. meegeschreven aan de regionale handreiking ‘Circulaire Economie voor Twentse gemeenten’ en het koersdocument dat voor de komende jaren leidend gaat zijn in de Twentse circulaire transitie. Ook werkt Losser in deze samenwerking al sinds 2013 naar 50 kilogram restafval per inwoner per jaar. Het is echter wel zo dat circulariteit op dit moment vooral wordt toegepast door bevlogen bestuursleden, ambtenaren, organisaties en inwoners. Het onderwerp is nog geen standaard onderdeel van processen en initiatieven in Losser. Hier zal verandering in moeten komen. Circulariteit zal een integraal onderdeel worden van het handelen van de organisatie, zodat er grotere stappen gemaakt kunnen worden in de transitie. Om dit te kunnen bewerkstelligen zal dit document een koers en handvatten bieden.

3. Ambitie Losser committeert zich aan de Rijksdoelen, die ook de regio Twente heeft overgenomen, in haar circulaire koersdocument: 1. in 2030 gebruikt Losser 50% minder primaire abiotische grondstoffen (mineralen, metalen en fossiele grondstoffen); 2. in 2050 is Losser 100% circulair. En aan het additionele regionale Twentse doel: 3. Binnen de Twentse gemeenten wordt vanaf 2035 voor 50% van alle grondstoffen en materialen die in gemeentelijk bezit of onderhoud zijn, periodiek de (markt)waarde vastgesteld. In het volgende hoofdstuk ‘Visie’ zijn de landelijke en Twentse ambities vertaald naar hoe Losser de deze lokaal invult door middel van doelstellingen en beleid per invalshoek. 9

4. Visie In dit hoofdstuk komt de visie en de ambitie van Losser aan bod. Er staat voor elk van de vijf invalshoeken beschreven wat Losser wil bereiken, waar de gemeente nu staat, welke kansen er gezien worden, welke aandachtpunten daarbij niet uit het oog verloren moeten worden en welke doelstellingen Losser wil behalen.

4.1 Circulair inkopen van goederen en diensten door de gemeente Visie: wat willen we bereiken? Nederlandse overheden kopen jaarlijks voor ruim 85 miljard euro in aan producten, werken en diensten9. Hierdoor is er via inkoop veel impact te maken op de circulaire transitie.

Circulair inkopen is het inzetten van het inkoopinstrument om productie en (her)gebruik van circulaire producten en diensten te stimuleren en daarmee het aanjagen van de circulaire economie.

Als het gaat over circulair aanbesteden wordt er vaak gekeken naar de afdeling inkoop. Maar inkopers kunnen vaak in het inkoopproces weinig circulaire eisen meer toevoegen. Dit moet zo vroeg mogelijk bij het begin van een project gebeuren, wanneer specificaties worden bedacht. Of het nu gaat om de bouw van huurwoningen, de aanleg van nieuwe wegen of het straatmeubilair op het marktplein. Daarom zorgt Losser ervoor dat de ambtelijke organisatie goed is opgeleid en kennis van zaken heeft over hoe er circulair kan worden ingekocht, en hoe dit vroeg in projecten meegenomen kan worden. Daarnaast is het bij circulair inkopen belangrijk dat er niet te veel in detail wordt uitgevraagd zodat er ruimte blijft voor innovatie van de markt tijdens het project en de inkoper niet op de stoel hoeft te gaan zitten van een specialist. Uitvragen waarin eisen en criteria worden opgenomen om de milieuimpact tot een minimum te beperken of zelfs een positief effect op het milieu te laten hebben, werken beter. Hierdoor komt men al snel uit bij circulaire oplossingen. Hierbij gaat Losser niet alleen meer naar de kwaliteit en kosten van het product kijken, maar ook naar zaken als herbruikbaarheid van materiaal, grondstoffen, energieverbruik, afvalverwerking, waterverbruik, CO2-uitstoot of arbeidsomstandigheden.

Losser wil weten hoe een leverancier een product ontwikkelt: welke grondstoffen ervoor worden gebruikt, welke milieu-impact en sociale impact die hebben en wat de mogelijkheden van het product zijn aan het einde van zijn gebruiksduur. Om hier hands-on mee aan de slag te gaan, zal het MVOI (maatschappelijk verantwoord opdrachtgeven en inkopen) manifest ondertekend worden van PIANOo, het expertise centrum aanbesteden. Onderdeel van het manifest is om een actieplan op te stellen waarbij Losser de voortgang monitort en jaarlijks een rapportage opstelt. Vaak is men van te voren al bang dat een circulaire oplossing duurder wordt, maar het kost vaak vooral meer tijd om nieuwe dingen uit te zoeken. Als het wel duurder is wil Losser verder kijken dan alleen de initiële aanschafkosten (de kosten die gemaakt worden op het moment dat iets aangeschaft wordt). Circulaire oplossingen hebben vaak minder onderhoudskosten en zijn aan het einde van de levensfase meer waard dan niet-circulaire oplossingen. Daarom zal er geëxperimenteerd worden met circulair ingerichte contracten waarbij er gewerkt wordt met TCO (total cost of ownership). In plaats van enkel de aanschafwaarde mee te nemen in de kostenberekening, wordt er met de TCO naar de kosten van de aanschaf én bezit gedurende de gehele gebruiksperiode gekeken.

Daarnaast zijn primaire grondstoffen afgelopen jaren al fors in prijs gestegen door allerlei problemen zoals Corona, klimaatverandering en de oorlog in Oekraïne. De verwachting is dat de beschikbaarheid

9

PIANOo, 2023. Nieuwe organisaties ondertekenen Manifest MVOI 2023-2025 | PIANOo - Expertisecentrum Aanbesteden

10

de komende jaren verder onder druk komt te staan waardoor grondstofprijzen nog verder zullen stijgen. Het verschil in kosten tussen lineair en circulair is daardoor al fors kleiner geworden en zal de komende jaren naar verwachting bij elkaar komen te liggen, of omkeren ten gunste van de circulaire economie. Als laatste worden er, met name door de afdeling Beheer Fysieke Ruimte van de ambtelijke organisatie, veel materialen ingekocht. Omdat de gemeente Losser voorop wil (blijven) lopen met circulaire projecten wordt er de komende jaren bij aanbestedingen met een fysieke component ingezet op de transitie naar de circulaire economie. Hierbij zal begonnen worden met enkele aanbestedingen om te experimenteren, en dit wordt jaarlijks uitgebreid. Zo blijft Losser koploper in de regio. Waar staan we nu? In Losser is het inkoop- en aanbestedingsbeleid in 2019 herzien en aangepast conform het Twentse inkoop- en aanbestedingsbeleid. In dit beleidsstuk is een passage opgenomen over duurzaamheid. Hier staat echter niets vermeld over circulariteit. Daarnaast wordt er door de organisatie niet gerapporteerd over circulariteit met betrekking tot inkoop. Hierdoor is niet inzichtelijk waar Losser nu staat als gemeente. Er zijn wel voorbeelden bekend waar circulariteit meegenomen is bij aanbestedingen, maar dit zijn er maar enkele.

Aandachtspunten Doordat circulaire inkoopdoelen steeds belangrijker worden is het van belang dat inkoopadviseurs bepaalde strategieën inzetten om deze doelen te behalen. Over het algemeen is inkopen in de publieke context anders dan inkopen in de private sector. Dit zit hem vooral in het spanningsveld tussen inkoopafdeling en opdrachtgever, wat complexiteit met zich meebrengt waar inkoop mee om moet gaan. Inkoopadviseurs moeten vaak circulaire inkoopdoelen combineren met andere, soms tegenstrijdige, doelen. Dit geldt zeker in Losser waar budgethouders vaak zelfstandig taken uitvoeren en er vaak decentraal wordt ingekocht. De inkoopadviseur heeft hier een nog meer adviserende in plaats van uitvoerende rol. Naast dat circulair inkopen meer vraagt van inkoopadviseurs, vraagt het ook iets van beheerders en het bestuur. Met name het lef om andere keuzes te maken, risico’s te nemen en experimenten aan te gaan. Innovaties zijn niet altijd geaccrediteerd. Daarom kan het lastig zijn om het aan te durven om deze producten of oplossingen een kans te geven. Ook van budgethouders vraagt het aan andere manier van handelen. Het is de verantwoordelijkheid van hen om met middelen de doelen en ambities (inclusief circulariteit) van een organisatie waar te maken. Inkopers faciliteren budgethouders hierin binnen de inkoopprocedures.

Budgethouders en inkoopadviseurs moeten daarom samen optrekken, waarbij de inkoopadviseur het inkoop technische proces begeleidt, maar de budgethouder vanaf het begin van een proces/project circulariteit borgt. Een ander aandachtspunt is dat het aanbod van secundaire grondstoffen nu nog laag is in de, nu nog grotendeels, lineaire economie. Dit maakt het moeilijker voor producenten om circulair te werken, waarbij ze weinig invloed hebben op de verandering daarvan. Inkopende partijen en producenten zullen daarom meer samen moeten werken en gezamenlijk toe moeten werken naar andere bedrijfsmodellen, zoals bijvoorbeeld lease in plaats van koop. Een circulaire economie kan er toe bijdragen dat afval wordt omgezet in grondstof. Maar dit vraagt wel een verandering op verschillende niveaus, waaronder (technische) innovatie, en andere bedrijfsmodellen. Overheidsopdrachten kunnen de circulaire economie stimuleren door criteria en eisen vast te stellen die sturen op de verlenging van de levensduur van producten. Dit kan door het inkopen van kwalitatief betere producten vanuit circulair perspectief of het toepassen van bedrijfsconcepten die passen bij de circulaire gedachte (zoals ‘product-as-a-service’, ‘pay-per-use’, koop/ terugkoop). Daarmee wordt het wel noodzakelijk om nieuwe samenwerkingen aan te gaan en 11

innovatie te stimuleren. Daarbij moeten interne middelen anders worden ingezet. De overgang van een lineaire economie naar een circulaire economie is daarom een uitdaging . De focus van inkoop moet daarbij mogelijk niet liggen op het product zelf, maar in plaats daarvan op het bedrijfsconcept of het proces. Omdat circulair inkopen best wat vraagt van inkopers maar ook budgethouders en andere ambtenaren, is ook draagvlak in de organisatie een aandachtspunt. In hoofdstuk 5 wordt daar verder op ingegaan. Kansen Binnen het kader van circulair inkopen heeft de gemeente Losser een unieke kans om duurzaamheid te integreren in haar inkoopbeleid. Van klimaat en milieu tot diversiteit en inclusie, we hebben in Nederland met tal van complexe, maatschappelijke vraagstukken te maken die vragen om een oplossing. Circulariteit is onderdeel van die oplossing. Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen Een slimme zet voor een kleine gemeente als Losser is om aan te haken op bestaande initiatieven en partnerschappen. Zo gaat de gemeente Losser zich aansluiten bij het Manifest MVOI. In dit manifest zijn zes thema’s opgenomen: Milieu en biodiversiteit, Klimaat, Circulair (inclusief biobased), Ketenverantwoordelijkheid (Internationale Sociale Voorwaarden), Diversiteit en inclusie en Social return.

MVOI helpt de gemeente om invulling te geven aan beleids- en inkoopdoelen op bovengenoemde terreinen. Daarmee voldoet Losser ook aan bestuurlijke afspraken, zoals bijvoorbeeld het Klimaatakkoord, het Grondstoffenakkoord en de Wet Banenafspraak. Er wordt pas echt impact gemaakt als niet alleen de afdeling inkoop maar de hele organisatie op alle niveaus betrokken is. Vandaar dat er niet gesproken wordt van MVI maar van MVOI: de ‘O’ van (intern) ‘opdrachtgeven’ gaat vooraf aan het inkopen. Van visie- en planvorming tot opdrachtgeven en inkopen: de hele organisatie zal zich moeten inzetten. Met het Manifest werkt Losser stap voor stap aan doelen en ambities. Om het manifest concreet te maken wordt er een MVOI actieplan gemaakt. De voortgang wordt jaarlijks gemonitord. Slim aanhaken op reeds beschikbare informatie en ervaringen Het is van essentieel belang om te leren van eerdere aanbestedingen en circulaire initiatieven die succesvol zijn geïmplementeerd door Losser of andere gemeenten en organisaties. Door te kijken naar best practices kan kennis en ervaring van anderen benut worden om het Losserse circulaire inkoopbeleid te versterken. Andere waardevolle bronnen van informatie zijn de netwerken waarin ervaringen en inzichten worden gedeeld, zoals bijvoorbeeld ‘de Verschilmakers’.

Dit helpt niet alleen bij het identificeren van mogelijke obstakels, maar ook bij het ontwikkelen van innovatieve oplossingen door gezamenlijke inspanningen. Door slim aan te haken op reeds beschikbare informatie en ervaringen van andere gemeenten en organisaties, kan de gemeente Losser haar circulaire inkooptransitie versnellen. Circulaire criteria opnemen in aanbestedingen en contracten Een effectieve manier om circulaire economie te integreren is door de Losserse doelstellingen en ambities ten aanzien van circulariteit te vertalen naar circulaire criteria en eisen. Deze kunnen meegenomen worden bij aanbestedingen en contracten. Dit omvat het stellen van eisen aan leveranciers met betrekking tot het gebruik van gerecyclede materialen, energie-efficiënte productieprocessen en de mogelijkheid tot hergebruik of recycling van producten na het einde van de levensduur. Ook het opnemen van eisen omtrent data gedreven asset management zal een onderdeel moeten zijn. Door deze criteria te hanteren, kan de gemeente bijdragen aan het verminderen van de hoeveelheid afval en het stimuleren van de marktvraag naar circulaire oplossingen. Door de implementatie van circulaire inkooppraktijken kan de gemeente niet alleen haar ecologische verantwoordelijkheid nakomen, maar ook kostenbesparingen realiseren op de lange termijn door efficiënter gebruik van materialen en grondstoffen.

12

Top 3 meest impactvolle inkoopcategorieën Als er gekeken wordt naar de spendanalyse, geeft Losser jaarlijks het meeste geld uit aan de volgende categorieën/sectoren: 1. Sociaal Domein 2. GWW (Grond-, Weg, en Waterbouw) 3. Gebouwen en Gebouw gerelateerde installaties Onderstaand een afbeelding uit de spendanalyse waar te zien is waar het meeste geld naartoe gaat.

Figuur 5: Spendanalyse gemeente Losser

Het is belangrijk om focus aan te brengen en te beginnen met circulair inkopen in de categorieën waar de meeste impact behaald kan worden, en daarbij te kijken naar de specifieke kenmerken en mogelijkheden van elke sector. Hieronder worden overwegingen gegeven voor elk van bovengenoemde top drie sectoren. 1. Sociaal Domein Het meeste geld wordt uitgegeven binnen het sociaal domein (44% van de totale uitgaven, 2022). Tegelijkertijd is dit ook de sector waar de minste kansen te behalen zijn op gebied van circulaire economie binnen de drie bovengenoemde sectoren. Dit komt doordat het meeste geld in het sociaal domein wordt uitgegeven aan jeugdhulpverlening. De mogelijkheden op het gebied van circulaire economie zijn hier beperkt. Toch zijn er wel degelijk kansen om vanuit het sociaal domein bij te dragen aan een circulaire economie. Dit zit hem met name in de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) (hulpmiddelen, woningaanpassingen etc.). Hier kan impact behaald worden op gebied van (her)gebruik van materialen. Ook speelt het sociaal domein een belangrijke rol in het creëren van draagvlak in de samenleving. Daarnaast is het bevorderen van gezondheid een belangrijk doel van het sociaal domein. Door dit te bewerkstelligen zijn er minder materialen, producten en medicatie nodig om inwoners gezond te houden. Dit helpt ook in de transitie naar de circulaire economie. 2.

Grond- Weg- en Waterbouw De meeste impact valt te behalen binnen de GWW-sector. Gezien de aard van de GWW-sector, waarbij vaak grote hoeveelheden materialen wordt gebruikt, kan hier potentieel een significante positieve milieu-impact worden gerealiseerd. In de GWW-sector kunnen circulaire inkooptrajecten gericht zijn op het verminderen van materiaalverspilling, het bevorderen van hergebruik van bouwmaterialen, het minderen van de ecologische voetafdruk van infrastructuurprojecten, etc. 13

Verreweg het meeste geld binnen de GWW-sector wordt uitgegeven aan de aanleg en onderhoud van het wegennet (62% van het totaal binnen de GWW, 2022). Zo kan er ingezet worden op gebruikte bestratingsmaterialen, het ontwerpen van wegen met het oog op minder materiaalgebruik, een langere levensduur, modulariteit, het recyclen van asfalt en opnieuw toepassen in nieuwe projecten etc. Dit vermindert o.a. de vraag naar nieuwe grondstoffen, heeft lagere milieueffecten, en kan een kostenbesparing opleveren. In GWW projecten implementeert Losser al een deel van deze maatregelen. 3. Gebouwen en Gebouw gerelateerde installaties Ook in deze sector valt impact te behalen. Aangezien gebouwen een langdurige impact hebben op het milieu, kan de implementatie van circulaire principes in deze sector op lange termijn aanzienlijke duurzaamheidsvoordelen opleveren. De bouwsector biedt kansen voor circulair inkopen door te focussen op energie-efficiëntie, hergebruik van bouwmaterialen, inzetten van materialenpaspoort, integratie van energie-efficiënte technologieën en duurzame energiebronnen in gebouwen (bijvoorbeeld zonnepanelen en warmtepompen), het bevorderen van duurzaam ontwerp en constructie etc.

Kortom, door bewust te kiezen voor circulair inkopen, kan de gemeente Losser niet alleen een positieve impact hebben op het milieu, maar ook fungeren als een voorbeeld voor andere gemeenten en organisaties die streven naar een duurzamere toekomst. Het is een kans om niet alleen in te spelen op de groeiende maatschappelijke vraag naar duurzaamheid, maar ook om als gemeente een voortrekkersrol te vervullen in het vormgeven van een circulaire economie op lokaal niveau. De meeste kansen op het gebied van circulaire economie voor Losserse teams liggen dan ook bij de afdelingen Werk en Inkomen, Beheer Fysieke Ruimte en Ontwikkeling en Strategie. Doelstellingen Bovenstaande visie, kansen en aandachtspunten leiden tot de onderstaande doelstellingen die de gemeente Losser wil behalen. Het belangrijkste streven daarbij is om medewerkers stapsgewijs op te leiden en ervaring op te laten doen met circulair en maatschappelijk verantwoord inkopen. 1. Medewerkers die regelmatig inkopen, inkoopmedewerkers en budgethouders volgen een training MVOI/ circulair inkopen. Daarnaast volgen nieuwe medewerkers bij indiensttreding een opleiding MVOI/ circulair inkopen. Ook krijgen alle medewerkers voor wie dit relevant is en die al in dienst zijn de kans om een opleiding te volgen (projectleiders, opgaveregisseurs). 2.

De gemeente streeft vanaf 2025 jaarlijks minimaal 2 circulair ingerichte contracten na, waarin: a. is vastgelegd dat materialen en producten hoogwaardig hergebruikt worden en wat na eerste gebruik met de materiaalstroom gebeurt b. in de uitvoering gebruik wordt gemaakt van TCO 3. Vanaf 2025: bij 20% van de totale aanbestedingswaarde van diensten, werken en leveringen met een fysieke component, wordt bij de uitvraag ingezet op de transitie naar de circulaire economie (met een focus op R3 of hoger op de R-ladder *). Vanaf 2026 wordt het percentage verhoogd met 15% per jaar, tot 80% in 2030. 4. De gemeente licht per jaar 1 goed voorbeeld uit van circulair inkopen en zoekt daarbij naar een verbinding met lokale ondernemers. Beleid De beleidsregels die Losser wil vaststellen om de ambitie en doelstelling te behalen zijn de volgende: - Als gemeente Losser kopen we maatschappelijk verantwoord in en doen we aan maatschappelijk verantwoord opdrachtgeven.

14

4.2 Circulaire gebiedsontwikkeling Visie: wat willen we bereiken? Duurzaamheid en circulariteit vormt de kern van de Losserse visie op gebiedsontwikkeling. Er wordt gestreefd naar een veerkrachtige en toekomstbestendige leefomgeving, waarin de principes van de circulaire economie geïntegreerd zijn om de ecologische voetafdruk te minimaliseren en de lokale gemeenschap te versterken. In de eerste plaats wordt er ingezet op het stimuleren van een gesloten kringloop van grondstoffen binnen de gemeente. Losser wil de levensduur van materialen verlengen door hergebruik, recycling en upcycling te bevorderen. Maar ook aandacht te geven aan het hergebruik van drinkwater en het verminderen daarvan. Dit betekent dat er bij de planning en realisatie van nieuwe projecten prioriteit gegeven gaat worden aan materialen met een lage milieubelasting, gemakkelijke recyclebaarheid en innovatieve ideeën. Daarnaast is de leegstand van panden in Losser in de toekomst afgenomen. Dit wordt bereikt door actieve samenwerking met ondernemers, het stimuleren van herbestemming en het faciliteren van creatieve oplossingen voor leegstaande ruimtes. Een levendige gemeente is een duurzame gemeente, waar elke vierkante meter benut wordt voor de gemeenschap. In het buitengebied gaat Losser aan de slag met kringlooplandbouw. In 2030 heeft de gemeente agrariërs die werken met kringlooplandbouw.

Er wordt geïnvesteerd in workshops en kennisdeling om agrariërs bewust te maken van de voordelen van duurzame landbouwpraktijken. Door kennis deling te faciliteren, wordt de transitie naar kringlooplandbouw versneld en de agrarische sector in Losser toekomstbestendiger gemaakt. Daarnaast zet Losser zich in om regionaal perspectief te ontwikkelen voor het verbouwen van biobased materialen in een Twentse keten: van boer tot bouw. Daarnaast zal Losser aan de slag moeten met nieuwbouwwijken. De ambitie is groot: er moet veel en betaalbaar worden gebouwd. Tegelijkertijd heerst het energievraagstuk, moet de milieudruk van de bouwsector omlaag, krijgt Losser te maken met extremere weersomstandigheden en is er een dreigend drinkwatertekort. Kortom: de te bouwen woningen moeten toekomstbestendig zijn. Nieuwbouwwijken zijn uitgelezen kansen om relatief makkelijk circulariteit te implementeren. Losser streeft ernaar om woningbouwcoöperaties, initiatiefnemers en projectontwikkelaars te inspireren en stimuleren om circulair te ontwikkelen, zodat de wijken van de toekomst ook daadwerkelijk aantrekkelijke gebieden worden waar inwoners toekomstbestendig kunnen wonen. Een aandachtspunt daarbij is drinkwatergebruik. Losser bevordert het hergebruik van water en de opslag van regenwater in de wijk.

Door slimme systemen te implementeren, wordt duurzaam waterbeheer gewaarborgd en de druk op kostbare drinkwatervoorraden verminderd. Ook bevordert Losser hoogwaardig hergebruik van materialen en wordt de ecologische impact van nieuwbouw geminimaliseerd (o.a. door secundaire/biobased materialen). Daarmee wordt verzekerd dat nieuwbouwprojecten niet alleen voldoen aan bouwtechnische eisen, maar ook bijdragen aan een circulaire economie en een duurzaam leefklimaat. Ook inwoners moeten meegenomen worden in de circulaire transitie. Losser wil haar inwoners informeren over circulair (ver)bouwen. Er wordt kennisdeling gefaciliteerd, en goede voorbeelden gepromoot. De gemeenschap wordt actief betrokken bij circulaire initiatieven. Door bewustwording te vergroten, wil de gemeente Losser individuele keuzes en gedrag stimuleren in de richting van circulariteit en duurzaamheid. Als laatste wil Losser het goede voorbeeld geven door de komende jaren toe te werken naar het opnemen van circulaire prestatie-eisen met betrekking tot alle nieuw-/verbouwprojecten in opdracht

15

van de gemeente. Door het goede voorbeeld te geven, streeft Losser naar een gemeente waarin circulaire principes integraal deel uitmaken van alle ontwikkelingen. Waar staan we nu? Op dit moment doet Losser wat wettelijk noodzakelijk is. Verder wordt er geprobeerd om bij gebiedsontwikkeling die vanuit opdracht van de gemeente komen al wel wat circulaire principes te hanteren, maar dit is eerder uitzondering dan regel. Kansen Kringlooplandbouw Circulaire landbouw, of kringloop landbouw, is een containerbegrip voor allerlei vormen van landbouw. Kringlooplandbouw is een duurzame landbouwbenadering die streeft naar het sluiten van kringlopen binnen de agrarische sector, waarbij grondstoffen, nutriënten en energie zo efficiënt mogelijk worden benut en hergebruikt. Het doel van kringlooplandbouw is om een veerkrachtig en evenwichtig ecosysteem te bevorderen, waarin landbouwactiviteiten in harmonie zijn met natuurlijke processen. Dat betekent dat alles dat door het landbouwsysteem wordt gebruikt, vanuit datzelfde systeem weer wordt aangevuld. Op dit moment speelt de stikstof problematiek, en kringlooplandbouw is een kans om hiermee aan de slag te gaan, en mogelijk meer boerenbedrijven te behouden. De verwachting is dat het Rijk met subsidies zal komen om deze omslag te stimuleren.

Biobased materialen in Twente Op 25 september 2023 tekenden ruim 30 bedrijven en organisaties de intentieverklaring voor het project Twentse bouwboeren. Ook Losser wil de intentieverklaring tekenen in 2024. Partijen vanuit de hele keten, bijvoorbeeld agrariërs, bouwers, gemeenten en terrein beherende organisaties, hebben zich verenigd. De Bouwboeren zetten zich samen in voor biobased bouwen in Twente, omdat ze geloven dat biobased bouwen een belangrijke bijdrage kan leveren aan de verduurzaming van de agrarische en de bouwsector, en aan de transitie naar een circulaire economie. Ze zien het als hun verantwoordelijkheid om deze ontwikkeling in Twente te stimuleren en te ondersteunen. De ambitie van de bouwboeren is om in 2030 op 1.000 hectare biobased landbouwgewas te verbouwen dat jaarlijks 10.000 ton materiaal oplevert en 15.000 CO2 bespaart dan wel vastlegt. Dit kan jaarlijks 2.000 bestaande woningen voorzien van biobased bouw/ isolatiemateriaal, én 2.000 nieuwbouwwoningen voorzien van biobased materiaal. Het is de inschatting dat tenminste 60 personen hierdoor extra werkzaam zijn in een biobased productieketen en 100 of meer boerenbedrijven met biobased landbouwgrond een plus kunnen realiseren op hun verdienmodel.

Zo dragen ze bij aan een landschap met meer biodiversiteit, minder stikstofuitstoot, betere bodem- en waterkwaliteit terwijl dit ook een fijn en gezond binnenklimaat oplevert in de biobased woningen zelf. Hierdoor kan er lokaler en meer circulair gebouwd worden waarbij de energietransitie ook een stuk groener gemaakt wordt. Twentse Bouwboeren en (keten)partners hebben een regiodeal aangevraagd om te kunnen versnellen in het opzetten van een Twentse biobased keten. Oogsten van materialen (slopen) In het buitengebied is een grote sloopopgave. Nu en in de komende jaren zullen meer agrarische bedrijven stoppen. Op dit moment worden bijvoorbeeld beëindigingsregelingen opengesteld die ondernemers in staat stellen versneld een beslissing te nemen tot bedrijfsbeëindiging. De gemeente Losser speelt hier o.a. op in door slopen te faciliteren met diverse regelingen. Dit is een uitgelezen kans om hergebruik van sloopmaterialen te bevorderen. Visie vorming Losser zal in de toekomst een mobiliteitsvisie opstellen. Mobiliteit leent zich goed om een circulaire economie te bevorderen, denk bijvoorbeeld aan deelgebruik van fietsen, auto’s, etc. Daarnaast komt er een klimaatadaptatiestrategie. Hier kan circulaire economie ook een plek krijgen. Denk hierbij met 16

name aan opvang van regenwater voor hergebruik en grijswatercircuits. In eigen gebouwen/ ontwikkelingen kan de gemeente ‘waterhergebruiksystemen’ toepassen (zoals voorgenomen bij de Mariaschool in Beuningen). Recreatie en toerisme Recreatie en toerisme is in Losser van groot belang. Deze sector groeit sterk en heeft een forse voetafdruk. Samen met bedrijven kan de gemeente ontwikkelen naar een circulaire sector. Daarvoor is inzicht nodig over wat er nog in de weg staat (zoals belangen, wet- en regelgeving, gedachten, geld) en in de kansen om gezamenlijk, integraal, met ambitie en in vertrouwen naar oplossingen toe te werken. Kansen hierbij zijn bijvoorbeeld: 4. Het aanmoedigen van horecagelegenheden in de toeristische sector om samen te werken met lokale boeren en producenten. Hierdoor kan er meer gebruik worden gemaakt van lokale en seizoensgebonden producten. Dit vermindert de ecologische voetafdruk en ondersteunt tegelijkertijd de lokale economie en lokale voedsel- en productketens. 5. Het stimuleren van accommodaties zoals hotels, bed & breakfasts en campings om circulaire principes toe te passen. Dit kan onder andere inhouden dat ze investeren in energiezuinige apparatuur, afval verminderen en recyclen, en duurzame bouwmaterialen gebruiken bij nieuwbouw of renovatie. 6.

Investeren in de ontwikkeling en promotie van duurzame vervoersmiddelen zoals deelvoertuigen, maar ook fiets- en wandelpaden. 7. Het organiseren van evenementen met een circulaire benadering. Dit kan inhouden dat er herbruikbare materialen worden gebruikt, afval wordt geminimaliseerd en er wordt samengewerkt met lokale bedrijven en organisaties, om de impact op het milieu te verminderen. 8. Het aanmoedigen van lokale ondernemers om circulaire souvenirs te produceren. Denk hierbij aan producten gemaakt van gerecyclede materialen of lokale ambachtslieden die duurzame technieken gebruiken. Dit draagt bij aan een bewustere consumptie en zorgt voor unieke en lokaal geproduceerde souvenirs. Actieprogramma Toekomstbestendig Bouwen In december 2022 zijn de Woondeals Twente en West-Overijssel gesloten. In de Woondeals is afgesproken een ‘Actieprogramma Toekomstbestendig’ op te stellen met als doel ambities te concretiseren. Losser heeft zich hier, net als alle andere Twentse gemeenten, bij aangesloten. In de Woondeals staat de regionale ambitie dat tegen 2030 minstens de helft van alle woningen op circulaire wijze moet worden gebouwd.

In het streven naar duurzame en toekomstbestendige bouw, is het belangrijk om er rekening mee te houden dat de snelle constructie van voldoende betaalbare en milieuvriendelijke woningen vraagt om innovatieve benaderingen, zoals standaardisatie en industrialisatie, om de bouwproductie efficiënter te maken. Hierbij is aandacht voor zowel duurzaamheid tijdens het gebruik (energie-efficiëntie) als duurzaamheid tijdens de constructie (milieueffecten en stikstofuitstoot) van belang. Het Actieprogramma vertaalt ambities naar concrete en meetbare doelstellingen. Hierin gaat het uit van bestaande en toekomstige wet- en regelgeving, beleidsdocumenten en raamwerken. Het is de verwachting dat dit in 2024 uitgewerkt is. Voor Losser een uitgelezen samenwerkingskans waarbij we kunnen leren van anderen. Aandachtspunten Provinciaal Programma Landelijk Gebied Het Provinciaal Programma Landelijk Gebied (PPLG) van de provincie Overijssel is een cruciaal aandachtspunt bij de ontwikkeling van een circulair buitengebied in de gemeente Losser. Dit programma vormt de leidraad voor de ruimtelijke ordening en het beheer van het landelijk gebied en 17

heeft directe invloed op de circulaire transitie. Door samenwerking met de provincie kunnen synergiën worden gecreëerd, wat essentieel is voor het verankeren van circulaire principes in de ruimtelijke planning. Het programma biedt richtlijnen en kaders die de gemeente Losser kunnen helpen bij het integreren van duurzame landbouwpraktijken, het bevorderen van biodiversiteit, en het stimuleren van circulaire economische initiatieven in het landelijk gebied. Het is een strategisch instrument waarmee de gemeente Losser haar circulaire doelstellingen kan afstemmen op regionaal beleid en zo een meer samenhangende en effectieve aanpak van duurzame gebiedsontwikkeling kan realiseren. Energietransitie Daarnaast is de energietransitie een aandachtspunt. Dit is een transitie die tot 2050 een grote impact zal hebben op Nederland. Het circulair uitvoeren van de energietransitie is essentieel omdat de productie van hernieuwbare energietechnologieën, zoals zonnepanelen, windturbines en batterijen, specifieke metalen en mineralen vereist. Door deze materialen op een circulaire manier te benutten, vermindert de gemeente haar afhankelijkheid van beperkte natuurlijke hulpbronnen en minimaliseren we de risico's van grondstoffen schaarste. Ook vermindert de hoeveelheid afval die ontstaat tijdens de productie, installatie en ontmanteling van energie-infrastructuur in een meer circulaire benadering.

Dit draagt bij aan het verminderen van emissies en het minimaliseren van de belasting van stortplaatsen, waardoor de milieueffecten worden beperkt. Losser wil onderzoeken of er ruimte is in ruimtelijk beleid om circulaire eisen op te nemen voor infrastructuur en bouwwerken van projecten die voortkomen vanuit de energietransitie, en daar initiatiefnemers in mee te nemen. Betaalbaarheid Een laatste aandachtspunt is dat woningbouw betaalbaar moet blijven. Initiatiefnemers vinden het in de huidig tijd soms lastig om winstgevend te bouwen. Het is mogelijk om circulaire prestatie-eisen in de woningbouw op te nemen en tegelijkertijd betaalbare woningen te realiseren. Circulaire bouwmethoden richten zich op het efficiënt gebruik van materialen, hergebruik, en het minimaliseren van afval. Hoewel sommige duurzame materialen initieel mogelijk duurder zijn, kunnen de totale levenscycluskosten van een gebouw vaak lager uitvallen door energie-efficiëntie, lagere onderhoudskosten en een verminderde milieu-impact. Daarnaast zullen de tarieven van CO2heffing ieder jaar oplopen tot 2030 (de CO2-heffing koppelt een prijs aan de industriële emissie van een ton CO2)10. Daarom is het belangrijk om te investeren in kennisdeling en educatie om bewustwording te creëren omtrent circulaire mogelijkheden en voordelen.

Een beter begrip van circulaire bouwpraktijken kan leiden tot meer acceptatie en implementatie zonder significante kostenstijgingen. Doelstellingen Bovenstaande visie, kansen en aandachtspunten leiden tot de onderstaande doelstellingen die de gemeente Losser wil behalen. Het belangrijkste streven daarbij is om partners te stimuleren om mee te doen aan het realiseren van onze circulaire ambities. 1. In 2027 is de leegstand van panden in Losser afgenomen met 20%. 2. In 2030 heeft de gemeente 20% van de agrariërs bereikt over wat kringlooplandbouw is, en hoe dit toe te passen is. 3. In 2030 gebruikt de gemeente in nieuwbouwwijken minimaal 10% minder drinkwater en wordt water zoveel mogelijk in de wijk hergebruikt en opgeslagen. 4. Vanaf 2027 wordt bij gronduitgifte en tenders circulair bouwen gestimuleerd (Met een focus op R4 of hoger op de R-ladder). Dit is naast de verplichtingen die het bouwbesluit oplegt.

10

Nederlandse Emissieautoriteit, 2021. CO2-heffing algemeen | Nederlandse Emissieautoriteit