Regionale Nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
Tekst van het document
afar
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
'Koers houden met een sterke basis' vs; Goirle
:il
f HEUSDEN
Gemeente
Oisterwijk
Waalwijk
GEMEENTE TILBURG
' .
-raar
'tt Bt ,ĩ ~~w
*
Ĵ
'ďl
ínhoud
Inleiding............................................................................................................. 2 Voortzetting koers 2020-2023............................................................................ 5 Opbrengsten 2020-2023..................................................................................... 7 Regionale ambities 2024-2027 ......................................................................... 13 Financiën.......................................................................................................... 28 Bijlage 1 Ontwikkelingen IZA en GALA............................................................. 31 Bijlage 2: Panelonderzoek inwoners en raadsleden.......................................... 32 Bijlage 3: Gezondheid Midden-Brabant in cijfers.............................................. 36 Bijlage 4: Overzicht financiering inzet GGD Hart voor Brabant 2023................ 48
Ąiĩ
Gi(źe en Rijen '
f
fñnir Goirle
HEUSDEN
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
Waalwijk
Oisterwijk GEMEENTE TILBURG
1
Inleiding De afgelopen jaren is het belang van gezondheid en preventie steeds hoger op de agenda gekomen; door de coronacrisis en door het zorgsysteem dat steeds verder onder druk komt te staan. Ook de publieke gezondheid staat daardoor in toenemende mate onder druk. De Midden-Brabantse gemeenten staan daarbij voor dezelfde gemeente overstijgende gezondheidsuitdagingen en werken daarom vaak aan vergelijkbare thema's. Door intensievere samenwerking vergroten we onze slagkracht en boeken we meer gezondheidswinst. Vanuit de Wet publieke gezondheid (Wpg) nemen wij onze verantwoordelijkheid om één keer per vier jaar gezondheidsbeleid op te stellen. De basis voor ons gezondheidsbeleid ligt in deze regionale nota publieke gezondheid. Aan dit beleid geven we -zowel regionaal als lokaal per gemeente- handen en voeten (en uitvoering). In deze regionale nota kijken we eerst terug op de afgelopen 4 jaar regionaal gezondheidsbeleid (2020-2023). We bespreken de evaluatie van onze resultaten en aanpak. Daarna kijken we vooruit; we stellen de doelen de ambities voor de komende 4 jaar en bespreken de randvoorwaarden om daar te komen. De ambities uit deze nota worden verder geconcretiseerd in een (jaarlijkse) uitvoeringsplan.
Gezondheid en preventie in combinatie met een sterke en gezonde basis Om te komen tot een gezonde generatie in 2040 (lees: Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA)) is er een sterke en gezonde basis nodig. Sleutelbegrippen zijn: meedoen in de maatschappij, preventieve gezondheid, van zware zorg naar lichte ondersteuning, domeinoverstijgend samenwerken en terugdringen van gezondheidsachterstanden. Twee relevante uitgangspunten hierbij zijn health in all policies en positieve gezondheid (zie figuur 1). De preventieve inzet vanuit de publieke gezondheid sluit naadloos aan op deze landelijke bewegingen. Dat lees je terug in de ambities en doelstellingen die in deze nota toegelicht zijn en concreet worden gemaakt in het (jaarlijkse) uitvoeringsplan behorende bij deze nota.
Kaders voor een regionaal gezondheidsbeleid Het landelijk kader voor deze regionale nota publieke gezondheid is -zoals gezegd wettelijk vastgelegd in de Wet publieke gezondheid. Daarnaast geven het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) en het Integraal Zorg Akkoord (IZA) (zie bijlage 1) een duidelijke richting aan waar we de komende jaren op moeten (blijven) inzetten op het vlak van gezondheid: een toegankelijke, kwalitatief goede en betaalbare zorg door de
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
2
beweging van zorg naar preventie en gezondheid, over verschillende domeinen heen en op een integrale en samenhangende manier. Deze akkoorden borduren voort op de landelijke nota gezondheidsbeleid, de Volksgezondheid Toekomst Verkenning en het Nationaal Preventie Akkoord. Hierin wordt met name ingezet op 'Gezonde generaties in 2040', zorg en het sociaal domein, gezonde leefomgeving/gezond klimaat, en de hoge ziektelast door hart- en vaatziekten en kanker. Belangrijke doelgroepen zijn jongeren (vooral in verband met een toenemende mentale druk) en 60-plussers (in verband met een groeiende groep zelfstandig wonende ouderen met dementie en andere complexe problemen). Ook biedt het provinciale Beleidskader Gezondheid 2021-2030 een duidelijke richting voor ons als gemeenten om 3 gezonde levensjaren erbij te krijgen voor onze inwoners. Om zeker te zijn van de juiste richting zijn inwoners en gemeenteraadsleden benaderd om mee te denken. Dit blijven we doen om een goede verbinding te behouden en te zorgen dat we op de juiste koers blijven. Via een vragenlijst hebben zij input geleverd voor het gezondheidsbeleid. De uitkomsten hiervan zijn terug te lezen in bijlage 2.
De data uit de Gezondheidsdmonitors is richtinggevend geweest om te komen tot onze regionale ambities. De Gezondheidsmonitors van de GGD Hart voor Brabant bieden informatie over de gezondheid (en wat daaraan gerelateerd is) van alle leeftijdsgroepen van onze inwoners. Een greep uit de beschikbare indicatoren is te vinden in bijlage 3. Tevens is tijdens de totstandkoming van deze nota een Regiobeeld Midden-Brabant ontwikkeld door gemeenten, zorgverzekeraars, patiëntenorganisaties en partners binnen de zorg- en welzijnssector. Deze input wordt ook meegenomen in het regionaal uitvoeringsplan. Tot slot zijn ook de evaluatie en de opbrengsten uit de voorgaande nota gebruikt voor de inhoud van deze nieuwe nota: zie hiervoor hoofdstuk 'Voortzetting koers 2020-2023'. De hierbovengenoemde kaders en begrippen zijn visueel vertaald in figuur 1. Regionaal verbinden en versterken Vanuit de gedachtegang van Health in All Policies wordt -waar mogelijk- de verbinding gelegd met de kernagenda 2023-2027 vanuit de regio Hart van Brabant op de onderdelen sociaal domein, fysiek domein en economisch domein.
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
3
Evaluatie regionale
beleid Midden Data en inzicht
© @
Landelijke akkoorden
Positieve gezondheid is een bredere kijk op Health in All Policies beoogt gezondheid
gezondheid waarmee we bij kunnen dragen
-nee te nemen in alle domeinen. Het gaat
aan het vermogen van mensen om om te
over integraal gezondheidsbeleid en een
gaan met de fysieke, emotionele en sociale
gedeelde verantwoordelijkheid.
uitdagingen in het leven. En daarbij zo veel
Om de gezondheid te verbeteren is
mogelijk hun eigen regie te kunnen voeren
oetrokkenheid en inzet nodig van meerdere
Dit is een andere invalshoek dan gezondheid
domeinen, sectoren en niveaus.
zien als de afwezigheid van ziekte en klachten.
11 a
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024 - 2027
Regionaal uitvoeringsplan
Figuur 1: Totstandkoming regionale nota publieke gezondheid
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
4
Voortzetting koers 2020-2023 In de voorgaande regionale nota publieke gezondheid 'Met Gezond Verstand' 2020-2023 is gekozen om de regionale ambities te formuleren rondom 4 pijlers:
Gezonde Start
Gezonde Leefstijl
Gezonde Geest
I Gezonde Omgeving
Deze pijlers zijn nog steeds een dekkende paraplu voor de regionale samenwerking op het vlak van publieke gezondheid in Midden-Brabant. De regionale pijlers zijn de afgelopen jaren verankerd in regionaal en lokaal beleid en in de uitvoering, en blijken nog steeds de belangrijke preventieve uitgangspunten om op in te zetten. Deze pijlers vragen allen om langdurige inzet om vanuit preventie echt het verschil te maken. Met deze nota willen we dus 'koers houden met een sterke basis'!
Evaluatie voorgaande nota en proces regionale samenwerking Eind 2022 heeft een evaluatie plaatsgevonden met de betrokken ambtenaren van de gemeenten en betrokken GGD-medewerkers. Uit deze evaluatie volgde: ^ ...de behoefte om de 4 pijlers te behouden. ^ ... dat de regionale nota vooral versterkend en aanvullend moet werken op wat er lokaal gebeurt en geen allesomvattend verhaal hoeft te zijn. ^ . dat het wenselijk is dat een projectgroep bestaande uit gemeente en GGD de nieuwe nota opstelt en afstemt met het Ambtelijk Overleg volksgezondheid en het Portefeuillehouders overleg Volksgezondheid Midden-Brabant. ^ ... dat er verbindingen moeten worden gemaakt met de ontwikkelingen rondom het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) en het Integraal Zorg Akkoord (IZA). ^ ... dat er voor de rolverdeling tussen gemeenten onderling en de GGD in de uitvoering van de nota duidelijke afspraken nodig zijn. ^ ... dat het bij de formulering van de ambities per pijler nodig is om te verbreden naar andere relevante, regionale partijen.
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
5
SAMENVATTING OPBRENGSTEN 2020-2023
o
r-
Gezonde Start
> Regionale coördinator voor implementatie Nu Niet Zwanger. > Postpartum depressie: signaleren en implementeren interventie MamaKits. > Cursusbureau verbreden van Tilburg naar hele regio Midden-Brabant: aanbod is gericht op opvoedondersteuning en ouderversterking. » Start verkenning regionale samenwerking Kansrijke Start in samenwerking met partners
Gezonde Leefstijl * Regionale inspiratiesessie voor
Verkenning regionale aanpak
Beweegstimulerende inrichting
gemeenten en partners over
‘Opgroeien in een Kansrijke
consultatiebureaus.
gedragsverandering en leefstijl.
Omgeving'.
Campagne ‘Trommel zonder
> Trainingen en bijeenkomsten voor docenten over middelengebruik. > Regionaal nalevingsonderzoek NIX 18 bij horeca en sportkantines. > Bijeenkomsten voor sport verenigingen over alcoholbeleid. » Organisatie van ouderavonden, webinars en cursussen voor ouders over middelengebruik. » Regionaal protocol alcohol-
Rookvrije sportverenigingen,
Rommel’.
consultatiebureaus,
Verkenning regionale aanpak
huisartsenpraktijken,
‘Kind naar Gezonder Gewicht’.
ziekenhuizen, speeltuinen,
Regionaal zorgpad voor kinderen
kinderboerderijen en
met overgewicht (jeugdarts,
gemeentelijke gebouwen.
kinderarts, huisarts).
Rookvrije zones bij Efteling en
Bijeenkomsten over
Beekse Bergen.
signaleren en praten over
Implementatie ‘Smokefree
drugsgebruik voor docenten,
Challenge' voor leerlingen VO.
ouders, sportverenigingen en
intoxicatie en nazorg inclusief
Campagne ‘Stoptober’ en
jongerenwerkers.
‘Gesprek met de ouders’, en
‘Ikstopnu’, inclusief factsheet
Regionale Lachgas campagne.
verwijzing naar Veilig thuis.
met resultaten.
Preventieve aanpak snus
I nspiratiesessies ‘Gezonde
en va pen.
» Uitrol van‘IkPas’,‘Dry January’ en ‘Zien Drinken, Doet Drinken'
sportkantines'.
Inzet van Unity-vrijwilligers die
inclusief factsheets met resultaten.
Nieuwsbrieven 'Gezonde
jongeren aanspreken over het
school' voor scholen en
gebruik van drugs.
» Alcoholbeleid voor Studenten
Tilburg University.
kinderdagverblijven.
Implementatie van het ‘Experiment Gesloten Coffeeshopketen’.
ROOKVRIJE
GENERATIE
itmo
Gezonde Geest * Ontwikkeling integrale aanpak Young Minds Matter ten behoeve het verbeteren
van mentale gezondheid en weerbaarheid van jongeren. > Factsheets ‘mentale gezondheid' per gemeente. » Festival Mentale Gezondheid van de Jeugd voor professionals, gemeenten en scholen.
Gezonde Omgeving Nieuwsbrieven met voorbeelden en tools om gezondheid een plekte kunnen geven binnen de omgevingsvisíe. Workshops en themabijeenkomsten over gezondheid ín relatie tot de Omgevingswet, voor professionals van gezondheid, sociaal en ruimtelijk domein. Bijeenkomst Gezonde Voedselomgeving.
Opbrengsten 2020-2023 Gezonde Start
Binnen deze pijler is in de afgelopen beleidsperiode een regionale coördinator (vanuit de GGD) ingezet voor de structurele implementatie van Nu Niet Zwanger in Midden-Brabant. De bijbehorende taken zijn o.a.: het organiseren van intervisie en scholing voor alle aandachtsfunctionarissen van samenwerkende organisaties, het oppakken van complexe casuïstiek, het up-to-date houden van het netwerk van huisartsen, gynaecologen en jeugdartsen voor snelle doorverwijzing en realisatie van anticonceptie en het organiseren van moreel beraad om juridische/ethische vraagstukken te bespreken. Op de GGD-consultatiebureaus in de regio wordt op een verhoogd risico op postpartum depressie gesignaleerd. Aanvullend hierop is ingezet op het verbeteren van de samenwerking met netwerkpartners en de ontwikkeling van een effectieve interventie. Dit aanbod -in de vorm van de interventie Mamakits- is geïmplementeerd in de regio. De hiertoe opgeleide jeugdverpleegkundigen ondersteunen moeders met een risico op een postpartumdepressie door middel van een drietal gesprekken. Na deelname voelen zij zich significant zelfverzekerder in hun rol als ouder en durven meer te vertrouwen op hun gevoel en intuïtie bij het verzorgen van de baby. Ook heeft meer dan de helft van de moeders na deelname niet langer last van depressieve klachten.
Het cursusbureau van de GGD -dat zich richt op opvoedondersteuning en ouderversterking- is verbreed van Tilburg naar de gehele regio Midden-Brabant en verzorgt een structureel live en online aanbod voor ouders en verzorgers. Voorbeelden zijn de cursussen 'omgaan met pubers', 'Bijna Ouders!' en 'opvoeden in 2 huizen'.
De afgelopen 4 jaar is een aantal gemeenten in onze regio gestart met het vormen van een lokale coalitie Kansrijke Start. Daarnaast is in 2023 een start gemaakt met de verkenning om tot een regionale samenwerking te komen. De eerste verkennende gesprekken van de gemeenten met het Verloskundig Samenwerkings Verband (VSV) Midden-Brabant, de GGD Hart voor Brabant en zorgverzekeraars CZ en VGZ hebben -met begeleiding van expertisecentrum Pharos- plaatsgevonden.
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
7
Gezonde Leefstijl
De focus van deze pijler lag op de thema's alcohol, roken, overgewicht en drugs, waarbij een aantal overstijgende activiteiten is uitgevoerd, zoals een regionale inspiratiesessie voor gemeenten en partners rondom gedragsverandering en leefstijl.
Preventie alcohol Om ervoor te zorgen dat minder jongeren onder de 18 jaar alcohol gaan drinken is zowel ingezet op voorlichting, als op het beperken van de beschikbaarheid van alcohol. Om leerlingen op een juiste manier voorlichting te kunnen geven over middelengebruik, zijn meerdere trainingen en bijeenkomsten voor docenten van voortgezet onderwijs-scholen in Midden-Brabant verzorgd.
In samenwerking met ambtenaren ’handhaving en toezicht' is een regionaal nalevingsonderzoek uitgevoerd bij horeca en sportkantines. Naar aanleiding van de resultaten is extra ingezet om sportverenigingen te ondersteunen bij het verbeteren van hun NIX18 beleid.
Om de sociale norm onder ouders/verzorgers te versterken dat alcoholgebruik onder de 18 jaar verboden is en hun opvoedvaardigheden omtrent dit onderwerp te versterken, is de campagne 'Zien drinken Doet drinken' uitgerold en zijn er ouderavonden, interactieve kroegentochten, webinars en cursussen georganiseerd. Ook is een 'gesprek met de ouders', evenals een verwijzing naar Veilig Thuis, expliciet opgenomen in het 'regionaal protocol alcoholintoxicatie en nazorg'. Dit is een samenwerkingsafspraak (tussen Brabantse ziekenhuizen, Veilig Thuis, Novadic Kentron, de Brabantse GGD-en en het Netwerk Acute Zorg Brabant) ten aanzien van minderjarigen die met een alcoholintoxicatie opgenomen worden in het ziekenhuis.
Om volwassenen bewuster te laten nadenken over hun eigen drinkgedrag en bijbehorende risico's, wordt jaarlijks de campagne IKPAS en Dry January gepromoot, in samenwerking met o.a. KBO-Brabant. De resultaten hiervan zijn in te zien via de Brabantscan.
Daarnaast heeft Tilburg University een 'Alcoholbeleid voor Studenten' opgesteld, in samenwerking met de GGD Hart voor Brabant, Tranzo/Academische Werkplaats, Novadic Kentron, studentenverenigingen en de introductiecommissie van de universiteit.
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
8
Ten slotte is er door de GGD en het Trimbos Instituut een bijeenkomst georganiseerd om te verkennen wat de mogelijkheden zijn voor het opzetten van een regionale aanpak 'Opgroeien in een Kansrijke Omgeving'. Een aantal gemeenten gaat nu lokaal aan de slag met onderdelen uit deze aanpak en eventuele regionale samenwerking biedt mogelijkheden voor de toekomst.
Preventie roken Om onze kinderen te beschermen tegen tabaksrook is ingezet op zichtbare rookvrije sportverenigingen, consultatiebureaus, huisartsenpraktijken, ziekenhuizen, speeltuinen, kinderboerderijen en gemeentelijke gebouwen. Ook heeft een aantal regionale publiekstrekkers (Efteling en Safaripark Beekse Bergen) al de eerste stappen gezet om rookvrij te worden. Om de sociale norm bij jongeren te versterken dat roken er niet bij hoort, is de Smokefree challenge uitgezet bij de voortgezet onderwijs-scholen in Midden-Brabant. Stoppers zijn ondersteund door de jaarlijkse campagne Stoptober te promoten en de mogelijkheden via Ikstopnu onder de aandacht te brengen. Daarnaast voert Tilburg University i.s.m. de Universiteit van Amsterdam, de GGD en de Gemeente Tilburg een onderzoek uit in onze regio om te leren welke rollen het sociaal domein kan vervullen in het ondersteunen van rokers uit lagere sociaaleconomische groepen bij stoppen met roken.
Preventie overgewicht Om de omgeving gezonder in te richten is een aantal acties ondernomen: -
Er zijn regionale inspiratiesessies rondom het creëren van gezonde sportkantines georganiseerd;
-
Alle scholen en kinderdagverblijven zijn via regionale nieuwsbrieven Gezonde School actief geïnformeerd over gezonde schoolkantines, watertappunten,
I
1
beweegvriendelijke schoolpleinen en beweegscholen; -
Alle consultatiebureaus van de GGD in Midden-Brabant zijn voorzien van beweegstimulerende onderdelen zoals
i
1
hinkelpaden, vloerstickers en beweegspiegels.
Voor ambtenaren binnen het sociaal domein en het ruimtelijk domein van onze gemeenten is een kenniscafé over Gezonde Voedselomgeving georganiseerd. Dit gaat over de mogelijkheden om invloed uit te kunnen oefenen op het voedingsaanbod in de openbare ruimte.
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
9
Voor de doelgroep ouders/verzorgers is de campagne 'Trommel zonder Rommel' uitgezet: een boekje met tips om kinderen lekkere gezonde lunches en tussendoortjes te geven. Het boekje is verspreid via scholen, supermarkten, bibliotheken en wijkcentra, en wordt structureel door de jeugdverpleegkundigen van het consultatiebureau besproken met ouders. Ten slotte zijn er stappen gezet in het opzetten van een regionale aanpak Kind naar Gezonder Gewicht. Er is een regionaal zorgpad ontwikkeld op basis van de samenwerkingsafspraken die gemaakt zijn tussen de jeugdgezondheidszorg, het Elisabeth-TweeSteden Ziekenhuis (ETZ) en huisartsen. Dit biedt mogelijkheden voor uitbreiding: ook voor de doelgroep volwassenen.
Preventie drugs Om jongeren op een juiste manier voorlichting te kunnen geven en drugsgebruik tijdig te signaleren, zijn er voor docenten van voortgezet onderwijs-scholen, ouders/verzorgers, sportverenigingen en jongerenwerkers verschillende bijeenkomsten en trainingen georganiseerd. Om in het uitgaansleven de normalisering van drugsgebruik tegen te gaan, is een regionale campagne over lachgas uitgerold en een preventieve aanpak gericht op snus en vapen ontwikkeld. Daarnaast worden er structureel Unity-vrijwilligers ingezet die jongeren aanspreken (op festivals en via social media) over het gebruik van drugs, en neemt Tilburg als regiogemeente deel aan de implementatie van het Experiment Gesloten Coffeeshopketen.
Gezonde Geest
Binnen de pijler Gezonde Geest heeft de nadruk gelegen op het ontwikkelen van de integrale aanpak Young Minds Matter. Deze aanpak heeft als doel om de mentale gezondheid en weerbaarheid van jongeren tussen de 12 en 18 jaar te verhogen en de keten van (vroeg)signalering, ondersteuning, hulpverlening te versterken. Het onderwijs is hierin een belangrijke partner, evenals het jongerenwerk, schoolmaatschappelijk werk (SMW), de GGZ, huisartsenzorg, organisatie voor jeugd- en jongerenparticipatie, de gemeenten, en de GGD. Er wordt gestreefd naar een omgeving die de mentale gezondheid van jongeren bevordert. Belangrijk instrument is een sluitende keten waarin, naar zwaarte van mentale problemen, snel geschakeld kan worden tussen verschillende partners bij gesignaleerde beginnende psychische problemen. Met deze onderlinge afstemming ontvangen de jongeren in de regio Midden-Brabant sneller de juiste zorg op de juiste plek. De pilotfase van het programma is eind 2022 geëvalueerd met behulp van
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
10
vragenlijsten en groepsinterviews met onder andere de vijf deelnemende pilotscholen uit Midden-Brabant (in Tilburg, Heusden en Goirle). Uit de evaluatie bleek dat Young Minds Matter ervoor zorgt dat organisaties beter samenwerken, dat de stem van de jongere beter gehoord wordt, en dat aanbod beter aansluit op de behoeften. Er is een structuur ingericht (met een projectteam en een bestuurlijke klankbordgroep) die deze aanpak faciliteert (bron: rapportage evaluatie Young Minds Matter, 2023).
Daarnaast zijn er vanuit deze pijler factsheets per gemeente ontwikkeld over 'mentale gezondheid'. Hierin is alle data vanuit de gezondheidsmonitors van de GGD (voor jongeren, volwassenen en ouderen) samengevat en zijn lokale cijfers ter vergelijking afgezet tegen de regio Midden-Brabant en de GGD-regio Hart voor Brabant.
Ten behoeve van het stimuleren van kennisuitwisseling wordt in het najaar van 2023 een bijeenkomst (festival) georganiseerd over Mentale Gezondheid van de Jeugd, door het Innovatienetwerk Jeugd (INJ) in samenwerking met de GGD. De doelgroep bestaat uit professionals, gemeenten en scholen. Ten tijde van het schrijven van deze nota heeft het festival nog niet plaatsgevonden. De ambitie leeft om op die dag een gezamenlijk manifest te ondertekenen.
I Gezonde Omgeving
Om gezondheid een volwaardig integraal onderdeel van de omgevingsvisies en -plannen te laten worden, en omdat elke gemeente een eigen traject loopt qua implementatie van de omgevingswet, is er vooral ingezet op kennisdeling tussen Midden-Brabantse gemeenten en het sociaal en ruimtelijk domein. Via nieuwsbrieven hebben de gemeenten inspirerende voorbeelden en tools ontvangen die gebruikt kunnen worden om gezondheid een plek te kunnen geven binnen de omgevingsvisie. Daarnaast zijn er meerdere bijeenkomsten georganiseerd over gezondheid in relatie tot de Omgevingswet, met als resultaat meer samenwerking tussen deze domeinen.
Om de omgeving zo in te richten dat de gezonde keuze de makkelijke keuze wordt, wordt in het najaar van 2023 een bijeenkomst georganiseerd over de mogelijkheden om invloed uit te kunnen oefenen op het voedingsaanbod in de openbare ruimte. Ten tijde van het schrijven van deze nota heeft deze bijeenkomst nog niet plaatsgevonden.
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
11
Regionale ambities 2024-2027
" Gi(ze en Rijen
'
ir'- A
6
Hínir GoirLe
Gemeente
\ HEUSDEN
Oisterwijk GEMEENTE TILBURG
Waalwijk
Regionale ambities 2024-2027 In dit hoofdstuk staat beschreven welke ambities we in Midden-Brabant hebben op de pijlers Gezonde Start, Gezonde Leefstijl, Gezonde Geest en Gezonde Omgeving. Huidige en toekomstige ontwikkelingen op het vlak van gezondheid en de doelgroep (kwetsbare) ouderen noodzaken ons om een vijfde pijler toe te voegen: Gezond Ouder Worden. Deze pijler is in deze nota als een ontwikkelpijler opgenomen. Hieronder beschrijven we wat onze regionale ambities zijn en in het bijbehorende uitvoeringsplan worden deze regionale doelstellingen geconcretiseerd. Ook wordt er in dit hoofdstuk aangegeven wanneer we als gemeenten lokaal (gemeentelijk of wijk /gebiedsgericht) aan de ambities bij kunnen dragen.
Gezonde Start
Een gezonde start is de basis voor een goede gezondheid. Gezond en veilig op de wereld komen en opgroeien zou de basis moeten vormen voor ieder mensenleven. Niet alle kinderen hebben een goede start door medische of sociale risicofactoren (van vroeggeboorte tot een gebrek aan liefde en hechting) en dit kan levenslange -fysieke en mentale- effecten hebben. Ouders en verzorgers hebben hier een sleutelrol in, met -waar nodig - de zorg en ondersteuning van een informeel netwerk en professionals uit zowel het medisch als het sociaal domein.
Het zou voor deze ondersteuning niet uit moeten maken in welke gemeente je woont binnen de regio Midden-Brabant (en bij voorkeur zelfs in Nederland). Daarom streven wij naar (basis)afspraken voor regionale samenwerking over de domeinen heen. Binnen het Integraal Zorgakkoord is landelijk afgesproken om te komen tot een regionale preventieinfrastructuur waarbinnen deze samenwerking vorm gaat krijgen tussen o.a. gemeenten en zorgverzekeraars. Hierbij werken we samen met het Verloskundig Samenwerkingsverband (VSV) in Midden-Brabant en Den Bosch, waarbij partners vanuit de geboortezorg zijn aangesloten die voornamelijk een regionale functie hebben, zoals kraamzorg, verloskundigen en het ziekenhuis.
Zo staan we ervoor In Nederland hebben de meeste kinderen een gezonde start bij de geboorte en groeien ze gezond en veilig op. De gezondheid van een kind tijdens de zwangerschap en vlak na de geboorte blijken belangrijke voorspellers te zijn van problemen - zowel fysiek als mentaal - op latere leeftijd. Van alle kinderen geboren in 2021 werd 1507o geboren vóór
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
13
37 weken zwangerschapsduur en/of had een laag geboortegewicht voor de zwangerschapsduur. Diverse factoren, zoals roken, overgewicht, arbeidsomstandigheden en infecties, hebben invloed op vroeggeboorte en groeivertraging (bron: VZinfo). In de regio Midden-Brabant rookt 80Z van de vrouwen tijdens de zwangerschap. o
Ongeveer een derde van de ouders (met kinderen van 0-11 jaar) ervaart bovengemiddeld veel stress bij de opvoeding (320Z ) en 30Z ervaart soms tot vaak o
o
problemen bij de opvoeding. In onze regio heeft 1 op de 8 ouders (120Z ) professionele o
hulpverlening gezocht vanwege opvoedproblemen.
Onze ambitie Ieder kind in Midden-Brabant heeft een kansrijke start.
Wij dragen regionaal bij aan deze ambitie door: -
Een duurzame regionale samenwerking tussen medisch en sociaal domein te organiseren voor de juiste zorg en ondersteuning dichtbij (aanstaande) ouders in een kwetsbare situatie
-
Het versterken van het vakmanschap van de professionals
-
Het versterken van (aanstaande) kwetsbare ouders en hun (informeel) netwerk
Regionale focus De regio kiest voor een brede basis op een kansrijke start die ondersteunend is aan de lokale coalities per gemeente. Een ontwikkeling die hier vanaf 2024 op aansluit is het herijkte basispakket van de GGD Hart voor Brabant, waar interventies als Nu Niet Zwanger, Stevig Ouderschap en Voorzorg een vaste plek in hebben gekregen. Het gaat echter niet alleen om de inzet van (basis)interventies, maar ook om het maken van duurzame samenwerkingsafspraken (zoals bijvoorbeeld binnen een MultiDisciplinair Overleg (MDO)). Daarnaast worden professionals geschoold, en wordt er -waar nodigaanvullende preventieve inzet ontwikkeld om zwaardere zorg en medicalisering te voorkomen, bijvoorbeeld rondom mondzorgpreventie.
Lokale bijdrage aan regionale ambitie Met het Gezond en Actief Leven Akkoord wordt beoogd dat elke gemeente een lokale coalitie kansrijke start heeft en samenwerkingsafspraken maakt met partners rondom de eerste duizend dagen van een kind. Lokaal kunnen er verschillen ontstaan in focus,
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
14
interventies en in de aanpak van een kansrijke start, daarom is het belangrijk dat er een brede regionale basis aan ten grondslag ligt om op terug te vallen.
In landelijk beleid verankerd De basis voor onze lokale en regionale inzet ligt in de landelijke vervolgaanpak 'Kansrijke start 2022-2025 Sterke ouders. Gezonde kinderen!'. Hierin wordt als missie benoemd: Alle kinderen een gezonde start! De ambitie hierin is dat elke gemeente in Nederland een lokale aanpak Kansrijke Start heeft, die zich richt op de volgende actielijnen: Actielijn 1: voor de zwangerschap -
Meer aanstaande kwetsbare ouders starten goed voorbereid met hun zwangerschap.
-
Minder ongeplande en onbedoelde zwangerschappen komen voor in kwetsbare gezinnen.
Actielijn 2: tijdens de zwangerschap -
Beter signaleren van medische en sociale problemen bij (aanstaande) kwetsbare ouders.
-
Meer aanstaande kwetsbare ouders krijgen eerder de juiste hulp.
Actielijn 3: na de geboorte -
Meer kwetsbare ouders zijn toegerust voor het ouderschap en de opvoeding.
-
Minder baby's en jonge kinderen worden uit huis of onder toezicht geplaatst.
Kansrijke Start is als een van de ketenaanpakken opgenomen in zowel het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) als het Integraal Zorg Akkoord (IZA). Het is de bedoeling dat de beschikbare middelen naast het vormen van lokale coalities ook ingezet worden voor het maken van regionale samenwerkingsafspraken rondom kansrijke start. Vanuit het IZA hebben gemeenten en zorgverzekeraars de opdracht om met ingang van 1 januari 2024 de ketenaanpak kansrijke start (regionaal) in te richten.
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
15
Gezonde Leefstijl
Een gezonde leefstijl draagt bij aan een goede gezondheid en mentaal welbevinden. Door een gezonde leefstijl worden ziekten voorkomen, blijven mensen zelfredzaam en kunnen ze mee blijven doen. Dit is op de eerste plaats een verantwoordelijkheid van mensen zelf, maar een ongezonde leefstijl heeft niet alleen individuele consequenties. Ook maatschappelijk zijn de gevolgen groot; ongezonde mensen participeren minder in de maatschappij en kunnen hoge zorgkosten hebben. Een ongezonde leefstijl is verantwoordelijk voor bijna 20 procent van de ziektelast. De determinanten die de meeste invloed op de ziektelast en zorguitgaven hebben, en waar dus de meeste gezondheidswinst te behalen is, zijn roken, voeding, bewegen, alcohol en overgewicht (zie figuur 2).
ZIEKTELAST
nw
STĩRFTI
(jriooo)
ZORGUITGAVEN ť (x miljonf)
Roken
Ongezonde
voiding Weinig
beweging
Alcohol gebruik
Overgewicht
Figuur 2: Top 5, bijdrage van verschillende determinanten aan ziektelast, sterfte en zorguitgaven (Bron: Volksgezondheid en Zorg, (vzinfo.nl), 2023)
In landelijk beleid verankerd In het Nationaal Preventieakkoord, het Integraal Zorgakkoord en het Gezond en Actief Leven Akkoord zijn landelijke ambities geformuleerd en afspraken gemaakt over deze thema's. Als regio Midden-Brabant willen we hier een bijdrage aan leveren, door deze te vertalen naar regionale ambities en afspraken voor de thema's roken, alcohol, drugs en gezond gewicht.
Zo staan we ervoor Een ongezond gewicht heeft effect op de gezondheid. Zo kan overgewicht leiden tot chronische ziekten zoals diabetes en hart- en vaatziekten, en ondergewicht tot een verminderde afweer, lusteloosheid en kans op botbreuken. Een ongezond gewicht kan ook leiden tot psychosociale problemen. Kinderen met onder- of overgewicht voelen zich
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
16
vaker buitengesloten of worden gepest. 2,10Z van de Nederlandse bevolking van 4 jaar o
en ouder heeft ondergewicht, dit komt met name voor bij ouderen. Het aantal mensen met overgewicht is hoog. Het aantal volwassen Nederlanders met obesitas is sinds 1990 meer dan verdubbeld en stijgt nog steeds (bron: VZinfo). In onze regio heeft 1 op de 7 kinderen overgewicht, bij de volwassenen is dit 520Z en van de o
ouderen heeft zelfs 60 0Z overgewicht (zie bijlage 3). o
Roken is verreweg de belangrijkste oorzaak van verschillende ziekten zoals longkanker, COPD, longemfyseem en hart- en vaatziekten. In Nederland sterven jaarlijks 20.000 mensen aan de directe gevolgen van roken. Roken is sterk verslavend en daarom is het zo moeilijk om er mee te stoppen. Sinds 2003 is het percentage scholieren dat ooit heeft gerookt sterk afgenomen, maar na 2017 zette de daling niet verder door. Van alle leerlingen van 12 tot en met 16 jaar in het voortgezet onderwijs heeft 17Z ooit gerookt, en rookt 10Z structureel (bron: VZinfo). Bij de volwassenen neemt het aantal rokers gestaag af, maar in Midden Brabant rookt nog 17Z en van de ouderen (65+ĵ 10Z (zie bijlage 3).
Alcohol is ongezond en is gerelateerd aan hogere risico's op verschillende vormen van kanker. Het drinken van één glas alcohol is al schadelijk voor bijna alle organen. Ook zorgt alcohol voor een verhoogde kans op huiselijk geweld, verkeersongevallen, slecht slapen en somberheid. Voor jongeren heeft alcohol een negatief effect op de ontwikkeling van de hersenen, hoe eerder jongeren met alcohol beginnen, hoe groter de kans op problemen op latere leeftijd. Ondanks dat het alcoholgebruik van jongeren in de regio Midden-Brabant de afgelopen jaren is afgenomen, drinkt nog steeds meer dan een kwart van de jongeren voor hun achttiende verjaardag. Ook bij de volwassenen houdt 80Z zich niet aan het advies van de Gezondheidsraad ('Drink niet, of maximaal één glas per dag'). Daarnaast is gemiddeld één op de tien volwassenen een zware of overmatige drinker (zie bijlage 3).
Drugsgebruik kan leiden tot gedragsproblemen, concentratiestoornissen, depressie en verslaving. Van de leerlingen van 12 tot en met 16 jaar in het voortgezet onderwijs heeft één op de tien (10Z) ooit cannabis gebruikt. 5Z heeft ooit lachgas gebruikt; dit is sterk afgenomen ten opzichte van eerdere jaren. Minder scholieren gebruiken paddo's of harddrugs ^20Zo): dit is gestabiliseerd. In 2022 gaf 8Z van de volwassenen aan in het afgelopen jaar cannabis te hebben gebruikt. Dit percentage is het hoogst bij jongeren van 18 tot en met 24 jaar. Van de volwassenen gebruikt 4Z wel eens ecstasy en 2Z cocaïne (bron: VZinfo). Behalve op de persoon zelf, heeft drugsgebruik veel impact op de
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
17
directe omgeving en de samenleving. Zo gaat drugsgebruik vaak gepaard met maatschappelijke schade zoals criminaliteit, overlast en ondermijning.
Onze ambities -
Meer inwoners hebben een gezond gewicht
-
Minder inwoners roken
-
Minder jongeren onder de 18 drinken alcohol en een verdere afname van het alcoholgebruik onder volwassenen
-
Geen toename van het percentage jongeren en jongvolwassenen dat drugs gebruikt
Om daadwerkelijk gezondheidswinst te behalen is een lokale integrale aanpak die zich richt op de vier pijlers (lees: educatie, signalering & ondersteuning, omgeving en regelgeving & handhaving) het meest effectief (bron: Loket Gezond Leven). Regionaal willen we de al bestaande lokale integrale aanpakken versterken door in te zetten op de pijlers signalering & ondersteuning, omgeving en regelgeving & handhaving. Door in te zetten op signalering & ondersteuning, spelen we rechtstreeks in op de leefstijl van inwoners. We grijpen hiermee vroegtijdig in bij een ongezonde leefstijl om daarmee (ernstiger) problemen te voorkomen. Door inzet op de pijlers omgeving en regelgeving & handhaving, stimuleren we indirect een gezonde leefstijl. Met aanpassingen in de leefomgeving en (het handhaven van) gedragsregels maken we gezond gedrag makkelijker.
Wij dragen regionaal bij aan de landelijke en regionale ambities door: -
Problemen vroegtijdig te signaleren en passende ondersteuning te bieden
-
De keuze voor een gezonde leefstijl de makkelijkste keuze te maken: wie en waar je ook bent!
Regionale focus -
Voor kinderen met een ongezond gewicht (ondergewicht, overgewicht of obesitas) richten we een regionale ketenaanpak in, zodat er passende ondersteuning, begeleiding en zorg toegankelijk is. Voor volwassenen met overgewicht en obesitas zorgen we ervoor dat zij gebruik kunnen maken van een gecombineerde leefstijlinterventie. Voor beide initiatieven maken we regionale samenwerkingsafspraken tussen gemeenten, zorgverzekeraars en zorgaanbieders, zoals afgesproken binnen het Integraal zorgakkoord.
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
18
-
Voor rokers is er een regionaal aanbod van laagdrempelige stoppen-metrokenzorg.
-
We zetten een samenwerkingsverband op met relevante stakeholders, waaronder in elk geval de GGD en de verslavingszorg, dat zich zowel richt op vroegsignalering van alcohol- en drugsproblematiek, als het voorkomen van middelengebruik onder jongeren. Hiermee sluiten we aan bij de doelen uit het Gezond en Actief Leven Akkoord en dit sluit weer goed aan op het -voor deze nota uitgevoerde- panelonderzoek onder inwoners en raadsleden. Aansluiten bij het regionale (Oost-Brabant) project 'SKIP die trip' zou hier een uitwerking van kunnen zijn. Bij het voorkomen van middelengebruik richten we ons vooral op het terugdringen van de beschikbaarheid van middelen. Waar geen alcohol of drugs is, wordt niet gebruikt. Handhaving en toezicht is daarom een belangrijk onderdeel, evenals hoe ouders/verzorgers omgaan met gedragsregels rondom (toekomstig) middelengebruik van hun kinderen.
-
Regionaal delen we kennis om aan de slag te gaan met het inrichten van een beweegvriendelijke, rookvrije omgeving, met een gezond voedingsaanbod. We haken hierbij aan bij de doelen van het Nationaal Preventie Akkoord en de Rookvrije Generatie.
Lokale bijdrage aan regionale ambitie Lokaal kan de gemeente een rol spelen bij: -
Het aanbieden van en toeleiden naar interventies/ activiteiten die voortkomen uit de regionale samenwerkingsafspraken.
-
Het realiseren van een beweegvriendelijke, rookvrije omgeving, met een gezond voedingsaanbod, op scholen, bij de sportverenigingen, en in de wijk.
-
Het versterken van opvoedvaardigheden van ouders/verzorgers rondom gezonde leefstijl(keuzes).
-
Voorlichting en educatie, denk aan campagnes, lespakketten of voorlichtingsbijeenkomsten.
-
Handhaving en toezicht op de uitvoering van de Alcoholwet.
-
Ondersteuning van het drugsbeleid door lokale regelgeving.
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
19
Gezonde Geest
Mensen met een goede mentale gezondheid leven langer. Zij voelen zich niet alleen beter, maar herstellen sneller van ziekten, zijn productief en van betekenis voor hun directe omgeving en de maatschappij. De mentale gezondheid van mensen staat de laatste jaren echter steeds meer onder druk. We leven in tijden van grote onzekerheden -van klimaat- tot economische crisis, de gevolgen van COVID-19 en geopolitieke spanningen- waarin tegelijkertijd steeds hogere eisen aan mensen worden gesteld. Er ligt grote nadruk op prestaties en zelfredzaamheid, we hebben voortdurend toegang tot internet en sociale media, en vaak lijkt het of het leven altijd perfect moet zijn. Mensen kunnen druk ervaren om hieraan te voldoen, wat kan leiden tot mentale problemen. Preventief inzetten vanuit een domeinoverstijgende samenwerking op dit thema is onvermijdelijk. We moeten samen aan de slag om onze mentale gezondheid en veerkracht te versterken. Daarbij gaat het om het taboe doorbreken en het bespreekbaar maken van het belang van mentaal gezond zijn, bieden van laagdrempelige ondersteuning en het bieden van handvatten om met mentale gezondheid aan de slag te gaan.
Zo staan we ervoor De mentale gezondheid van jongeren staat onder druk. Steeds meer jongeren hebben mentale problemen of zijn eenzaam. In 2021 voelden 310Z van de leerlingen in klas 2 en o
4 in Midden-Brabant zich eenzaam. Psychische klachten kwamen vooral voor bij meisjes. In Midden-Brabant had 36 0Z van de meisjes (lichte) psychische klachten. Bij jongens is o
dat de helft minder: 180Z . Deze cijfers zijn iets hoger dan in de hele GGD-regio Hart voor o
Brabant. Ook bij volwassenen gaat de ervaren gezondheid en mentale gezondheid achteruit. In 2022 hadden meer mensen (Midden-Brabant 12Z) een hoog risico op een angststoornis of depressie dan in 2020. Ook voelden meer mensen (Midden-Brabant 150Z ) zich ernstig eenzaam. Vooral bij jongvolwassenen (18-24 jaar) ging de mentale o
gezondheid achteruit (bron: Brabantscan).
Onze ambitie Inwoners van Midden-Brabant voelen zich mentaal gezond.
Wij dragen regionaal bij aan deze ambitie door: Ons te focussen op het verbeteren van de mentale gezondheid en veerkracht van jongeren t/m 27 jaar.
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
20
Regionale focus Van alle leeftijdsgroepen is de mentale gezondheid van jongeren en jongvolwassenen het meest zorgelijk. De mentale problemen binnen deze doelgroepen zijn de afgelopen vier jaar fors toegenomen (bron: HBSC-onderzoek 2021). Het aantal jongeren met zelfdodingsgedachten blijft onverminderd hoog. Jongeren en jongvolwassenen ervaren prestatiedruk, eenzaamheid, angst en depressie. Als regio kiezen wij ervoor om gezamenlijk de handen ineen te slaan en voor deze beleidsperiode te focussen op de mentale gezondheid van jongeren en jongvolwassenen. We willen dat jongeren veerkrachtig worden voor de "normale" uitdagingen in het dagelijks leven en de weg kunnen vinden naar de juiste oplossingen. Wij willen nu in hen investeren, zodat deze generatie opgroeit tot een sterke groep volwassenen met de juiste handvatten en mogelijkheden om hun mentale gezondheid te verbeteren. We zetten in op een beweging voor mentaal gezonde Midden-Brabantse jongeren onder de naam 'Young Minds Matter'. Dit is een integrale aanpak vanuit de leefwereld van de jongeren, die in Midden-Brabant positieve resultaten laat zien. En daarbij is iedereen nodig: jongeren, zorgprofessionals, scholen, sportverenigingen, maatschappelijke organisaties en gemeenten.
Lokale bijdrage aan regionale ambitie Naast de regionale ambitie kunnen gemeenten ook lokaal een focus leggen op andere aspecten of doelgroepen binnen mentale gezondheid, zoals een lokale aanpak tegen eenzaamheid, het verhogen van zelfredzaamheid van (kwetsbare) ouderen, of meer aandacht voor de zogenaamde sandwich generatie.
In landelijk beleid verankerd De basis voor onze lokale en regionale inzet ligt in de landelijke aanpak dentale gezondheid: van ons allemaal' die is uitgesplitst in 5 actielijnen: 1. Mentaal gezonde maatschappij 2. Mentaal gezonde buurt 3. Mentaal gezond onderwijs 4. Mentaal gezond aan het werk 5. Mentaal gezond online
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
21
Gezonde Omgeving
De sociale en fysieke omgeving heeft invloed op de gezondheid van onze inwoners (zie figuur 3). Van geluidsoverlast, bijvoorbeeld, kun je gillend gek worden en dit heeft grote invloed op je gezondheid. Als er goede fietspaden zijn fiets je meer, is er minder uitstoot van schadelijke stoffen en dat is van positieve invloed op je lichaamsfuncties. Veel groen om je heen heeft zowel invloed op je stresslevel als op je beweeggedrag, en een bankje hier en daar nodigt uit om je buurtbewoners te ontmoeten. Een gezonde fysieke leefomgeving is van belang voor een gezond en actief leven, nu en in de toekomst.
Binnenmilieu (
3»50Zo o,507 o
iiiii il11,9
İ
0,8
1
o
lfltl
ljUI
M
ZORGUITGAVEN C (x miljard)
O
Buitenmilieu
STERFTE (xiooo)
i,i
à.
ZIEKTELAST W
Figuur 3: Milieu-invloeden, uitgedrukt in ziektelast, sterfte en zorguitgaven (Bron: VZinfo)
Zo staan we ervoor Uit bijlage 3 en de Brabantse Omgevingsscan (BrOS) blijkt dat van de inwoners uit Midden-Brabant: ^
1 op de 10 hinder van geur ervaart.
^
Meer dan 1 op de 5 ernstig gehinderd wordt door geluid.
^
Meer dan 1 op de 5 zorgen heeft over de negatieve invloed van de omgeving op hun gezondheid. Bijvoorbeeld omdat ze in de buurt wonen of werken van een drukke straat, veehouderij, een zendmast of hoogspanningslijnen, of hun huis op verontreinigde grond staat.
^
Ongeveer een kwart niet tevreden is over de buurt als het gaat om voldoende rustige plekken, aantrekkelijkheid om te bewegen en de aanwezigheid van voldoende groen.
^
Een kwart vindt dat de buurt onvoldoende ontmoetingsplekken buiten heeft.
^
Een derde vindt dat er onvoldoende plekken voor verkoeling zijn.
^
De algemene beoordeling van de gezonde leefomgeving in Brabant is volgens de Omgevingsvisie van de Provincie relatief gunstig met een paar specifieke aandachtspunten. Dit betreft vooral de industrie en landbouw (verbeteren van de luchtkwaliteit; te veel fijnstof en stikstofverbindingen) en het verkeer (stijging van het aantal verkeersongevallen als gevolg van toenemende drukte).
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
22
Onze ambitie We willen voor jong tot oud een fysieke leefomgeving die uitnodigt tot gezond gedrag en waar de druk op gezondheid zo laag mogelijk is.
Een gezonde leefomgeving is een leefomgeving die bewoners als prettig ervaren, waar gezonde keuzes gemakkelijk en logisch zijn en waar negatieve invloed op gezondheid zo klein mogelijk is. Het gaat dus om gezondheidsbescherming én gezondheidsbevordering.
Wij dragen bij aan deze ambitie door: »
gezondheid een volwaardig integraal onderdeel van ruimtelijke ontwikkelingen en beleid te laten zijn;
»
de omgeving zo in te richten dat de gezonde keuze de makkelijke keuze is.
V
wW
V. íá
Regionale focus Wij willen als Midden-Brabantse gemeenten de positieve invloeden van de fysieke en sociale leefomgeving op gezondheid optimaal benutten door de gezondheidseffecten bij de inrichting van de omgeving integraal mee te laten wegen. Elementen van een gezonde inrichting zijn: ^
Groen tegen hitte- en wateroverlast (klimaatbestendigheid) en ervaren van gezondheid;
^
Natuur en water voor ontspanning;
•
Een goede infrastructuur voor fiets- en wandelmogelijkheden;
•
Ontmoetingsplekken in de buurt;
•
Gezond aanbod van voedsel en een veilig sociaal klimaat.
We willen onder ander door kennisdeling de samenwerking tot stand brengen en uitbouwen tussen het fysiek en het sociaal domein, aangezien deze samenwerking nog niet vanzelfsprekend is. Hiermee willen we bereiken dat bij besluitvorming over de fysieke leefomgeving gezondheidskennis wordt toegepast, die zowel over gezondheidsbescherming als over gezondheidsbevordering gaat. Deze gezondheidskennis is gebaseerd op het position paper van de VNG 'Samen werken aan de gezonde leefomgeving'. Hiermee sluiten we aan bij het doel van het Gezond en Actief Leven Akkoord. Daarnaast liggen er kansen voor gezondheid in het verbinden met andere thema's zoals klimaatadaptatie, duurzaamheid, mobiliteit en een gezonde voedselomgeving.
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
23
Lokale bijdrage aan regionale ambities De afzonderlijke gemeenten maken hun eigen ruimtelijk beleid en hebben daarbij diverse mogelijkheden om bij te dragen aan de regionale ambities. Een van de hoofddoelen van de Omgevingswet is om gezondheid een plek te geven binnen de fysieke leefomgeving. Hierbij is het belangrijk om niet alleen aan de wettelijke normen te voldoen, maar ook aan de gezondheidskundige advieswaarden van de World Health Organization (WHO). De wettelijke grenswaarden beschermen onvoldoende tegen schadelijke gezondheidseffecten. Zeker niet als er geen rekening gehouden wordt met cumulatie van verschillende vormen van omgevingsinvloeden. Elke inspanning om dichter bij de gezondheidskundige WHO-advieswaarden te komen is winst voor de gezondheid van onze inwoners. Het kan onder andere zorgen voor minder hinder, minder stress, minder luchtwegklachten en een kleinere kans op hart- en vaatziekten.
Binnen de regiogemeenten zijn er gezondheidsverschillen te zien waarbij ook grote verschillen te zien zijn tussen meer stedelijke gebieden en gebieden met een dorpskarakter. Hier liggen zowel allerlei sociaaleconomische oorzaken aan ten grondslag, als oorzaken in de fysieke leefomgeving, zoals luchtkwaliteit, het binnenmilieu (bijvoorbeeld vocht en schimmels in huis), onveiligheid, geluidsoverlast of gebrek aan bepaalde voorzieningen. Cijfers over hoe mensen deze oorzaken beleven, zijn te vinden in de Brabantse Omgevings Scan (BrOS). Veel van deze ongunstige factoren komen vaker voor in kwetsbare wijken, dan in welvarende wijken. Daarnaast is onder inwoners in deze wijken vaak sprake van een stapeling aan factoren die de gezondheid negatief beïnvloeden. Om deze gezondheidsverschillen te verminderen is het daarom belangrijk om de inzet toe te spitsen op de wijken met de meeste gezondheidsachterstanden, zie overzicht Sociaal economische gezondheidsverschillen regio Midden Brabant.
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
24
o
Gezond Ouder Worden
De doelgroep (kwetsbare) ouderen komt al gedeeltelijk terug binnen de pijlers Gezonde Leefstijl en Gezonde Omgeving en per gemeente mogelijk ook in de lokale bijdrage aan de regionale ambities. Tegelijkertijd zien de we doelgroep ook nadrukkelijk terugkomen in de lokale en regionale doelen vanuit het GALA en het IZA: bijvoorbeeld binnen de onderdelen 'welzijn op recept', 'valpreventie' en 'vitaal ouder worden'. Ook zien we de kwetsbare ouderen terugkomen als belangrijke aandachtspunt in de top 3 van zowel onze inwoners als onze raadsleden via het panelonderzoek (zie bijlage 2). Daarnaast heeft de GGD Hart voor Brabant een ontwikkelopgave voor 2024 geformuleerd voor het versterken van de gezondheid van ouderen en gaat zij haar rol hierin -in combinatie met die van relevante samenwerkingspartners- scherper duiden. Het groeiend aantal ouderen met een zorgvraag, de druk op de zorg en de dubbele vergrijzing noodzaken ons om hier in de komende beleidsperiode vanuit deze nota te bepalen hoe we regionaal vanuit publieke gezondheid de slagkracht moeten organiseren om zoveel mogelijk mensen gezond ouder te laten worden.
Zo staan we ervoor Het aandeel 65-plussers in het werkgebied van GGD Hart voor Brabant is toegenomen van ongeveer een op zeven in 2004 tot een op de vijf in 2022. In Midden-Brabant ervaart 40Z van deze leeftijdsgroep de eigen gezondheid als matig of slecht. 70Z o
o
heeft
chronische fysieke klachten en 320Z heeft chronische psychische klachten. Veel ouderen o
doen een beroep op de huisarts; 63Z bezocht het afgelopen jaar de huisarts voor een of meerdere klachten. Bijna 1 op de 5 ouderen heeft ernstig overgewicht (obesitas). Vergeleken met 2012 is de leefstijl van ouderen iets gezonder. Het percentage dat rookt of drinkt is (in 2022) iets lager en ouderen bewegen iets meer. Deze verbeteringen zagen we vooral voor 2020. In de afgelopen 2 jaar is er in de leefstijl weinig veranderd (bron: Brabantscan).
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
25
Onze ontwikkelambitie
We onderzoeken op welke manier we deze pijler vorm gaan geven vanuit het publieke gezondheidsbeleid.
Belangrijke uitgangspunten voor dit onderzoek zijn het regiobeeld (met name het thema kwetsbare ouderen) en de relevante onderdelen uit het GALA en het IZA.
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
26
Financiën
Gemeen» Dongen
vn;
' Gi(ze en Rijen Goirle
inrai
gemeente LoonopZand
Gemeente «ţy
GEMEENTE TILBURG
^ Tl
.
//aalwijk
Oisterwijk
HEUSDEN
BBB Hart voor Brabant
Financiën Om uitvoering te kunnen geven aan de gestelde ambities dragen alle Midden-Brabantse gemeenten bij vanuit bestaande lokale middelen. Per pijler wordt inzet gevraagd van verschillende samenwerkingspartners. Wat dit betekent per gemeente wordt concreet gemaakt in het (jaarlijkse) uitvoeringsplan van deze nota. Uitgangspunt hierbij is dat de inzet past binnen de huidige financiële kaders, zoals de middelen vanuit het Gezond en Actief Leven Akkoord en het Integraal Zorg Akkoord, maar bijvoorbeeld ook het basispakket van de GGD Hart voor Brabant en overige regionale afspraken met betrokken uitvoeringorganisaties. Mocht het gedurende de looptijd van de nota nodig zijn om aanvullende middelen in te zetten voor de uitvoering van de genoemde ambities, dan wordt gezamenlijke besluitvorming hierover voorbereid door het Portefeuillehoudersoverleg volksgezondheid Midden-Brabant.
Nota dienend aan het GALA en het IZA In het IZA hebben gemeenten, zorgverzekeraars, patiëntenorganisaties, zorg- en welzijnspartijen afspraken op 8 thema's gemaakt om de zorg toegankelijk, kwalitatief goed en betaalbaar te houden, nu en in de toekomst. Hiermee moet een beweging op gang komen van zorg naar preventie en gezondheid (zie bijlage 1). Op een aantal van deze thema's wordt niet-vrijblijvende inzet van de gemeenten verwacht. Daarvoor is een VNG-werkagenda opgesteld met wat zorgverzekeraars en zorgpartijen mogen verwachten van gemeenten. Deze thema's komen ook terug in het Regioplan IZA 2024 2026 en gaan onder andere over Regionale samenwerking en coördinatie van 5 ketenaanpakken. De ketenaanpakken 'kansrijke start', 'overgewicht kinderen' en 'de gecombineerde leefstijlinterventie bij overgewicht en obesitas van volwassen' zijn ketenaanpakken die ook onderdeel uitmaken van deze regionale nota. IZA-middelen bieden daarom mogelijkheden voor de financiering hiervan.
Daarnaast maken veel onderdelen van het GALA, zoals 'kansrijke start', 'mentale gezondheid', 'aanpak overgewicht en obesitas', 'leefomgeving', 'opgroeien in een kansrijke omgeving & vroegsignalering alcoholproblematiek' en 'terugdringen gezondheidsachterstanden', ook onderdeel uit van de ambities van deze regionale nota. De beschikbare budgetten voor deze thema's en daarnaast de 'coördinatiekosten regionale aanpak' bieden mogelijkheden om bij te dragen aan de ambities uit de voorliggende nota.
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
28
Inzet GGD Hart voor Brabant De GGD Hart voor Brabant is een verlengstuk van ons als gemeenten en heeft een nadrukkelijke rol in de uitvoering van deze nota. Met ingang van 1 januari 2024 werkt de GGD Hart voor Brabant volgens een herijkt basispakket aan diensten. Een aantal van deze diensten (die verplicht zijn vanuit de Wet publieke gezondheid, verplicht zijn vanuit de gemeenschappelijke regeling GGD, of gekozen zijn door het Algemeen Bestuur van de GGD Hart voor Brabant) draagt direct bij aan de hierboven genoemde ambities op lokaal niveau. Denk hierbij aan Nu Niet Zwanger, Voorzorg, Stevig Ouderschap, advisering op Omgevingsplannen, deelname aan Omgevingstafels, de inzet van collectieve/ gezondheidsbevorderende preventieprogramma's en adviezen over besluiten met gevolgen voor de gezondheid. De regionale inzet van de GGD werd tijdens de looptijd van de vorige regionale nota publieke gezondheid 2020-2023 gefinancierd vanuit de zogenaamde 'Lokale Accenten' binnen de inwonersbijdrage met daarbij een activiteitenbudget (zie bijlage 4). De lokale accenten zijn met ingang van 1 januari 2024 komen te vervallen. Onze intentie is om de inzet van 2023, inclusief jaarlijkse indexering, als uitgangspunt te nemen voor de inzet van de GGD voor deze nota.
We maken daarbij een onderscheid in de financiering van de daadwerkelijke activiteiten en de procescoördinatie van de regionale samenwerking.
De precieze inzet van de GGD Hart voor Brabant en andere samenwerkingspartners en de bijbehorende financiën (vanuit bestaande gemeentelijke middelen) wordt daarom verder geconcretiseerd in het bijbehorende regionale uitvoeringsplan.
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
29
ft MHfcldtojbthå Bijlagen
1 Gi(ze en Rij
te
/A » '«f ««‘1 *0ķ HEUSDEN
Gemeente Wyy
GEMEENTE TILBURG
K3MR *: »C
7
īian
'^éMâ ,s .jk -5
.
//aalwijk
Oisterwijk
'/Hum
BBS
Bijlage 1 Ontwikkelingen IZA en GALA
WOZO - Hervormingsagenda Jeugd - IZA - GALA
stimuleren de beweging van ZORG naar PREVENTIE en GEZONDHEID
Werkagenda VNG
Bij hetIntegraal Zorg Akkoord (IZA)
IZA-inzet van gemeenten op: Regionale samenwerking
Integraal Zorg Akkoord
Samenwerking GGZ-huisartsen
GALA
en sociaa domein Coördinatie ketenaanpakken Steunpunten voor psychisch kwetsbaren E-health f digitale zorg Overige inzet vanuit Regioplan
Beweging naar de voorkant gericht op Brede maatschappelijke beweging en
Verbeteren jeugdzorg door:
transitie in wonen, ondersteuning en
Oog hebben voor situatie van het
zorg voor ouderen:
Zorg toegankelijk, kwalitatief goed en betaa baar houden door
gezin
Passende zorg en ondersteuning
Zelfstandig als het kan
Stevige lokale teams
Samen met de patiënt
Thuis
Zoveel mogelìjk thuis opgroeien
Op de juiste plek
Kwaliteitsimpuls
Vlet nadruk op gezondheid
s het kan
Digitaal als het kan
Versterken ketensamenwerking
gezond gedrag in een gezonde leefomgeving door Terugdringen gezondheìdsachterstanden Bewegen en ontmoeten Versterken sociale basis Gezonde leefstijl Versterken mentale gezondheid Vitaa ouder worden Domeinoverstijgende inzet vanuit regionale (preventie) Infrastructuur
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
31
Bijlage 2: Panelonderzoek inwoners en raadsleden
BBS
Jij bent Burgemeester !
Hart voor B rabant
mei 2023 De gemeenten in Midden-Brabant zijn weer aan zet om het regionale gezondheidsbeleid van de komende járen te formuleren. Wij vroegen het GGD Gezondheidspanel: 'Hoe verdeel jij bij voorkeur de budgetten?'. Ruim 1.400 panelleden uit Midden-Brabant namen in maart 2023 deel aan de enquete. Als het aan hen ligt zetten gemeenten in op minder drugsgebruik, minder eenzaamheid en een veilige, groene omgeving die uitnodigt om te bewegen. We stuurden de enquete ook aan raadsleden in Midden-Brabant. Negenendertig raadsleden reageerden. Wat hen betreft gaat het meeste geld naar het tegengaan van overgewicht en eenzaamheid. Raadsleden hechten ook veel belang aan een groene omgeving die uitnodigt om te bewegen en elkaar te ontmoeten.
Gemiddeld budget voor betreffend gezondheidsthema
16.400 Tegengaan van drugsgebruik
ļ 12.500
15.100 Tegengaan van eenzaamheid 14.100
13.200 Tegengaan van overgewicht 14.300
0.800 Tegengaan van alcoholmisbruik 11.300
10.300 Tegengaan van depressie 11.400
10.200 Tegengaan van roken 12.200
9.400 Verstandig omgaan met social media 9.200
8.400 legengaan van stress 7.700
6.200 Gezonde seksualiteit 7.300
x duizend euro inwoners
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
raadsleden
32
Jij bent Burgemeester! Hart voor Brabant
mei 2023
Of WELKE LEEFTIJDSGROEPEN ZET JE IN? We vroegen de respondenten om bij ieder thema te kiezen voor de leeftijdsgroep waaraan zij het geld zouden willen uitgeven. 7596 van de raadsleden zet het geld dat wordt ingezet om drugsgebruik tegen te gaan het liefste in op de doelgroep jeugd (12-18 jaar).
KAADSLEDEN Tegengaan van drugsgebruik
Tegengaan van eenzaamheid
Tegengaan van overgewicht
Tegengaan van alcoholmisbruik
Tegengaan van depressie
Tegengaan van roken
Verstandig omgaan met social media
Tegengaan van stress
Gezonde seksualiteit
Tegengaan van drugsgebruik Tegengaan van eenzaamheid Tegengaan van overgewicht
Tegengaan van alcoholmisbruik Tegengaan van depressie Tegengaan van roken Verstandig omgaan met social media Tegengaan van stress Gezonde seksualiteit
{
|
0-11 jaar
12-18jaar
19-40jaar
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
41-64 jaar
65-*-
33
Jij bent Burgemeester!
Uit te geven aan de woon- en leefomgeving
18.500
die veilig is 16.200
17.400
die groen is en uitnodigt om te bewegen 17.900
15.400
die duurzaam en milieuvriendelijk is 11.100
13.100
die toegankelijk is (voor mensen met een beperking) 16.100
12.500
die uitnodigt om elkaar te ontmoeten 17.700
.700
zonder geluids- en geuroverlast 9.000
11.500
rookvrij/gezonde kantines/alcoholvrije jeugdwedstrijden 12.000
x duizend euro invsoners
Regionale nota Publieke Gezondheid Midden-Brabant 2024-2027
raadsleden
34
Jij bent Burgemeester!
Waar zou jij nog graag geld aan besteden? Doelgroepen top 3
Welke groepen zou je extra willen helpen?
Inwoners top 3:
Raadsleden top 3:
1) Kwetsbare ouderen
1) Kwetsbarejongeren
2) Kwetsbare jongeren
2) Kwetsbare ouderen
3) Mantelzorgers en vrijwilligers
3) Ouders met vragen over opvoeden
Cezondheidsthema's en projecten
Omgeving
Goede zorg en voorzieningen
Opgeruimde omgeving
Gezonde portemonnee
Onderhoud fietspaden, trottoirs en speeltuinen Veilig verkeer, beter OV
Stimuleren van bewegen/gratis sport Gezonde studie- en werkomgeving
Meer handhaving en toezicht
Verminderen prestatiecultuur
Ontmoetingsplekken voor jeugd en ouderen
Gezonde omgangsvormen /zorgen voor elkaar
Schone lucht, meer groen
Cultuur in school- en woonvormen
Alcoholvrije kantines
Normalisering mentale gezondheid
Gratis cultuur- en sporteducatie voor jeugd
Promoten van gezonde voeding + bewegen
Rolstoeltoegankelijkheid in dorp/stad
Leren omgaan met de inclusieve samenleving
Bewegen en sporten voor iedereen
Veilig zwanger worden/zijn
Speelmogelijkheden voor kinderen
Gezond gezinsleven
Een (educatieve) kinderboerderij
Suggesties van inwoners Suggesties van raadsleden
jonger dan 45 45 tot 65
Leeftijd 8t geslacht respondenten panel Midden-Brabant
65 tot 75 75 en ouder
f
I
4996
5196
Dit onderzoek is gehouden onder het gezondheidspanel van GGD Hart voor Brabant. Qua samenstelling is dit panel niet representatief voor de hele regio. Om deze reden moeten de resultaten van dit onderzoek beschouwd worden als een indicatie voor wat er leeft onder de doelgroep.