Bijlage 1. Nota erfgoed 2026-2036 De waarde van erfgoed

Afbeelding 19 Kinderen helpen met het plaatsen van een attentiestenen. Hier wordt de steen van de H. Joachimkerk geplaatst. Bron: gemeente Loon op Zand Foto: Loons Fotowerk, Jacques Bertens.

Erfgoed als kennisbron uit het verleden voor opgaven van nu Erfgoed vormt een aanknopingspunt naar kennis over het verleden, bijvoorbeeld over gemaakte keuzes met betrekking tot de ondergrond, over de vroegere functie van een gebied of gebouw en over samenhang

42

Nota erfgoed 2026-2036

tussen bepaalde gebieden. Ook kunnen namen van gebouwen of toponiemen aanknopingspunten geven. Dit erfgoed kan als inspiratie dienen voor huidige opgaven. Denk bijvoorbeeld aan een park of woonwijk toekomstbestendig inrichten op basis van het historisch (begraven) landschap, of traditioneel vakmanschap voor de verduurzaming van monumentale (of historische) gebouwen. Erfgoed en kennis uit het verleden kunnen zo de opgaven van vandaag verrijken en bijdragen aan hun waarde en kwaliteit.

Samenvatting

Kennisbron uit het verleden voor opgaven van nu

Kwaliteit van de leefomgeving

Loons erfgoed

Economische drager

Identiteit

Verbinder van generaties

43

Nota erfgoed 2026-2036

Afbeelding 20 Kinderen luisteren naar de muzikale paddenstoel Bron: Efteling

.

44

Nota erfgoed 2026-2036

Afbeelding 11 De Couwenberg is een windkorenmolen te Kaatsheuvel, waarmee uit graan meel wordt gemalen. Het is een beltmolen en een bovenkruier die gebouwd is in 1849, in opdracht van molenaar Antonie Hendrik Couwenberg (1836-1909) Sinds 2006 is de molen een restaurant maar is nog steeds maalvaardig Foto: onbekend

45

Nota erfgoed 2026-2036

5. Programmalijnen en uitvoering Om erfgoedbeleid om te zetten in concrete acties kiest de gemeente Loon op Zand voor vier programmalijnen. Deze lijnen bouwen logisch op: eerst brengen we erfgoed in beeld en beschermen we het, daarna vergroten we de beleving en betrokkenheid. Vervolgens zorgen we voor een brede en toekomstgerichte inzet en tenslotte versterken we de samenwerking en ondersteuning. Samen vormen deze programmalijnen de basis om erfgoed duurzaam te behouden, te benutten en te verbinden.

Programmalijn

Kernpunten

1

•

Inventarisatie

•

Waardering

•

Aanwijzing

•

Verankering in Omgevingsplan

•

Samenhangend beleid

•

Onderzoeksagenda

•

Koppeling met transities

•

Publieksbereik

•

Educatie

•

Participatie

•

Verhalen en verbinding

•

Faciliteren

•

Subsidies

•

Regionale afstemming, toetsing en handhaving

2 3 4

Inzicht en bescherming

Integraal en toekomstgericht

Beleving en betrokkenheid

Ondersteuning en samenwerking

46

Nota erfgoed 2026-2036

5.1 Programmalijn 1 inzicht en bescherming: Erfgoed in het vizier Een goed erfgoedbeleid begint met gedegen kennis. We moeten weten we hebben, hoe waardevol het is en hoe we het gaan beschermen. Verankering in het Omgevingsplan Om erfgoed structureel mee te laten wegen in de fysieke leefomgeving wordt het opgenomen in het Omgevingsplan. Dit betekent dat bij nieuwe plannen en initiatieven erfgoedwaarden vanaf het begin worden meegewogen. Hiermee krijgt erfgoed een volwaardige plek naast andere belangen zoals woningbouw, duurzaamheid en economische ontwikkeling. Door het erfgoed, inclusief de omgeving van monumenten, op te nemen in het Omgevingsplan voldoen we aan de eisen van de Omgevingswet. Erfgoedregister Gemeenten zijn binnen de Erfgoedwet en de Omgevingswet verplicht een erfgoedregister bij te houden. De vorm hiervan is echter vrij. De gemeente beschikt over een erfgoedregister maar de vorm hiervan kan efficiënter en effectiever. In het verantwoordingrapport is de eerste aanzet voor een actueel register opgenomen voor de onderdelen van de ‘schijf van 5’ die onderdeel vormen van deze nota (zie bijlagen 9 tot en met 11). Dit overzicht van het eigen erfgoed is geen statisch geheel, we herzien en heroverwegen het regelmatig. Ook het huidige beeld is nog niet compleet, bijvoorbeeld op het gebied van de thema’s funerair erfgoed, wederopbouw en post ’65.

Ook is het reliëf van het dekzand- en stuifzandlandschap en de bolle akkers niet volledig in beeld. In de komende jaren worden deze thema’s opgepakt om tot een volledig overzicht te komen. Dynamische Erfgoedkaart We ontwikkelen een digitale, interactieve Erfgoedkaart. Hierop staat niet naast het actuele monumentenbestand ook landschappen en structuren die voor de ruimtelijke kwaliteit van belang zijn. Later wordt dit geheel aangevuld met onder andere archeologisch erfgoed. Deze kaart is geen statisch gegeven. Het wordt juist een levend document door regelmatige actualisatie en is zowel een instrument voor beleidsmakers als een hulpmiddel en informatiebron voor inwoners en initiatiefnemers. De voorlopige inventarisatiekaart kan hiervoor als uitgangspunt dienen (zie kaartbijlagen 1, 2a en 3a). In het voortraject naar deze nota is naast een voorlopige Erfgoedkaart voor dorpsgezichten, gebouwd erfgoed en cultuurlandschappen een voorlopige beleidskaart Erfgoed opgesteld (zie Hazelkamp et al 2025). Hierop zijn de objecten/elementen/structuren/gebieden waarvoor op dit moment regelgeving geldt aangeduid: de rijksmonumenten, de complexen en gebieden van provinciaal belang, en de gemeentelijke monumenten. Deze kaart vullen we binnen deze beleidsperiode aan met het immaterieel erfgoed (met ruimtelijke component) en archeologie. Waardering en aanwijzing

47

Nota erfgoed 2026-2036

Op basis van een helder waarderingskader beoordelen we (in samenspraak met belanghebbenden) het aanwezige erfgoed. Daarbij kijken we naast leeftijd of uiterlijke kenmerken ook naar betekenis, samenhang en gebruik. Uit deze beoordeling volgt een selectie van objecten en gebieden die extra bescherming verdienen, bijvoorbeeld door opname als gemeentelijk monument of beschermd ensemble of dorpsgezicht. We gaan zorgvuldig om met monumenten. Ontwikkeling kan, mits deze bijdraagt aan behoud en versterking van erfgoedwaarden. Dit betekent niet dat veranderingen aan een monument of de omgeving ervan niet meer mogelijk zijn. Vanuit de gedachte ‘behoud door ontwikkeling’ zoeken we naar een realistische balans tussen erfgoed en ruimtelijke ambities. Deze beleidsperiode vullen we de redengevende omschrijvingen van de gemeentelijke monumenten aan met concrete informatie over de omgeving van het monument.. Met deze monument-specifieke studies waarin we onder meer zichtlijnen, historische structuren en landschappelijke samenhang meenemencreëren we maatwerkbescherming die recht doet aan de unieke context van elk monument.

Afbeelding 22 Fundamenten van een blootgelegde kelder van een Duitse kantine, onderdeel van het voormalige MASt-terrein een munitiedepot uit de Tweede Wereldoorlog. Deze kelder kwam eind 2023 tevoorschijn bij graafwerkzaamheden op het terrein van de Efteling. Foto: Loons Fotowerk, Jacques Bertens.

Archeologie en Immaterieel erfgoed We actualiseren het bestaande archeologiebeleid en gaan het toekomstbestendig borgen. We onderzoeken ons immaterieel erfgoed, onze gebruiken en tradities die de gemeente Loon op Zand echt ónze gemeente maken. Levend erfgoed is daarbij een inspiratiebron.

48

Nota erfgoed 2026-2036

Kaders en handhaving Duidelijke regels en een consequente uitvoering zijn nodig om erfgoed te beschermen. De gemeente blijft verantwoordelijk voor toetsing en handhaving, maar doet dit transparant en in samenspraak met betrokkenen.

Deze programmalijn zorgt voor een stevig fundament: inzicht in wat er is, duidelijke criteria om keuzes te maken en juridische borging in de ruimtelijke plannen

5.2 Programmalijn 2: Erfgoed integraal en toekomstgericht Erfgoed staat niet los van andere beleidsvelden. Het is juist een bouwsteen voor de grote opgaven waar de gemeente voor staat, zoals duurzaamheid, woningbouw en klimaatadaptie. Samenhangend beleid We benaderen erfgoed in de breedte, in samenhang met cultuur, archeologie en landschap. Hierdoor ontstaat een integraal beleid dat aansluit bij de brede ontwikkeling van de leefomgeving. We gaan werken via een geïntegreerde erfgoedbenadering waarbij het erfgoed tot uiting komt in verhaallijnen of thema’s die kenmerkend zijn voor de gemeente Loon op Zand. Een voorbeeld is het MASt-terrein waar verschillende elementen van cultureel erfgoed samen komen en dus ook samen behouden, benut en beleefd kunnen worden. Onderdeel intake- en omgevingstafel Erfgoed is een vast toetsingsonderdeel bij de wekelijkse intake- en initiatieventafel. Bij deze overleggen worden nieuwe plannen en initiatieven besproken. Zo borgen we de aandacht voor de historische en culturele waarden van de omgeving bij ruimtelijke ontwikkelingen. Erfgoed als bouwsteen voor transities Bij de grote ruimtelijke transities nemen we erfgoed expliciet mee als inspiratiebron. Oude verkavelingsstructuren, traditionele bouwmethoden en historische waterhuishouding kunnen richting geven aan nieuwe ontwikkelingen.

Het erfgoed op deze manier bij aan toekomstbestendige oplossingen die stevig geworteld zijn in de identiteit van onze gemeente.

49

Nota erfgoed 2026-2036

Afbeelding 23 Restanten van een loopgraaf in het MASt-terrein. In de rechterbovenhoek is een uitsnede te zien van de AHN (Algemeen Hoogtemodel Nederland) ter plaatse van het MASt terrein. Hierop tekent de loopgraaf zich duidelijk af, maar ook op de grond is deze op verschillende plekken ook goed herkenbaar en beleefbaar. In totaal gaat het om loopgraven van een kilometer lengte. Bron: AHN Viewer/ P. Faes

MASt-terrein De Tweede Wereldoorlog heeft zichtbaar haar sporen in het landschap nagelaten, zoals op het MASt-terrein (Plangebied Munitions Ausgabe Stelle (MASt 8/VI terrein), liggend tussen Loon op Zand en Kaatsheuvel. Begin 1941 is hier een munitiedepot voor de Duitse Luftwaffe aangelegd. Over het terrein werden 135 gemetselde opslagbunkers en meerdere opslaglocaties (ca. 30m2 en 3m hoog) aangelegd aan het maaiveld, tezamen met ca. 6 kilometer aan klinkerwegen voor het vervoer van de opslag. Verder werd ook een smalspoorbaan aangelegd, munitiewerkplaatsen, en faciliteiten voor de bemanning. In september 1944 hebben de Duitsers de opslagplek opgeblazen, waarbij gebouwen en een groot stuk bos zijn gesneuveld. De nog aanwezige restanten van de bebouwing en het zwembad zijn verdwenen bij de aanleg van de N261. Tegenwoordig herinneren een aantal grote bomkraters nog aan deze geschiedenis. In de nabijheid van dit gebied bevindt zich ook nog een netwerk van loopgraven, waarvan de functie tot op heden nog niet duidelijk is. Op basis van een inventariserend en analyserend onderzoek in 2024 lijkt het terrein nog vrij intact te zijn, met zichtbare en naar verwachting ook onzichtbare sporen. Bron: Beckers 2025; Toorians 2008, 249/250.

50

Nota erfgoed 2026-2036

Actieve samenwerking We zoeken actief naar samenwerking met andere beleidsvelden als onderwijs, zorg, economie en recreatie. We ondersteunen projecten die elkaar versterken en een brede doelgroep bereiken. We werken samen met partijen als historische verenigingen, heemkundekringen monumenteigenaars en de lokale historici en archeologen. We betrekken hen bij het aanvullen van de kennislacunes. (Amateur)archeologen en historici leveren een waardevolle bijdrage aan opgravingen. We kunnen hun rol hierbij verduidelijken en indien van toepassing borgen in uitvoeringseisen en vergunningsvoorwaarden. Duurzaamheid Verduurzaming wordt ook voor monumenten steeds belangrijker. Verduurzaming van monumenten vraagt om maatwerkoplossingen met als uitgangspunt dat ook monumenten kúnnen en móeten verduurzamen.15 We onderzoeken of en hoe we monumenteneigenaars kunnen ondersteunen met kennis en advies. Bijvoorbeeld door praktische handvatten en inspiratie te bieden om met respect voor de historische waarden om te gaan met onderhoud, verduurzaming en gebruik van het monument. Het boek “Een warme jas. Over het mooi en goed verduurzamen van oude huizen.” kan een waardevol hulpmiddel zijn bij het adviseren van monumenteigenaren.

Onderzoeksagenda en kennislacunes De Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed beschrijft een aantal thema’s die landelijk nog onvoldoende in beeld zijn, zoals wederopbouwarchitectuur, post ’65 bouwkunst en militair erfgoed. Ook is het thema ‘Kastelen en buitenplaatsen’ relevant voor Loon op Zand. Deze kennislacunes vullen we de komende jaren aan met onderzoek. Daarmee maken we ons erfgoedbeeld vollediger en rijker.

Deze programmalijn maakt duidelijk dat erfgoed niet alleen iets is om te bewaren, maar juist ook een bron van inspiratie en kwaliteit voor de toekomst.

15 https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/duurzaamheid/handreiking-voor-gemeenten/wegwijs-bij-verduurzaming-van-monumenten.

51

Nota erfgoed 2026-2036

5.3 Programmalijn 3: Beleving en betrokkenheid Erfgoed heeft pas waarde als het zichtbaar, beleefbaar en betekenisvol is voor de samenleving. Daarom zetten we sterk in op beleving en betrokkenheid. Publieksbereik en verhalen We maken erfgoed zichtbaar door het te verbinden aan verhalen. Niet alleen gebouwen en landschappen maar ook de achterliggende geschiedenis krijgt aandacht. Dit gebeurt via digitale platforms, wandel- en fietsroutes, tentoonstellingen en informatievoorzieningen. Zo maken we erfgoed toegankelijk voor een breed publiek. Educatie en jongeren Kinderen en jongeren zijn de erfgoeddragers van de toekomst. Educatie is de spil van bewustwording en ligt aan de basis voor het behouden, benutten, beleven en verbinden van erfgoed. Daarom ontwikkelen we educatieve programma’s in samenwerking met scholen en verenigingen. Denk daarbij aan lespakketten, erfgoedexcursies, een archeologisch fieldlab of digitale toepassingen. In het onderwijs koppelen we erfgoed aan thema’s als duurzaamheid, natuur en burgerschap. We onderzoeken hoe we digitale technieken kunnen inzetten om erfgoed op een aantrekkelijke manier te presenteren, zodat jongeren niet alleen geïnteresseerd raken, maar zich ook actief betrokken voelen bij het erfgoed.

Afbeelding 24 Foto van vendelzwaaiers-gilde: het Sint Ambrosiusgilde (sinds 1784). Eén van de gildes actief Loon op Zand. Het gilde voert onder andere vendelzwaaien uit — een ceremonieel onderdeel waarbij vaandels worden gepresenteerd, geneigd en gezwaaid. Dit gebeurt bijvoorbeeld bij gildefeesten en officiële gelegenheden. Foto: Loons Fotowerk, Jacques Bertens.

52

Nota erfgoed 2026-2036

Participatie en inclusiviteit We betrekken inwoners actief bij het vaststellen en benutten van erfgoed. Dit doen we via de bestaande historische verenigingen en door nieuwe doelgroepen en minder zichtbare groepen een stem te geven. Het verdrag van Faro is voor ons hierbij richtinggevend: erfgoed is van ons allemaal en de betekenis ervan bepalen we samen. We gaan vaker in gesprek met inwoners, niet alleen op een markdag. Sociale cohesie Door erfgoed gezamenlijk te beleven groeit het gevoel van verbondenheid en trots. Dorpsgezichten, landschappen en monumenten worden niet alleen beschermd maar ook ontmoetingsplekken waar inwoners samen betekenis geven aan hun leefomgeving. We maken de verbinding met initiatieven op sociaal en cultureel gebied, bijvoorbeeld door het aandragen van projecten bij de Cultuurraad en een actieve samenwerking met de cultuurcoach. We staan open voor initiatieven die verbinding tussen inwoners, bezoekers en het erfgoed te stimuleren.

Deze programmalijn zorgt ervoor dat erfgoed leeft in de samenleving en bijdraagt aan identiteit, trots en samenhang.

5.4 Programmalijn 4: Erfgoed als bouwsteen voor ondersteuning en samenwerking Goed erfgoedbeleid kan de gemeente niet alleen realiseren. Het vraagt om samenwerking en ondersteuning. Faciliteren en stimuleren De gemeente ondersteunt eigenaren van monumenten en andere erfgoeddragers met kennis en advies. We denken mee bij vraagstukken over herbestemming en verduurzaming en stimuleren initiatieven die erfgoed beleefbaar maken. We onderzoeken de mogelijkheid om beschikbare informatie over duurzaamheid, regelingen en subsidiemogelijkheden digitaal te ontsluiten, bijvoorbeeld op de gemeentelijke website. Beleidsoverstijgende samenwerking binnen de gemeente Erfgoed is niet alleen relevant binnen het fysieke domein maar vraagt juist om intensieve samenwerking tussen verschillende beleidsvelden. Door erfgoed te koppelen aan cultuurbeleid versterken activiteiten zoals tentoonstellingen, educatieve programma’s en evenementen de lokale identiteit en betrekken we inwoners actief. Binnen het sociaal domein draagt erfgoed bij aan sociale cohesie, burgerschapsvorming en participatie van verschillende groepen, van jeugd tot ouderen. Integrale samenwerking met het onderwijsveld,

53

Nota erfgoed 2026-2036

welzijnsorganisaties en maatschappelijke initiatieven maakt het mogelijk erfgoed toegankelijk en relevant te maken voor een breed publiek. Daarbij benutten we het erfgoed als middel om verbinding, onderwijs en maatschappelijke betrokkenheid te stimuleren. Samenwerking met partners Samenwerken doen we binnen onze eigen gemeente én buitenshuis. We werken samen met provincie, rijk en organisaties zoals Het Monumentenhuis, De Erfgoedbènde en Erfgoed Brabant, historische kringen, maatschappelijke organisaties en ondernemers. We maken gebruik van elkaars krachten en door kennis en middelen te bundelen versterken we de slagkracht.

Met deze programmalijn wordt erfgoed een gezamenlijke inspanning. De gemeente biedt richting en ondersteuning, inwoners en partners brengen kennis, betrokkenheid en energie in. 5.5 Rol van de gemeente De rol van de gemeente is niet in alle situaties hetzelfde. Afhankelijk van het onderwerp en de context neemt de gemeente verschillende posities in; soms kaderstellend, soms faciliterend of verbindend. Deze flexibiliteit maakt het mogelijk om in te spelen op wat nodig is, gericht op het bevorderen van initiatieven en het samen met betrokkenen bereiken van duurzame resultaten. De gemeente kiest voor de uitvoer van de programmalijnen de volgende rollen: •

Als gelijkwaardige gesprekspartner: we werken samen met inwoners, ondernemers en andere belanghebbenden, we zijn betrokken en duidelijk;

•

Faciliterend en regisserend: we bieden ondersteuning bij initiatieven die het erfgoedbeleid uitdragen;

•

Stimulerend en inspirerend: we leggen verbinding tussen partners, inwoners en initiatieven om erfgoed breed onder de aandacht te brengen;

•

Toetsend en handhavend: we scheppen kaders en deze consistent te borgen.

Recapitulatie Progammalijnen Programmalijn

Actie

1 Inzicht en bescherming

• We nemen regels op voor cultureel erfgoed in het Omgevingsplan . • We stellen een Erfgoedregister op en voeren vervolgonderzoek uitten behoeve van het (nog niet) geïnventariseerde cultureel erfgoed.

54

Nota erfgoed 2026-2036

• We werken aan een Dynamische Erfgoedkaart. • We stellen richtlijnen op voor het systematisch en eenduidig waarderen van het cultureel erfgoed.

• We onderzoeken het gewenste beschermingsniveau voor landschappelijke elementen en f dorpsgezichten. • We nemen de omgeving van monumenten op binnen het beleid. 2 Integraal en toekomstgericht

• We borgen erfgoed in verhaallijnen of thema’s. Zo creëren we samenhang tussen mensen, verhaallijnen en gebieden. • We sluiten aan bij de intake- en omgevingstafel en treden daarbij op als sparringpartner voor maatwerkoplossingen binnen toekomstbestendige opgaven. • We beschouwen erfgoed als inspiratiebron voor een aantrekkelijk woon- en leefklimaat.

• We onderzoeken of en hoe we monumenteigenaars kunnen ondersteunen bij het verduurzamen van hun monument. • We gaan in samenwerking met betrokkenen en belanghebbenden aan de slag met het opstellen van een onderzoeksagenda om zo kennislacunes te dichten. Hierbij gaan we uit van een integrale erfgoedbenadering en gebruiken we methodieken als gebiedsbiografieën, gebiedswaarderingen en een interactieve erfgoedkaart. 3 Beleving en betrokkenheid

• We stimuleren beleving en betrokkenheid bij het erfgoed door het digitaal te beschikbaar te maken voor een breed publiek en verschillende toepassingen. • We zetten ons samen met onze partners in om erfgoededucatie breed onder de aandacht te brengen. • We ondersteunen de ontwikkeling van jeugd- en onderwijsprogramma’s waarbij het gebruik van nieuwe media onze aandacht heeft. • We zijn ons bewust van de impact van erfgoed op de sociale cohesie in onze gemeente en intensiveren de samenwerking met partijen op sociaal gebied zoals de Cultuurraad en cultuurcoach.

4 Ondersteuning en samenwerking

• We ondersteunen geïnteresseerden en belanghebbenden met kennis en advies. • We stimuleren de samenwerking tussen verschillende beleidsvelden, zoals duurzaamheid, ruimtelijke ontwikkeling en het sociaal domein.

• We intensiveren de samenwerking met andere overheidsorganen, historische kringen, maatschappelijke organisatie en ondernemers.

55

Nota erfgoed 2026-2036

Afbeelding Afbeelding25 24Kasteel KasteelLoon Loonop opZand, Zand,ca. ca.1900. 1900.Bron: Bron:M. M.Kolfschoten-Verheyen/ Kolfschoten-Verheyen/collectie collectieRegionaal RegionaalArchief ArchiefTilburg/ Tilburg/600590. 600590.

..

56

Nota erfgoed 2026-2036

Afbeelding 26 Roodkapje in het Sprookjesbos van de Efteling Foto: F.Vollenbronck

57

Nota erfgoed 2026-2036

6. Communicatie en evaluatie 6.1 Communicatie Een sterk erfgoedbeleid valt of staat met goede communicatie. Naast het informeren van inwoners en partners gaat het ook om het creëren van betrokkenheid en wederkerigheid. Erfgoed krijgt pas betekenis wanneer verhalen gedeeld worden en mensen zich erin herkennen. We communiceren helder en open naar zowel de erfgoedsector als naar het brede publiek over ons beleid, de doelen, de beschikbare middelen en de verwachtingen: Doelen van communicatie 1.

Bekendheid vergroten – inwoners, organisaties en ondernemers weten wat erfgoed is, waar het te vinden is en waarom het waardevol is.

2.

Betrokkenheid versterken – mensen voelen zich eigenaar van erfgoed en willen bijdragen aan behoud en beleving.

3.

Toegankelijkheid bieden – erfgoed en erfgoedbeleid zijn laagdrempelig en transparant beschikbaar, zowel digitaal als fysiek.

4.

Inspiratie en trots aanwakkeren – erfgoed wordt gezien als iets levends dat bijdraagt aan identiteit en toekomst.

Om deze communicatiedoelen te bereiken inventariseren we welke middelen we tot onze beschikking hebben. Deze middelen vullen we later nog aan met nieuwe inzichten. Communicatiemiddelen •

Digitale erfgoedontmoeting Een publieksvriendelijke website (of sub-pagina op de gemeentelijke website) vormt de centrale plek voor informatie over het Loonse erfgoed. Hier vinden inwoners verhalen, foto’s, informatie over subsidiemogelijkheden en praktische handvatten voor bijvoorbeeld verduurzaming van monumenten.

•

Sociale media en storytelling Via sociale media kunnen verhalen worden gedeeld over monumenten, landschappen en tradities. Dit versterkt het historisch bewustzijn en bereikt ook jongere doelgroepen.

•

Fysieke ontmoeting Jaarlijkse publieksmomenten, zoals de Open Monumentendagen, zorgen voor ontmoeting en dialoog. Daarnaast worden inwoners actief betrokken bij het erfgoed via historische wandel- en fietsroutes.

•

Educatie en participatie Scholen, verenigingen en maatschappelijke organisaties zijn belangrijke partners. Door

58

Nota erfgoed 2026-2036

erfgoededucatie en gezamenlijke projecten bereiken we nieuwe generaties en minder zichtbare groepen. •

Samenwerking met media en partners Lokale media, erfgoedverenigingen en instellingen zoals Erfgoed Brabant zijn belangrijke kanalen om erfgoed bij een breed publiek onder de aandacht te brengen.

6.2 Evaluatie Een beleid blijft alleen effectief als het regelmatig wordt getoetst en bijgestuurd. Evaluatie maakt zichtbaar of de doelen gehaald worden, of de programmalijnen werken zoals beoogd en waar verbetering nodig is. Werkwijze evaluatie: •

Jaarlijkse rapportage We verantwoorden jaarlijks de besteding van onze middelen.

•

Tussentijdse evaluatie We houden in 2030 een tussenevaluatie van het beleid en de uitvoering van de programmalijnen. Daarbij worden inwoners, erfgoedorganisaties en partners betrokken.

•

Eindevaluatie We houden, in aanloop naar een actualisatie van dit beleid, een eindevaluatie van het beleid en de uitvoering van de programmalijnen in 2035. Daarbij worden inwoners, erfgoedorganisaties en partners betrokken.

•

Participatieve monitoring Inwoners en erfgoedverenigingen krijgen de kans om hun ervaringen en signalen te delen. Dit kan via periodieke bijeenkomsten of rechtstreeks bij de gemeente.

•

Aanpassingsruimte Op basis van de evaluaties wordt het beleid zo nodig bijgesteld. Erfgoed is immers dynamisch: nieuwe inzichten, opgaven of kansen kunnen leiden tot aanpassing van prioriteiten.

Communicatie en evaluatie zijn geen randvoorwaarden, maar kernonderdelen van het beleid. Heldere communicatie zorgt voor draagvlak en betrokkenheid, structurele evaluatie garandeert dat het beleid levend en actueel blijft. Zo zorgen we dat erfgoed niet alleen behouden wordt, maar ook blijvend inspireert en verbindt.

59

Nota erfgoed 2026-2036

Afbeelding 28 St. Joachimkerk, De Moer. Sinds 7 juli 2025 is deze kerk aan de eredienst onttrokken. De begraafplaats blijft in gebruik. Samen met inwoners en betrokken partijen onderzoeken we welke nieuwe functie het kerkgebouw kan krijgen. Foto: Loons Fotowerk, Jacques Bertens

60

Nota erfgoed 2026-2036

7. Tot slot – een blik op de toekomst Erfgoed is van en voor iedereen. Het maakt de identiteit van de gemeente Loon op Zand zichtbaar en geeft richting aan toekomstige ontwikkelingen. Met dit beleid leggen we een stevige basis: we beschermen wat waardevol is, benutten erfgoed bij ruimtelijke en maatschappelijke opgaven en verbinden inwoners en organisaties rond een gedeeld verleden. Deze nota markeert geen eindpunt maar juist een vertrekpunt. De komende tien jaar werken we stap voor stap aan een gemeente waar erfgoed vanzelfsprekend deel uitmaakt van de leefomgeving. Daarbij zoeken we steeds de balans tussen behoud en ontwikkeling. Dit doen we samen met inwoners, erfgoedorganisaties, verenigingen en andere belanghebbenden. In die samenwerking ligt de kracht om nieuwe ideeën te laten ontstaan en initiatieven verder te brengen. Samen geven we invulling aan de huidige opgaven en leggen we een stevig fundament voor de uitdagingen van morgen. We zorgen dat ons erfgoed niet alleen herinneringen bewaart, maar ook inspiratie en kwaliteit toevoegt aan de toekomst van de gemeente Loon op Zand.

“Erfgoed is van ons allemaal – het verbindt verleden, heden en toekomst in Loon op Zand.”

61

Nota erfgoed 2026-2036

62

Nota erfgoed 2026-2036

Literatuur Altenburg, F./R. Abeling., 2022: Handreiking begrippenkader cultureel erfgoed onder de Omgevingswet Hoe gemeenten cultureel erfgoed beter kunnen beschermen, door wettelijke begrippen eenduidig toe te passen (in het omgevingsplan), Amersfoort. Breimer, J.N.W., et al., 2020: Handleiding opstellen gemeentelijke archeologische inventarisatiekaarten: Een normstellend kader. Gemeente Loon op Zand., 2018: Erfgoedverordening 2015 gemeente Loon op Zand, nr. 186166, 30 augustus 2018, Loon op Zand. Gemeente Loon op Zand., 2023: Ontwerp omgevingsvisie 2040, Loon op Zand. Hazelkamp, A. van den/G.M. Averink/T. Beukelaar-Van Gulik/R. Schrijvers., 2025: Onderzoeks- en adviesrapport ten behoeve van de Erfgoednota Loon op Zand 2026-2036. Naar een verankering van het bovengronds erfgoed in het Ruimtelijk Beleid onder de Omgevingswet, Amersfoort (Vestigia rapport V2674)

Websites Brabants Erfgoed: https://www.brabantserfgoed.nl/ Cultuurhistorische Waardenkaart Noord-Brabant: https://noordbrabant.maps.arcgis.com/apps/instant/sidebar/index.html?Appid=cc65ce7c9a66445ea653a582f26e4b85. Geraadpleegd in juni/juli 2025. Erfgoed Brabant: https://www.erfgoedbrabant.nl/ Gemeente Loon op Zand: https://www.loonopzand.nl/subsidies. Informatiepunt Leefomgeving: https://iplo.nl/ Overheid: https://lokaleregelgeving.overheid.nl/ Provincie Noord-Brabant: https://www.brabant.nl/ Regionaal Archief Tilburg: https://www.regionaalarchieftilburg.nl/ Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed: https://www.cultureelerfgoed.nl/ Rijksdienst voor Ondernemend Nederland: https://www.rvo.nl/subsidies-financiering/dumava Rijksoverheid: https://www.rijksoverheid.nl/ TAM-omgevingsverordening Noord-Brabant: https://noord-brabant.terceraro.nl/MapViewer/Default.aspx?id=NLIMRO9930TAMOvrNBrabant-va01

63

Nota erfgoed 2026-2036

64

Nota erfgoed 2026-2036

Lijst van afkortingen en veelgebruikte begrippen Attentiestenen Trottoirtegels met een historische foto en QR-code die de aandacht vestigen op bijzondere erfgoedlocaties. Beleidsinstrumenten Middelen waarmee de overheid beleid uitvoert, zoals wetten, subsidies of verordeningen. Cultureel erfgoed Specifieke sporen die mensen door de tijd hebben nagelaten, zoals gebouwen, objecten, structuren of verhalen die blijvende waarde hebben Cultuurhistorische waardenkaart (CHW) Een kaart waarop cultuurhistorische elementen (zoals oude wegen, verkavelingen en gebouwen) zijn vastgelegd, bedoeld om erfgoedwaarden zichtbaar te maken in ruimtelijke plannen. Cultuurlandschap Landschap dat door menselijk gebruik is gevormd en cultuurhistorische waarde heeft. Dynamische Erfgoedkaart Een digitale en regelmatig geactualiseerde kaart waarop erfgoedobjecten, landschappen en structuren zichtbaar zijn. Erfgoed Materiële en immateriële zaken die we van vorige generaties hebben geërfd en willen doorgeven, zoals monumenten, landschappen, verhalen, tradities en archieven. Erfgoedverordening Gemeentelijke regelgeving voor bescherming en omgang met monumenten en erfgoed binnen de gemeente Erfgoedwet (2016) Nationale wet die regels geeft voor de bescherming en omgang met erfgoed, waaronder monumenten, archeologie en collecties.

Funerair erfgoed Erfgoed dat verband houdt met begraafplaatsen, grafmonumenten en rituelen rond de dood. Gebiedsbiografie Een beschrijving van de historische ontwikkeling van een gebied, waarin erfgoed, landschap en verhalen samenkomen. Herbestemming Het geven van een nieuwe functie aan een monument of erfgoedlocatie die zijn oorspronkelijke functie heeft verloren, zoals een kerk die een bibliotheek wordt

65

Nota erfgoed 2026-2036

Herinneringserfgoed Erfgoed dat verbonden is aan persoonlijke of collectieve herinneringen, vaak met een emotionele of symbolische waarde. Immaterieel erfgoed Tradities, rituelen, gebruiken, dialecten en verhalen die niet tastbaar zijn, maar wel van grote betekenis voor de identiteit en saamhorigheid van een gemeenschap. Integraal beleid Een benadering waarbij erfgoed niet los wordt gezien, maar onderdeel vormt van bredere beleidsvelden zoals duurzaamheid, woningbouw en zorg. Kerkenvisie Een plan of strategie voor de omgang met religieus erfgoed, met name kerken die leeg komen te staan en een nieuwe bestemming nodig hebben. Monumentenensemble Een monument inclusief het interieur en de directe omgeving, die samen een cultuurhistorisch geheel vormen. Omgevingsplan Een gemeentelijk plan (onder de Omgevingswet) waarin alle regels over de fysieke leefomgeving staan, inclusief erfgoed en monumentenzorg. Omgevingstafel/ intake-overleg Overlegmoment binnen de gemeente waarin nieuwe ruimtelijke plannen worden besproken, inclusief erfgoedtoetsing Omgevingswet (2024) Nationale wet die alle regels voor de fysieke leefomgeving bundelt, waaronder ook erfgoed. Gemeenten moeten erfgoed hierin verankeren. Post '65 erfgoed Erfgoed uit de periode na 1965, zoals moderne architectuur, stedenbouw en omgevingskunst.

Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE) De RCE is een uitvoeringsorganisatie van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen die zich inzet voor het behoud, beheer en de kennisontwikkeling van cultureel erfgoed in Nederland. De RCE voert wetten uit, geeft advies, ontwikkelt kennis en werk samen met anderen om he rijksmonumentenbeleid te realiseren en het Nederlandse erfgoed te beschermen. Roerend erfgoed Verplaatsbare voorwerpen met historische waarde, zoals archiefstukken, kunstwerken, schepen of gebruiksvoorwerpen. Stakeholders Betrokken partijen bij beleid, zoals inwoners, monumenteneigenaars, heemkundekringen, erfgoedorganisaties, kerkbesturen en ondernemers.

66

Nota erfgoed 2026-2036

Verdrag van Faro Europees verdrag dat benadrukt dat erfgoed vooral een maatschappelijke waarde heeft en dat de samenleving actief bijdraagt bij het bepalen van erfgoed. Verduurzaming van monumenten Het proces waarbij monumentale gebouwen energiezuiniger worden gemaakt met behoud van historische waarde. Verhaallijn (in erfgoedcontext) Thematische benadering van erfgoed waarbij objecten, locaties en verhalen in samenhang worden gepresenteerd. Waarderingskader Een systeem van criteria waarmee de waarde van erfgoedobjecten wordt beoordeeld, bijvoorbeeld op basis van leeftijd, architectuur, gebruik of betekenis.

67

Nota erfgoed 2026-2036

68

Nota erfgoed 2026-2036

Kaart Loon op Zand, circa 1867. Bron: collectie Regionaal Archief Tilburg/ 056629

69

Nota erfgoed 2026-2036

70

Nota erfgoed 2026-2036