Bestuurlijke toekomst Loon op Zand Eindrapport incl bijlagen.pdf
Tekst van het document
23 Gemeente Loon op Zand, Toekomstagenda 2030. 24 Gemeente Loon op Zand, Afdeling Infra 2020.
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
21
Met betrekking tot hernieuwbare energie ligt het percentage van Loon op Zand net onder het Nederlands gemiddelde, maar ver boven dat van de regio. Op hernieuwbare elektriciteit scoort Loon op Zand minder goed en ver onder het landelijk gemiddelde. Het percentage zonnepanelen ligt net iets onder het Nederlands en regionaal gemiddelde25. Hernieuw bare energie
Hernieuw bare elektriciteit
Woningen met zonne panelen
Loon op Zand
7%
3,9%
10%
Nederland heeft zich verbonden aan verschillende internationale
Heusden
3,3%
4,7%
13,5%
klimaatafspraken. Het hieruit voortvloeiende Nederlandse klimaat-
Waalwijk
4,5%
5,9%
8,5%
beleid richt zich grotendeels op het terugbrengen van de uitstoot
Tilburg
5,4%
6,5%
8,8%
van broeikasgassen. Voor het bereiken van de nationale doelstellin-
Dongen
1,6%
2%
12,9%
gen is er onder andere een Energieagenda opgesteld, een Klimaat-
Langstraat
5,%
4,8%
11,%
akkoord met verschillende sectoren gesloten en is een Klimaatwet
Hart van Brabant
5,8%
8,%
12,%
aangenomen. De verschillende maatregelen zullen uiteindelijk
Nederland
7,6%
18,2%
12,5%
lokaal hun beslag (moeten) krijgen met een rol voor de gemeente; een voorbeeld vormt de opgave om wijken aardgasvrij te maken en
Tabel 3.
daarvoor plannen te ontwikkelen. Een andere grote opgave voor
Duurzame energie, CBS & Klimaatmonitor Rijkswaterstaat, 2018/2019
gemeenten is om de leefomgeving klimaatbestendig te maken.
Wat betekent dit voor de gemeente? • Loon op Zand doet het niet slecht op het thema duurzaamheid, maar is ook geen koploper. De cijfers laten zien dat de gemeente nog een grote opgave heeft op het gebied van circulariteit, energie en klimaat. • De ambities, zowel lokaal als regionaal, zullen de gemeente dwingen om hier meer inzet op te plegen.
De regio Hart van Brabant werkt aan een Regionale Energie- en Klimaatstrategie (REKS), conform de afspraken die zijn gemaakt in het Klimaatakkoord van Parijs, het Regeerakkoord, het Interbestuurlijk programma en het landelijk klimaatakkoord. Met REKS wordt in kaart gebracht hoe en waar energie bespaard kan worden en duurzaam opgewekt kan worden. Ook staat erin welke mogelijkheden er zijn voor het duurzaam verwarmen van de huizen en hoe de omgeving aangepast kan worden aan het veranderende klimaat. Energieneutraal wonen vereist een zeer lage hoeveelheid energie, die in belangrijke mate voortkomt uit hernieuwbare bronnen. Te zien is in de onderstaande tabel dat Loon op Zand, na Heusden, het hoogst gemiddeld gasverbruik heeft per woning in de regio. Gemiddeld gasgebruik alle woningen [m3_10]
Gemiddeld elektri citeits-gebruik alle woningen [kwh_10]
Gemiddeld warmte gebruik woningen [gj]
% energiegebruik wonen (gas, elektr. en warmte)
Loon op Zand
1.530
3.220
45,4
36,3%
Heusden
1.560
3.280
46,5
22,6%
Waalwijk
1.410
2.970
42,1
23,1%
Tilburg
910
2.710
37,8
28,6%
Dongen
1.470
3.160
43,8
15,2%
Langstraat
1.500
3.157
45,7
27,3%
Hart van Brabant
1.459
3.157
44,7
28,9%
Nederland
1.310
2.730
41,1
20,2%
Tabel 2.
Energietransitie, CBS & Rijksdienst voor het Wegverkeer 2018/2019
25 Loon op Zand laat optekenen dat in de opgave rondom hernieuwbare energie grote stappen worden gezet, die (nog) niet altijd in de grafieken te zien zijn.
B
B
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
22
2.5
Een economisch sterke, toeristische en veilige gemeente
Efteling De Efteling is in bezoekersaantallen en oppervlakte het grootste
Wanneer wordt gekeken naar de regio, geeft een nadere analyse26
attractiepark van de Benelux met 5,4 miljoen bezoekers in
aan dat de Langstraat wat betreft voorzieningengebruik en de
2018. De totale omzet van de Efteling kwam in 2019 uit op
algemene arbeidsmarkt deel uitmaakt van het Daily Urban
227,7 miljoen euro27; het bedrijfsresultaat was 28,7 miljoen
System Midden-Brabant, maar wat betreft economische
euro. Er wordt steeds meer ingezet (en omzet gemaakt) met
specialisaties wel een eigenstandig ecosysteem is. Waalwijk
accommodaties in en rond de Efteling. Zo was er in 2019 een
vormt in dat verband een stad vooral met veel werkgelegenheid.
flinke stijging van de inkomsten uit vakantiepark Loonsche
De metaalnijverheid en consumentendiensten zijn trekkers.
Land. Door het (toenemende) meerdaagse verblijf levert het
De arbeidsparticipatie is regionaal echter niet hoog en neemt
pretpark jaarlijks drie miljoen euro aan toeristenbelasting voor de
ook gestaag af. Daardoor neemt ook het aandeel van lagere
gemeente op. Bij de Efteling zijn rond de 3.000 medewerkers in
inkomensgroepen toe. Regionaal is dit het geval in Waalwijk,
dienst28. Van de vakantiewerkers in de Efteling is 85% afkomstig
maar ook in Kaatsheuvel. De kern Loon op Zand staat er wat dat
uit de nabije omgeving. In totaal komt ruim 1 op 6 van de 2.500
betreft iets beter voor. Er is ook een (bescheiden) trend zichtbaar
Efteling-medewerkers uit de gemeente Loon op Zand.
van een trek van de jonge (vitale) beroepsbevolking naar de grote(re) steden en een trek van hoge inkomensgroepen naar
Met het vastgestelde bestemmingsplan ‘Wereld van de Efteling
(meer landelijke) gemeenten in de omgeving.
2030’, dat door de gemeenteraad werd goedgekeurd, werd een basis gelegd voor de toekomst. Na de vaststelling van dit
Naast de keukenbranche (bakermat van de Mandemakers
bestemmingsplan zijn omwonenden en bedrijven uit de buurt
groep) springt bij Loon op Zand met name de toeristisch-
bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State in
recreatieve sector in het oog, met de Efteling en de Loonse
beroep gegaan. De Raad van State heeft veel beroepsgronden
en Drunense duinen als trekkers. In Loon op Zand maakt
ongegrond verklaard, maar op 15 punten aangegeven dat het
de toeristische sector 35,1 procent uit van de totale
bestemmingsplan moet worden verbeterd. Zo is de uitbreiding
werkgelegenheid, terwijl dat aandeel in de gehele provincie
niet goed onderbouwd, biedt het bestemmingsplan te veel
Noord-Brabant 6,2 procent bedraagt (2019).
ruimte aan de Efteling en zijn de gevolgen voor omwonenden en de natuur niet op alle punten goed beoordeeld. De
In het Economisch Programma Loon op Zand is afgesproken
gemeenteraad heeft nu een half jaar om het plan te verbeteren.
dat de opbrengst van de toeristenbelasting boven de € 750.000,in een reserve wordt gestort, waarover door de stichting
De toeristische ambitie van Loon op Zand past in de regionale
Ondernemend Loon op Zand (SOL), de Lokaal Toeristische
speerpunten. De provincie Noord-Brabant wil de komende jaren
Adviesraad (LTA) en het college voorstellen aan de raad kunnen
uitgroeien tot de meest innovatieve en gastvrije regio van Europa
worden gedaan.
voor kortdurend verblijf. In het hart van Brabant is het aanbod aan dag- en verblijfsrecreatie breed en afwisselend, met als
“Het DNA van de gemeente Loon op Zand is onze gastvrijheid:
hoofdrolspelers de Efteling en Safaripark Beekse Bergen, maar ook
recreatie en toerisme staan hoog in het vaandel”
de bossen en vennen rond Oisterwijk en de Loonse en Drunense Duinen. De ambitie van de samenwerkende gemeenten, waaronder de gemeente Loon op Zand, is om de komende jaren te groeien van een binnenlandse naar een internationale bestemming voor toeristen uit heel Noordwest Europa. De focus ligt daarbij enerzijds op de gezins- en familiemarkt, waarbij andere doelgroepen uiteraard niet worden uitgesloten. Anderzijds zet men in op langer meerdaags verblijf zodat niet één maar meerdere attracties, locaties en/of ondernemingen bezocht kunnen worden29.” “De Efteling brengt enorme werkgelegenheid voor de gehele regio, daar zijn we trots op.”
26 Tordoir, 2019
27 Bron: Loopings.nl 28 Bron: Wikipedia. 29 Masterplan Wereld van de Efteling 2030, p.9
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
23
Veiligheid
Daarnaast slaat Loon op Zand voor de aanpak van criminaliteit
De vakantieparken binnen de gemeente Loon op Zand
en ondermijning de handen ineen met de Langstraat, de
verdienen aandacht. De gemeente wil ervoor waken dat
provincie en de Universiteit Tilburg. Gezamenlijk starten zij
de parken verloederen, woonlocatie zijn voor illegale
een onderzoek naar hoe criminaliteit effectiever kan worden
arbeidsmigranten of een broedplaats worden voor criminaliteit.
aangepakt en hoe de invloed van de onderwereld op de
Voorbeelden zijn bijvoorbeeld het in 2018 door de burgemeester
bovenwereld teruggedrongen kan worden. De samenwerking
als ‘risicogebied’ bestempelde vakantiepark Droomgaard
kent in eerste instantie een looptijd van drie jaar32.
in Kaatsheuvel, waar bij politiecontroles overtredingen als verboden wapen- en drugsbezit op het park aan het licht
Wat betekent dit voor de gemeente?
kwamen .
• Loon op Zand heeft een sterk toeristisch profiel. De gemeente kan hiervan profiteren en doet dat ook. • Naast voordelen (werkgelegenheid) zijn er ook schaduwkanten voor de (inwoners van) de gemeente. Vooral over de verkeersoverlast (files), parkeren, geluidshinder en aantasting van leefomgeving en natuur maken inwoners zich zorgen. • Dit vergt van de gemeente inzet richting de gemeenschap. • Daarnaast moet de gemeente richting de regio haar voortrekkersrol op toeristisch gebied waarmaken. • Het Eftelingdossier vraagt veel van de gemeente op diverse beleidsterreinen.
30
Tot slot besteedt de gemeente Loon op Zand ook aandacht aan het tegengaan van fraude en ondermijning. De prioriteiten in het integraal veiligheidsbeleid 2019-2022 zijn het aanpakken van ondermijning, overlast, high impactcrimes en het versterken van de verbinding tussen zorg en veiligheid. De gemeente gaat ook onderzoeken of zij mobiel cameratoezicht kan inzetten op plaatsen binnen de gemeente met veel overlast en vernielingen31.
Foto: PIX4PROFS/Jan Stads 30 Via https://www.gelderlander.nl/eindhoven/verloedering-hangt-in-de-lucht-bij-vakantieparken~a1c29d8c/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F 31 Gemeente Loon op Zand, Coalitieakkoord 2019-2022.
32 Via https://www.bd.nl/waalwijk-heusden-e-o/langstraat-zet-slimmeriken-in-tegen-criminelen-als-we-blijven-doen-wat-we-deden-gaan-we-strijd-tegen-ondermijning-niet-winnen~a0b2c226/
B
B
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
24
Wat vindt men in de gemeente Loon op Zand belangrijk? Zowel in de grote inwonersenquête als tijdens de avonden
Gezonde financiën van de gemeente
met ondernemers, maatschappelijke organisaties en verenigingen kwam de volgende vraag naar voren: welke
Onderhoud van openbare ruimte (straten, fietspaden, stoepen en het groen)
thema’s zijn van belang in de gemeente? De volgende grafiek Kwaliteit van de dienstverlening
geeft de totale uitkomsten weer van de inwonersenquête: Nagenoeg alle inwoners (97%) vinden gezonde financiën
Betaalbaarheid van de lokale belastingen
van de gemeente en het onderhoud van de openbare Voorzieningen in de buurt
ruimte belangrijk of heel belangrijk. Ook de kwaliteit van de dienstverlening, de betaalbaarheid van de lokale belastingen
Kwaliteit van visie en plannen
en de voorzieningen in de buurt worden door bijna alle inwoners (heel) belangrijk gevonden.
Betrokkenheid van de gemeenschap bij de gemeente
De belangrijkste conclusie uit de enquête is dat men graag Het bewaren van het ‘eigen’ karakter van uw dorp of wijk
de basis op orde wil hebben. Men wijst op de meest cruciale thema’s van de gemeente. De elementaire taken (openbare
Openbaar vervoer en bereikbaarheid
ruimte, dienstverlening, voorzieningen) en randvoorwaarden (gezonde financiën, betaalbare lasten) worden het meest
Duurzaamheid en energietransitie
genoemd. De need to have staat hoger op het lijstje dan de nice to have, zoals recreatie en toerisme. ‘De kwaliteit
Ontwikkeling van recreatie en toerisme
van het leefklimaat wordt gemaakt door de inwoners. De 0%
10%
De Moer
20%
30%
40%
Kaatsheuvel
50%
60%
70%
80%
Loon op Zand
90%
Totaal
100%
gemeente schept slechts de voorwaarden’, licht een inwoner toe. Inwoners verwachten dan wel dat dit wordt geregeld.
Figuur 14. Wat is voor u van belang in uw gemeente? (belangrijk of heel belangrijk)
Foto: PIX4PROFS/Jan Stads
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
25
Bestuur en organisatie
Hoofdstuk 3
In dit hoofdstuk wordt de gemeente Loon op Zand belicht vanuit het bestuur en de organisatie. In de eerste twee paragrafen gaan we in op het bestuur (dat wil zeggen: college en raad) en de organisatie. Hun kracht maakt dat de gemeente kan voldoen aan de wensen en verwachtingen ten aanzien van de gemeente. Maar dat doet de gemeente niet alleen; ook het samenspel met inwoners en de regio speelt een rol. Daar gaan de twee paragrafen erna over.
B
B
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
26
3.1
Actief bestuur
Waardering van het gemeentebestuur
Het ‘dagelijks bestuur’ van de gemeente bestaat uit het college.
De enquête laat zien dat inwoners het gemeentebestuur
Loon op Zand heeft een college met een burgemeester en drie
van Loon op Zand gemiddeld een kleine voldoende geven:
wethouders. Dit college van Gemeentebelangen, Voor Loon en
het gemiddelde rapportcijfer is een 6,0. Een kwart van de
de VVD verving in de loop van deze raadsperiode (november
inwoners (26%) geeft het bestuur een onvoldoende en 39%
2019) een college met een andere politieke samenstelling. Dat
geeft een 7 of hoger. Als we de kernen vergelijken zien we
college viel over de financiën van de gemeente. Het huidige,
dat inwoners van Loon op Zand beduidend minder tevreden
nieuwe college opereert op basis van een nieuw coalitieakkoord,
zijn (rapportcijfer 5,6) dan inwoners van De Moer (6,2) en
’Schouders eronder, samen vooruit’. Daarin zijn vier vensters
Kaatsheuvel (6,3).
opgenomen (Gemeenschappen; Omgeving; Economie; Gemeenschap, Bestuur en Communicatie) en een hoofdstuk over Financiën. Het coalitieakkoord bevat de wens om een onafhankelijk onderzoek naar de beste bestuursvorm van Loon op Zand. Collegeleden spelen niet alleen een rol binnen de gemeente, maar zijn ook actief in de regio en daarbuiten. Zo is de burgemeester lid van een landelijke commissie van de VNG (College van Arbeidszaken) en een wethouder coördinerend bestuurder van de Regionale Energie Strategie. Daarnaast
De voornaamste redenen voor inwoners om een 5 of lager te geven zijn gebrek aan visie, kennis, kunde en de gemeentefinanciën. Daarnaast valt op dat de betrokkenheid en bereikbaarheid van het bestuur en de organisatie door inwoners zowel als reden worden genoemd voor een laag rapportcijfer als voor een hoog rapportcijfers. De waardering hiervoor is dus wisselend. De betrokkenheid en zichtbaarheid van de burgemeester worden overigens wel regelmatig aangedragen als reden voor het geven van een voldoende. 40%
vervullen de collegeleden diverse andere bestuursfuncties in de samenwerkingsverbanden waaraan Loon op Zand deelneemt.
30%
20%
In de regio krijgen we terug dat de individuele bestuurders (burgemeester, wethouders) positief worden gewaardeerd om hun optreden. Dat draagt bij aan een goed beeld van de gemeente en de samenwerking. De raad bestaat uit negentien leden, verdeeld over vijf partijen.
10%
0%
1
2
De Moer
3
4
Kaatsheuvel
5
6
7
Loon op Zand
8
9
Totaal
10
Weet ik niet
Figuur 15. Waardering voor het gemeentebestuur
De grootste fractie is Gemeentebelangen met zes zetels, daarna volgen het CDA (vier zetels), Voor Loon (drie zetels), de VVD (drie zetels) en Pro3 (drie zetels). De opkomst voor de gemeenteraadsverkiezingen was 52,12%, tegen een landelijk gemiddelde van 54,97%. Vier jaar daarvoor was het opkomstpercentage 48,03% (landelijk: 53,8%). Ofschoon de politieke betrokkenheid daarmee relatief laag lijkt, komt uit gesprekken wel een beeld naar voren van korte lijnen tussen het bestuur en inwoners, ondernemers en organisaties. Het bestuur van Loon op Zand onderhoudt nauwe banden met bestuurlijke partners in de regio (zie onder) en maatschappelijke partners. Daaronder vallen actieve contacten met bedrijven die voor de gemeente belangrijk zijn. Zo is er een Lokaal Toeristische Adviesraad van de gemeente, waaraan onder meer de Efteling deelneemt.
Wat betekent dit voor de gemeente? • Het politieke landschap is met dit overzichtelijke aantal partijen veel minder gefragmenteerd dan het landelijke beeld. Dat geeft de mogelijkheid voor slagvaardige besluitvorming. • De val van het eerdere college geeft aan dat de financiële situatie ook politieke druk geeft. • Het college ‘staat er goed op’ in de regio. • Het bestuur van een kleinere gemeente staat vaak dichter op de inwoners. Dit geeft het voordeel van betrokkenheid en herkenbaarheid. Nadeel kan zijn dat de onderwerpen op detailniveau liggen en er een constante druk ligt om op dat niveau aan de wensen te voldoen, waardoor de strategie (lange termijn) en regionale context naar de achtergrond raken.
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
3.2
27
Organisatie: dichtbij de inwoners, vooralsnog kwetsbaar
“We moeten er uiteindelijk voor zorgen dat burgers tevreden zijn met de gemeente waarin hij of zij woont.
Deze paragraaf gaat in op het ‘motorblok’ van Loon op Zand:
Mensen moeten zich gehoord voelen en betrokken worden.
de gemeentelijke organisatie. Allereerst kijken we naar de
Het gaat niet alleen om de financiën.”
kenmerken van de organisatie. Daarna gaan we in op de sterkten en zwakten die worden gezien en beleefd. Tegen
3.2.1
Staat van de organisatie33
de achtergrond van deze sterkten, zwakten en uitdagingen
De gemeente Loon op Zand kent een eigen, volledig zelfstandige
van buitenaf, staat de organisatie voor de opgave om zich te
organisatie. De organisatie met 158 medewerkers is opgebouwd
ontwikkelen. Daarover gaat het derde deel van deze paragraaf.
uit zeven domeinen met daarbinnen een aantal afdelingen. Het
In het slot trekken we enige conclusies.
organogram ziet er als volgt uit:
Directie 1 fte Griffie 2,3 fte
Gemeentewinkel 16,9 fte
FBI 25,52 fte
Maatschappij en organisatie 18,83 fte
Servicepunt 26,76 fte
Ruimtelijke ontwikkeling 14,32 fte
VTV
Infra
14,56 fte
24,24 fte
Openbare ruimte en vergunningen
Planning en control
Cluster Mens en maatschappij
Bedrijfsvoering en administratie
Ruimtelijke ontwikkeling
Vergunningverlening
Infra binnen
Burgerzaken
Financiële administratie
Cluster Communicatie
Beleid
Grondzaken
Ondersteuning
Infra buiten
Telefonie, ontvangst en informatie
Belastingen
Cluster P&O
Loket
Handhaving
Facilitair
Informatie en automatisering
Cluster Samenwerking
Schuldhulpverlening
Integrale veiligheid
Informatiebeheer
Cluster Juridische zaken
Statushoudersbegeleiding
Bestuurssecretariaat Baanafspraak
Inkoop
Zorg Wmo
Subsidieverwerving
Zorg Jeugd Wijkteam en vrijwilligerscoördinatie
Figuur 16. Organogram
33 Cijfers in deze paragraaf zijn verschaft verstrekt het cluster P&O van de gemeente Loon op Zand.
B
B
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
28
Totaal kent de organisatie (begroting 2019) 153,9 fte. De
Het takenpakket van de gemeente is in de afgelopen jaren
grootste afdeling is het servicepunt met 26,1 fte; dan volgt
sterk toegenomen terwijl de (invulling van de) formatie
Financiën, Bedrijfsvoering en ICT met 25,6 fte. De kleinste
daarmee geen gelijke tred heeft gehouden. Een factor bij de
eenheid is de griffie met 2,3 fte.
totstandkoming van dit beeld is dat in de organisatie van 2012 tot en met 2015 taakstellingen (bezuinigingen) zijn doorgevoerd. Dit heeft door de organisatie heen tot een toename van de werkbelasting voor medewerkers geleid. Dat
>60 jaar <35 jaar 16% 12% 55-60 jaar 17%
vertaalt zich onder meer naar een hoog ziekteverzuim. In 2019 lag het ziekteverzuim op 9,6%; dat is sterk boven het
35-45 jaar 30%
gemiddelde van alle gemeenten van 5,8% en het gemiddelde van gemeenten van deze grootte van 5,4%32. Dat geeft aan dat
45-55 jaar 25%
Figuur 17.
de werknemers onder grote druk staan.
Gemiddelde leeftijd gemeenteambtenaren in Loon op Zand, Bron: Kengetallen personeel LoZ.
Met een gemiddelde leeftijd van 47,9 is het personeelsbestand van Loon op Zand daarmee iets jonger dan het gemiddelde van kleinere gemeenten (48,4) en alle gemeenten in Nederland (48,0).
10% 9% 8% 7% 6% 5% 4%
Loon op Zand 20.000-50.000 inwoners Alle gemeenten
2016
2017
2018
2019
Figuur 19. Ziekteverzuim, Bron: Kengetallen personeel Loz, A&O 2019.
Loon op Zand kent veel vacatures die langdurig niet zijn ingevuld. Het percentage vacatures kende in 2016 een hoogte
Om de fluctuaties en ziekten op te vangen heeft de gemeente
punt met 19%. Dat is nadien iets ingelopen. In 2018 waren er
een ‘ziek-piek’-budget, dat in 2019 € 543.000 bedroeg. Ook
op fte-basis 17,6 vacatures; dat is 13%. De krappe arbeidsmarkt
worden sommige vacatures tijdelijk extern ingevuld. In totaal
met moeilijk in te vullen vacatures in combinatie met een hoge
(dus ook inclusief projecten, waarbij inhuur gebruikelijk is) is
uitstroom wordt onder andere gevoeld in Ruimtelijke Ordening,
het inhuurpercentage in Loon op Zand 20,9% van de loonsom,
ICT, Financiën, Toezicht en Handhaving. Dit is in lijn met het
zijnde € 2.549.000. Het landelijke gemiddelde (zowel voor alle
landelijke beeld; op deze onderwerpen is er concurrentie tussen
gemeenten als gemeenten in deze grootteklasse) is 18%. Naast
de gemeenten om functies vervuld te krijgen.
deze kosten huurt de gemeente voor € 1.295.000 personeel in voor de realisatie van projecten.
De instroom van nieuwe medewerkers en uitstroom van huidige medewerkers waren in 2019 groter dan het landelijk
Medewerkerstevredenheid
gemiddelde en dan andere gemeenten van deze omvang .
In december 2017 kwamen de resultaten van het
Hierdoor kunnen de dossierkennis en continuïteit in gevaar
laatste medewerkerstevredenheidsonderzoek van bureau
komen.
‘internetspiegel’ uit35. De organisatie scoorde een 6,8, terwijl
34
het gemiddelde van de gemeenten onder 100.000 inwoners een 7,3 scoort. Als pluspunt werd genoemd het inspelen op de
25
Instroom
20
behoefte van de klant. Verbeterpunten lagen in de categorieën
Uitstroom
Gestimuleerd worden in ontwikkeling, Ondersteund bij
15 10
plannen ontwikkeling, Wijze van leidinggeven, Aandacht
5
organisatie voor persoonlijk welzijn en MT weet wat op
0
20,6%
15,2%
Loon op Zand
13,4%
16,5%
8,7%
20.000-50.000 inwoners
8,2%
werkvloer leeft.
Nederland
Figuur 18. Uitstroom en instroom, Bron: Kengetallen personeel Loz, A&O 2019.
34 Personeelsmonitor 2019, A+O Fonds Gemeenten.
35 Medewerkersonderzoek Internetspiegel/Effectory, Hoofdrapportage, december 2017.
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
29
Kwaliteit en capaciteit
Concreet betekent dit dat in 2021 vergunningen worden
In de afgelopen tijd zijn op een aantal terreinen aandachts
verleend conform de nieuwe systematiek en in respectievelijk
punten aan het licht gekomen die te maken hebben met de
2024 en 2028 de omgevingsvisie en omgevingsplannen volgens
kwaliteit en (benodigde) capaciteit en expertise.
de nieuwe Omgevingswet gereed zijn41. Van een behoorlijk aantal medewerkers van diverse afdelingen wordt capaciteit
In 2019 is onderzoek gedaan naar Burgerzaken en is met
gevraagd, zo ook van de cluster M&M. Deze afdeling geeft aan
het rapport Transformatie Burgerzaken de ‘ist en soll’ in
deze capaciteit niet te hebben39. De Omgevingswet wordt gezien
beeld gebracht. Daaruit bleek dat het cluster Burgerzaken de
als een kernopgave in 2020.
wettelijke basis niet op orde had en er flinke investeringen nodig waren. In 2019 werd (nog) geen additioneel geld ter
Op dit moment is een derde van de formatie binnen Financiën
beschikking gesteld, maar in 2020 werden door de raad
ingehuurd. De afdeling draait daarmee voor een (te) groot deel
middelen ter beschikking gesteld in het kader van een
op externe medewerkers. De vaste kern is kwetsbaar en het
Verbeterplan Kwaliteit Burgerzaken.
blijkt lastig om nieuwe vaste medewerkers te werven. Hierdoor staan de financiële kennis binnen de ambtelijke organisatie en
In 2019 werd een startnotitie dienstverlening opgeleverd, die
de adviserende (tegen)kracht richting het bestuur onder druk.
moest worden uitgewerkt tot een dienstverlenings-concept en uitvoeringsprogramma36. De benodigde financiële middelen
3.2.2
Sterkten en zwakten van de organisatie
hiervoor werden met de begroting 2020 niet vrijgegeven.
Kleine organisatie van medewerkers die een extra stapje zetten…
Ditzelfde geldt voor een communicatievisie die was opgesteld37.
Als we kijken naar (en beelden ophalen over) de organisatie, zijn er een aantal sterke punten:
Ook het sociaal domein (Wmo, jeugdhulp, re-integratie)
•
Korte lijnen. Met een relatief kleine organisatie is het
vraagt specifieke aandacht . Hier wordt aangegeven dat door
mogelijk om elkaar snel te vinden. Uit gesprekken blijkt dat
de veelheid aan ontwikkelingen, de voortdurend stijgende
dit vooral binnen de afdelingen het geval is.
38
kosten en de transformatie als grote veranderopgave hiervoor
•
Dicht op de burger het verschil maken. Ook in het
structureel onvoldoende capaciteit beschikbaar is. De werkdruk
medewerkerstevredenheidsonderzoek blijkt dat medewerkers
leidt tot het intern verschuiven van taken, uitstellen van
het fijn vinden om dichtbij de mensen diensten te verlenen
initiatieven, extra tijdelijke inhuur en het maken van overuren.
en direct resultaat te zien. •
De gevolgen voor de medewerkers zijn een onevenredig zware belasting, effectieve uitval en voortijdig vertrek . 39
Betrokkenheid. De ambtenaren van Loon op Zand zijn betrokken en zetten een extra stap als het nodig is.
•
Generalistische medewerkers. In een kleinere gemeentelijke
Daarnaast is een kwaliteitsslag noodzakelijk om de beleids- en
organisatie zijn er relatief weinig specialismen en bestrijken
uitvoeringskracht te versterken. De maatschappelijke trends en
medewerkers een breed terrein. Dit is aantrekkelijk
ontwikkelingen beïnvloeden de aard van de werkzaamheden
voor degenen die gedijen bij afwisseling en veel eigen
van de medewerkers en de vaardigheden, houding en gedrag,
verantwoordelijkheid, en het bevordert de samenhang van
die daarbij van hen gevraagd worden. Dit vraagt om bijscholing
wat er op dat terrein gebeurt. Complexe opgaven kunnen er
m.b.t. inhoudelijke kennis, tools en vaardigheden .
echter onder lijden; daarmee is het tegelijkertijd een zwakte.
40
•
Politiek worden steun en optimisme geuit over de
Bij de invoering van de Omgevingswet kiest Loon op Zand
organisatie en wordt gewezen op de investeringen die nu
voor een gefaseerde aanpak die aansluit bij natuurlijke
worden gedaan (zie onder).
transitiemomenten en de mogelijkheden van de gemeente. “De betrokkenheid van de gemeenschap bij de gemeente en gemeenschap is erg groot, de lijntjes zijn kort. Dat wordt door inwoners als positief ervaren”.
36 Startnotitie dienstverleningsconcept 2019-2023. Taskforce Roaring Twenties gemeente Loon op Zand, , mei 2019. 37 Strategische Communicatievisie 2019-2022, gemeente Loon op Zand, mei 2019. 38 Doorkijkjes naar de toekomst - financieel handelingsperspectief Gemeente Loon op Zand. BMC, mei 2019. 39 Werkplan 2020 Beleidscluster sociaal domein. 40 Afdelingsplan 2020 Servicepunt Welzijn, Wonen en Zorg.
41 Gemeente Loon op Zand, Afdelingsplan M&O 2020.
B
B
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
30
De volgende aandachtspunten en uitdagingen zien we of
Beelden van ondernemers en maatschappelijke organisaties
worden in gesprekken gemeld:
Ondernemers en maatschappelijke organisaties gaven aan
… maar het piept en kraakt wel
van de gemeente te verwachten dat zij professioneel is en •
•
Gebrek aan capaciteit. De belangrijkste negatieve factor
visie heeft. Het bestuur dient de koers uit te zetten, waarbij
is dat in afdelingen (over de breedte van de organisatie)
hij keuzes moet durven maken. Het is daarbij beter om te
een gebrek aan medewerkers wordt gevoeld om de opgaven
focussen op een (klein) aantal beleidsonderwerpen waarop je
aan te kunnen. Naast een kwantitatief tekort wordt
je als gemeente wil onderscheiden, dan om veel dingen een
ook een kwalitatief tekort gezien: voldoende niveau en
beetje te doen. Daarnaast verwachten organisaties dat de
mogelijkheden zich te ontwikkelen tegen de achtergrond
gemeente zich als samenwerkingspartner (buddy) opstelt en
van de steeds complexere opgaven42.
een flexibele en faciliterende houding heeft.
Het ‘piept en kraakt’ in de organisatie. De werkdruk is hoog; dat is terug te zien in het ziekteverzuim. Ook de inen uitstroom en inhuur zijn veel hoger dan gemiddeld.
•
De organisatie is te klein om specifieke expertises zelf in huis te hebben.
•
Binnen en tussen de verschillende domeinen is er minder afstemming dan binnen de afdelingen; dit leidt tot te weinig integraliteit in het aangaan van de (maatschappelijke) opgaven. Samenwerking en afstemming langs de lijnen van de beleidsambities mogen nog meer ontwikkeld worden.
•
•
Als kwaliteiten van de gemeente werden nadrukkelijk de korte lijnen en goede bereikbaarheid genoemd van zowel de ambtenaren als ook de wethouders en de burgemeester. De vertegenwoordigers van organisaties ervaren het contact met de gemeente als persoonlijk. Over de ambtelijke organisatie werd vermeld dat deze de wil heeft om samen te werken, goed luistert en meedenkt. Aanwezigen stellen dat er vaak veel mooie ideeën zijn, maar dat de uitvoering daarvan niet altijd van de grond komt.
De organisatie mag winnen aan doorzettingsvermogen.
In lijn met dit laatste wordt als grootste ontwikkelpunt voor
Plannen worden niet altijd concreet opgepakt en/of worden
de gemeente slagkracht genoemd. Het gebrek hieraan wijt
niet verder gebracht en afgemaakt. Dit gaat zowel om kleine
men aan de grote personele wisselingen, de hoge inhuur en
als grote projecten. Hier kan een samenhang zijn met de
de kleine omvang van de organisatie, waardoor de stabiliteit
capaciteit en werkdruk.
en kwaliteit van de organisatie soms tekort schieten. Tot
We horen een (beleefde) afstand tussen politiek en
slot wordt de organisatie door enkelen ook omschreven als
organisatie; de politiek zou te weinig oog hebben voor de
bureaucratisch, omdat processen niet altijd transparant zijn,
noden van de organisatie. Dit zet druk op de motivatie.
lang duren en/of veel overbodig papierwerk bevatten. De gemeente zou duidelijker moeten communiceren over wat
“Er ligt veel druk op de organisatie, qua capaciteit zitten we krap
realistische verwachtingen zijn en geen beloften (bijvoorbeeld
in het jasje. De zoektocht van deze gemeente is: we hebben goede
financiële toezeggingen) moeten doen die zij niet kan
medewerkers en zitten dicht op de burgers, maar zijn te klein om
waarmaken.
bepaalde expertise in huis te hebben en missen soms capaciteit.”
30% 25% 20% 15% 10%
Ondernemers
Maatsch. organisaties
Verenigingen
Figuur 20. Belangrijkste aspecten van de gemeente als organisatie
42 Samen verder; ambtelijke aanbevelingen voor de raadsperiode 20182022. Ambtelijke organisatie Loon op Zand.
Digitale dienstverlening
Ambtenaren makkelijk aanspreekbaar
Robuuste ambtelijke organisatie
Grote deskundigheid ambtenaren
Nabijheid van het gemeentehuis
Raadsleden goed bereikbaar
Burgemeesters en wethouders goed bereikbaar
Kwaliteit visie en beleid
Kwaliteit dienstverlening
0%
Kwaliteit bestuur
5%
Totaal
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
3.2.3
31
Werken aan de ontwikkeling van de organisatie
Verder wil de coalitie investeren in de medewerkers om de
In de bovenstaande paragrafen schetsten we een beeld van
snelle (maatschappelijke en technische) ontwikkelingen te
de organisatie en haar sterke en minder sterke punten. Dit
kunnen volgen en de noodzakelijke kwaliteit op niveau te
beeld geeft reden tot zorg, maar ook moet worden aangegeven
houden.
dat er nu plannen worden doorgevoerd om de organisatie te versterken.
Presentatie van de organisatievisie De organisatievisie die in 2020 is gepresenteerd45, wil
In de afgelopen jaren, en ook voor de komende tijd, is er
een heldere focus bieden op het handelen en inrichten
namelijk sprake van plannen om de organisatie te ontwikkelen .
van de gemeente Loon op Zand voor de komende jaren.
De onderstaande initiatieven zijn in dit verband relevant.
Deze organisatievisie is de eerste stap in een proces van
43
organisatieontwikkeling. In de begroting 2019 werd de noodzaak voor een structurele investering in de organisatie reeds aangegeven. In het
De visie is: “Sámen resultaat boeken! We gebruiken de kennis
voorjaar van 2019 is de gemeenteraad nader geïnformeerd
uit de samenleving en we stimuleren zelfredzaamheid en eigen
over de behoeften van de organisatie om met behulp van
initiatief van inwoners. We luisteren, zijn open en we leren van
extra middelen invulling te geven aan deze ambitie. Bureau
wat we doen. Sámen boeken we resultaat. Al onze medewerkers
BMC presenteert de notitie ‘Doorkijkjes naar de toekomst
zetten zich daar ondernemend en nieuwsgierig voor in.
– financieel handelingsperspectief’, waarin het bureau
Waarden die daaruit voortkomen zijn: Samenwerken, Resultaat
concludeert dat een herbezinning op de taakuitvoering
boeken, Vitaliteit.”
nodig is. BMC wijst met name op het sociaal domein, en de bedrijfsvoering. Het onderzoek wijst uit dat het stapsgewijs
De strategie luidt als volgt: “De kern van de ontwikkelopgave
opplussen van de formatie met in totaal 15% de komende
is het opbouwen van een solide en tegelijkertijd wendbare
jaren de organisatie de noodzakelijke ‘rust en ruimte’ geeft
organisatie. We zien een solide kernorganisatie die zorgt voor
om inderdaad toe te kunnen groeien naar de gewenste
de dagelijkse dienstverlening aan onze inwoners en voor de
robuustheid .
uitvoering van onze vaste, wettelijke taken. Onze medewerkers
44
hebben een duidelijke taak binnen gestroomlijnde, goed Een globaal ‘doorkijkje’ vanuit het verleden leverde begin 2019
gefaciliteerde werkprocessen. Een betrouwbare planning en
een inschatting op van de benodigde middelen met een omvang
continuïteit in de bezetting zorgen er voor dat het werk op
van 1,5 miljoen euro structureel. Deze gelden zijn toen niet
tijd klaar is. We zien een flexibele organisatie die werkt aan
toegekend.
bestuurlijke opgaven en maatschappelijke projecten en die inspeelt op nieuwe ontwikkelingen. Een multidisciplinaire
De communicatievisie en het dienstverleningsconcept
aanpak in wisselende teams, sturing op het niveau van effecten
waren overeenkomstig de opdracht van de gemeenteraad in
en doelen en flexibele inzet van personeel, zijn cruciaal.”
2019 opgesteld en besproken in het college. De benodigde financiële middelen werden echter nog niet opgenomen in
Aan de organisatieontwikkeling is een roadmap gekoppeld,
de begroting 2020. Door het niet invullen van de behoeften
met een horizon tot eind 2021. Per onderdeel zijn (tussen)
bij de begrotingen 2019 en 2020 wordt nu vastgesteld dat de
stappen en (beoogde) resultaten aangegeven. Ook komt uit de
mogelijkheden van de organisatie onvoldoende zijn voor het
organisatievisie een strategisch personeelsbeleid voort.
invullen van de gewenste ondersteuning.
‘LOL’ staat als uitgangpunt voor de dienstverlening en communicatie; LOL staat voor ‘luisteren, open en leren’.
De huidige coalitie geeft aan dat zij een investering in de organisatie als noodzakelijk ziet. Op basis van concrete voorstellen wil zij daarin investeren, zodat de organisatie zich stap voor stap kan ontwikkelen.
43 Samenhang beleidskaders Organisatievisie, Dienstverlenings concept Communicatievisie, Informatiebeleidsplan, juni 2020. 44 Doorkijkjes naar de toekomst - financieel handelingsperspectief Gemeente Loon op Zand. BMC, mei 2019.
45 Gemeente Loon op Zand, Organisatievisie 2020 - 2022.
B
B
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
32
Zijn er ook voldoende middelen voor?
Dit komt neer op 2,6 fte. Dit is meer dan naar rato van
Zoals hierboven is aangegeven, adviseerde het bureau BMC in
inwoneraantal49.
2019 om de organisatie stapsgewijs op te plussen met totaal 15% in 2022; dit zou de organisatie de rust en ruimte geven om
De beelden die hierover leven in de regio sluiten daar niet bij
toe te groeien tot de gewenste robuustheid. Dat zou een bedrag
aan. De organisatie van Loon op Zand wordt overwegend
betekenen van +1,5 mln in de begroting 2020 . De raad heeft
gezien als een kleine organisatie die weinig eigen input in de
hier in het najaar van 2019 niet toe besloten.
samenwerkingsverbanden levert.
46
Medio 2020 is parallel aan de presentatie van de organisatievisie aan de gemeenteraad aangegeven dat een investering van €430.000 in 2021 en € 261.000 in 2022 in de organisatie noodzakelijk was om voor de versterking van de beleidscapaciteit en verbetering van de ondersteunende systemen47. De bedragen waren gebaseerd op een inventarisatie ‘van onder af’ in de organisatie. In 2021 investeert Loon op Zand in zowel formatie, infra structuur en tools van de organisatie. Ook wordt ingezet op het ondersteunen van en sturen op houding en gedrag48. De structurele uitgaven (plus € 349.000 in 2021 en € 490.000 in 2022) bestaan uit uitbreiding van formatie en investeringen in
3.2.5
Conclusies over de organisatie
ICT. De incidentele uitgaven (Incidentele uitgaven € 127.000
De conclusies kunnen worden getrokken na het bovenstaande,
in 2021 en € 20.000 in 2022) hebben vooral betrekking op de
worden vervat in het onderstaande kader.
aanpassing van het kantoorconcept en tussenoplossingen voor wat betreft de voortzetting van kwaliteit van dienstverlening
Wat betekent dit voor de gemeente?
aan de inwoners in afwachting van definitieve keuzes. Ook is er
• We zien een kleine organisatie waaraan de afgelopen jaren weinig richting is gegeven en wel is bezuinigd. Dit resulteert op dit moment in een kwetsbare organisatie waar weliswaar hard wordt gewerkt, maar de output op onderdelen zelfs zakte tot onder het wettelijk minimum. • De ontwikkeling van de organisatie en haar medewerkers is vooral belemmerd door financiële omstandigheden. Ook de concurrentie op de arbeidsmarkt speelt een rol. • Er moet dus financieel worden ‘bijgeplust’ op de organisatie en dat gebeurt nu ook. Er zijn plannen gepresenteerd (organisatie, dienst verlening, communicatie) die nu daadwerkelijk moeten worden uitgerold. Een ontwikkelslag maken kost capaciteit, kwaliteit en (dus) geld; de ‘basis op orde’ vergt al het nodige. Doorzettingsvermogen is nodig om de organisatieontwikkeling niet te laten verzinken in dagelijkse werkdruk.
een financiële ambitie om tot afbouw van de externe inhuur te komen.
3.2.4
Medewerkers zetten zich ook in voor de regio
Loon op Zand maakt deel uit van een aantal samenwerkings verbanden (vaak gemeenschappelijke regelingen) die ook hun weerslag hebben op de interne organisatie. Van de gemeente wordt namelijk verwacht dat zij daar een inbreng levert; niet alleen in termen van geld maar ook van menskracht. Op verzoek van het algemeen bestuur van Regio Hart van Brabant is aan de kring gemeentesecretarissen gevraagd om in beeld te brengen wat de totale om-niet-inzet in fte per gemeente is binnen deze regionale samenwerking. Loon op Zand zet daarin structureel 3159 uur in ten behoeve van de regionale samenwerking van de negen gemeenten en 472 uur ten behoeve van niet-regio brede projecten (die minder dan alle negen gemeenten betreffen).
46 Doorkijkjes naar de toekomst - financieel handelingsperspectief Gemeente Loon op Zand. BMC, mei 2019. 47 Presentatie burgemeester over de ontwikkeling van de organisatie, 11 juni 2020. 48 Programmabegroting 2021.
49 Uitkomst uitvraag om-niet inzet regionale samenwerking, Regio Hart van Brabant, september 2020
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
3.3
Loon op Zand in de regio
33
Hierdoor krijgt men het gevoel alsof het samenwerkingsverband
Geen gemeente staat alleen; veel speelt zich af in de regionale
fungeert als een extra bestuurslaag, die ingrijpt op de
context. Ook de gemeente Loon op Zand maakt deel uit van
beleidsruimte van individuele gemeenten. Daar voelt niemand
een aantal samenwerkingsverbanden (vaak gemeenschappelijke
iets voor binnen Loon op Zand. De Langstraat is vooral
regelingen met andere gemeenten) om haar opgaven
belangrijk voor het arbeidsmarktbeleid en toerisme.
aan te gaan en taken waar te maken. De belangrijkste samenwerkingsverbanden staan in bijlage 1.
Als blik op de toekomst wordt het Langstraat-verband binnen Loon op Zand genoemd als een optie om een bestuurlijke of
“Loon op Zand danst op verschillende schalen. Dat is onze kracht, omdat we zo meer bereiken dan alleen
ambtelijke samenwerking mee te verstevigen, zodat de lokale belangen goed vertegenwoordigd blijven.
– maar ook onze zwakte, omdat we die partners allemaal keihard nodig hebben”
De regio over Loon op Zand Met betrekking tot de samenwerking met Loon op Zand
Loon op Zand over de regio
worden de volgende opmerkingen gemaakt door de omliggende
Bestuurlijk wordt in Loon op Zand aangegeven dat goed wordt
gemeenten:
samengewerkt in en met de regio. Ambtelijk geeft men aan dat het nodige van de organisatie wordt gevergd om in de regio
•
Loon op Zand is een fijne samenwerkingspartner, omdat zij
mee te doen. Met haar kleine omvang ligt de focus meer op de
vaak op zoek is naar gezamenlijkheid om tot een standpunt
eigen gemeente en organisatie. Het gemeenschappelijke beeld
te komen. Loon op Zand heeft hierdoor krediet opgebouwd
binnen Loon op Zand is dat de organisatie het zelf graag lokaal
binnen de samenwerkingsverbanden. De bestuurders
wil houden, maar dat dit niet altijd beter is. Als uitgangspunt
worden hierbij expliciet genoemd.
wordt genoemd: “Lokaal waar nodig is, regionaal waar het beter kan”. De maatschappelijke opgaven die op de gemeente
•
Loon op Zand kan vaak binnen samenwerkingsverbanden
afkomen worden steeds omvangrijker, zoals energietransitie
niet voldoende bijdragen. Dit komt door het gebrek aan
en klimaatstrategie. Een kleine gemeente als Loon op Zand
geld en capaciteit binnen de organisatie. Dit zogenoemde
kan dit niet alleen aan; daarom onderkent men het belang
freeriders-gedrag leidt tot vraagtekens bij verschillende
van de regionale samenwerkingen. Wel wordt er genoemd dat
partners en kan niet lang vol worden gehouden.
er gewaakt moet worden dat samenwerken het doel wordt, in plaats van het middel.
•
Waalwijk laat het volgende optekenen: “De Langstraat, en zeker de kern Kaatsheuvel en Waalwijk, vormt voor onze
Binnen Loon op Zand wordt ook de vraag gesteld wat
inwoners, bedrijven en instellingen één Daily Urban System.
de optimale schaalgrootte zou moeten zijn om regionaal
Zij is weliswaar verbonden met Tilburg (zuid) en Den Bosch
samen te werken; ligt dit op het niveau van de Langstraat
(oost), maar vormt functioneel een netwerk op zichzelf. Het
of Midden-Brabant? Dit is gekoppeld aan de vraag op welk
onderzoek van Tordoir bevestigt dit.
niveau concrete resultaten (kunnen) worden geleverd. Dit is onderwerpafhankelijk. Omdat Loon op Zand veel waarde hecht
Op een aantal onderwerpen werken Waalwijk en Loon op
aan het principe “ken je inwoner”, wordt er als uitgangspunt
Zand thematisch goed samen, denk aan Baanbrekers, de
genoemd: “Hoe dichter het op de huid van de inwoner komt,
inkoop Wmo en het Regionaal Bureau voor Toerisme. Op
hoe kleiner de regio moet zijn.”
bestuurlijk niveau zijn de contacten de laatste jaren goed en collegiaal via de Langstraatmiddagen. Ook ambtelijk zoeken
Hart van Brabant wordt gezien als een belangrijk samen
Waalwijk en Loon op Zand elkaar veelvuldig op. Bestuurlijk
werkingsverband, maar een terugkomend bezwaar is dat Tilburg
en ambtelijk liggen er stevige relaties en netwerken.
hier vaak de overhand heeft als centrumgemeente, waardoor het een onevenwichtige vorm van samenwerking is. De
Vanuit de gedachte dan we één Daily Urban System vormen
Langstraat-gemeenten nemen soms een gezamenlijk standpunt
zou duurzame samenwerking tot grotere meerwaarde
in binnen Hart van Brabant, om zo tegengewicht te kunnen
kunnen leiden voor inwoners, bedrijven en instellingen,
bieden. Daarnaast wordt als bezwaar genoemd dat Hart van
en de positie in de regio versterken. Waalwijk heeft altijd
Brabant zich nu tevens bezighoudt met meer gedetailleerde
uitgesproken dat samengaan met Loon op Zand op termijn
vraagstukken.
meerwaarde gaat leveren, zie daarvoor ook onze Strategische
B
B
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
34
Visie. Als Loon op Zand kiest voor het verkennen van
3.4
Samenwerken met de actieve gemeenschap
vormen van ambtelijke en bestuurlijke integratie, is
Naast het bestuur, de organisatie en de regio is vooral de eigen
Waalwijk graag een gesprekspartner.”
gemeenschap belangrijk om de (maatschappelijke) opgaven aan te gaan. Daar gaat deze paragraaf op in.
•
Heusden ziet een verdergaande Langstraat-samenwerking dan deze op dit moment niet zitten. De gemeenten en hun
Toekomstagenda Loon op Zand 2030
inwoners verschillen hier naar hun zeggen te veel voor.
In een participatief proces met de inwoners is in 2019 een toekomstagenda samengesteld. De agenda kent vier vensters met
•
Dongen komt in bevolkingssamenstelling en karakter
evenzovele charmeoffensieven: Gemeenschappen, Omgeving,
behoorlijk overeen met Loon op Zand, maar veel
Economische ontwikkeling en Gemeenschap, bestuur en
maatschappelijke verbanden zijn er niet. De gemeente ziet
communicatie. Op 11 april 2019 stelde de gemeenteraad de
wel voordelen in de huidige (ambtelijke) samenwerking
Toekomstagenda van Loon op Zand vast als ‘input’.
en merkt op dat de potentie daarvan (nog) niet volledig is benut. Een uitbereiding ervan kan liggen in ambtelijke
In het voorgaande hoofdstuk is uitgebreid ingegaan op de
uitwisseling van capaciteit en kennis. Wel moet de
maatschappelijke opgaven, die ook in de Toekomstagenda 2030
samenwerking dan concrete meerwaarde creëren,
terugkomen. Hier gaan we kort in op de betekenis voor bestuur
bijvoorbeeld om kwetsbaarheid tegen te gaan. Een fusie,
en organisatie. Twee belangrijke uitkomsten van de agenda
hetzij ambtelijk hetzij bestuurlijk, is op dit moment voor
voor de werkwijze met inwoners en andere betrokkenen in de
Dongen niet aan de orde maar een versteviging van de
toekomst zijn in dit verband:
ambtelijke samenwerking dus wel. • •
Wijkgericht werken als basis van de samenleving. Met een
Tilburg verwelkomt Loon op Zand (liefst volledig) als
nieuwe en frisse aanpak werken enthousiaste inwoners,
fusiepartner als zij dat wenst. Een ambtelijke fusie is in
bestuurders en ambtenaren aan een fijne leefomgeving. Met
principe bespreekbaar, maar de vraag is wel of dit dan een
de Toekomstagenda en Samen Loont is een start gemaakt
toekomstbestendige oplossing is voor de gemeente of een
in het samenwerken tussen gemeenschap en lokaal bestuur,
tussenstation. Bovendien moet dit dan eerst ook intern in
waarbij op een laagdrempelige en transparante manier
Tilburg nog bestuurlijk worden besproken. Tilburg heeft er
beleid wordt gemaakt. Dit moet een vanzelfsprekende
de voorkeur aan om een ambtelijke fusie te voorzien van
manier van werken worden. Wijkgericht werken stopt niet
een bestuurlijke fusie als stip aan de horizon.
bij het inzetten van wijkteams.
Wat betekent dit voor de gemeente? • Net als alle gemeenten is Loon op Zand verweven in een netwerk van gemeentelijke samenwerkingen, dat zich eenduidig uitstrekt in de Langstraat en Hart van Brabant. Waar het zwaartepunt ligt, verschilt per opgave. Het Hart van Brabant kent meer kracht door de inzet van Tilburg. • Loon op Zand kan niet alleen ‘halen’ in de regio maar moet ook ‘brengen’. • De buurgemeenten hebben verschillende perspectieven op een eventuele toekomstige intensivering van de samenwerking.
•
In recente jaren zijn er steeds meer gemeenten – ook in de regio – overgestapt op het wijkgericht werken. Dat leidt tot meer contact met inwoners, een laagdrempelige dienstverlening en hoge reactiesnelheid op meldingen van inwoners.
•
Digitale ondersteuning. De gemeenschap kan beter met elkaar in verbinding komen door een Burgerapp: een innovatieve app die burgers en de gemeente met elkaar verbindt. De App is nadrukkelijk bedoeld voor tweerichtingsverkeer: van burgers naar de gemeente en andersom. De gemeente moet de app op haar website beschikbaar stellen om te downloaden.
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
35
Verwachtingen betreffende de gemeente De enquête onder de inwoners laat zien dat zij graag geïnformeerd en betrokken worden bij het opstellen van nieuwe plannen en de ruimte krijgen om zelf met initiatieven te komen. De verschillen tussen de kernen zijn klein, waarbij
Dat zij bewoners betrekt bij het opstellen van nieuwe plannen
Dat zij bewoners de ruimte geeft om zelf met plannen en initiatieven te komen
Dat zij bewoners informeert over nieuwe plannen
wel opvalt dat de inwoners van De Moer het minst graag betrokken worden bij plannen, maar graag juist eigen ruimte
Dat zij regelmatig naar de mening van bewoners vraagt
voor initiatief willen. Figuur 21 geeft aan dat inwoners niet alleen betrokken willen worden, maar dat zij ook geloven dat
Dat zij bestuurt en de bewoners daar niet bij betrekt
zij een bijdrage kunnen leveren aan de kwaliteit van leven in de gemeente. Deze uitkomsten laten zien dat inwoners niet alleen graag
Iets anders, namelijk...
0%
zelf dingen oppakken, maar ook geïnformeerd en betrokken willen worden. Dat vraagt dus ook iets van de gemeentelijke organisatie, bijvoorbeeld in de vorm van ambtelijke capaciteit
10%
De Moer
Figuur 21.
20%
30%
Kaatsheuvel
40%
50%
Loon op Zand
60%
70%
Totaal
Wat verwacht u van de gemeente?
om de informatievoorziening en participatie van inwoners vorm te geven. Tijdens de consultatieavonden gaven organisaties daarnaast nog mee dat de Stichting Ondernemend Loon op Zand goed functioneert en de samenwerking tussen de ondernemers onderling en met de overheid heeft verbeterd. Tot slot benadrukten aanwezigen van maatschappelijke organisaties dat zij graag zaken oppakken en dat de gemeente ‘niet alles zelf hoeft te doen’. Figuur 22. Woordwolk ‘Wat verwacht u van de gemeente?’
Samenspel tussen ambtenaren en gemeenschap
3.5
De ambtelijke organisatie is al langer bezig met experimenten
Onder de noemer Samen Loont gaat het gemeentebestuur
rond het stimuleren van de eigen kracht. Dit onder het
van Loon op Zand in gesprek met inwoners, ondernemers
motto dat de participatiesamenleving vraagt om een grotere
en maatschappelijke organisaties over leefbaarheid in de drie
verantwoordelijkheid van de burger. De organisatie verwacht
kernen en over nieuwe initiatieven om deze te verbeteren.
Samen Loont
kennis en kunde vanuit de samenleving te kunnen mobiliseren. Eerder, onder bestuur, werd al opgemerkt dat het bestuur en de
Wat betekent dit voor de gemeente?
burgers en ondernemers een hechte band hebben. Dit maakt
• Participatie betekent niet dat er simpelweg een overheveling plaatsvindt van de gemeentelijke organisatie naar de gemeenschap. De participatiesamenleving steekt veel complexer in elkaar: mensen hebben ook wensen richting de overheid. Idealiter is er een partnerschap waarbij de gemeente wel degelijk (ook) iets moet bieden. • Dit vergt organisatie en middelen vanuit de gemeente. Niet vanuit een defensieve gedachte (“als inwoners of bedrijven het oppakken, hoeven wij minder te doen”) maar een krachtige visie. • Een gerichtheid op de kernen van Loon op Zand (in plaats van de gemeente als geheel) wordt hierbij als behulpzaam gezien.
dat het gemeentebestuur ontvankelijk is voor wensen, maar ook dat (strategische) sturing en keuzes maken kunnen lijden onder die nabijheid; als er participatie heeft plaatsgevonden is het lastig om vervolgens politiek-bestuurlijk toch andere keuzes te maken.
B
B
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
36
Financiën
Hoofdstuk 4
Om aan de maatschappelijke opgaven te kunnen voldoen, is een adequate gemeentelijke organisatie noodzakelijk, en ook voldoende financiële middelen. Om meer inzicht te krijgen in de huidige financiële positie en de financiële positie op langere termijn is een ‘financiële foto’ gemaakt van Loon op Zand. Deze foto geeft inzicht in de samenhang tussen de exploitatie, het eigen vermogen, het risicoprofiel/weerstandsvermogen, het investeringsprogramma, de grondexploitaties, en de schuldpositie. Daarna kijken we naar de achterliggende oorzaken van de ontwikkeling die we zien, wat er aan is gedaan en wat er nog meer mogelijk is om de financiële positie te verbeteren.
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
37
Rekening
Begroting
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
Netto schuld quote
44%
56%
56%
50%
49%
72%
68%
58%
53%
Netto schuld quote, gecorrigeerd voor verstrekte leningen
37%
48%
49%
56%
50%
74%
68%
58%
53%
Solvabiliteitsratio
28%
28%
25%
23%
21%
15%
15%
16%
17%
Structurele exploitatieruimte
0%
5%
6%
10%
-2%
1%
1%
0%
-1%
Grondexploitatie
21%
26%
27%
20%
15%
19%
19%
18%
18%
Belastingcapaciteit
109%
111%
112%
113%
112%
127%
127%
127%
127%
2,25
1,87
2,13
1,61
1,19
1,53
Weerstandsratio Tabel 4.
Bij dit hoofdstuk is onder meer gebruik gemaakt van de
4.1.1
Schulden
jaarrekening 2019 en de begroting 2021. De behandeling van
De netto schuldquote is de mate waarin de schuld met het
de begroting 2021 heeft in de loop van november 2020 in de
inkomen gedragen kan worden. Hierbij geldt: hoe lager, hoe
gemeenteraad van Loon op Zand plaatsgevonden. De politiek
beter. Normaal bevindt de netto schuldquote van een gemeente
in de gemeente heeft er in meerderheid vertrouwen in dat de
zich tussen de 0% en 100% en bij een netto schuldquote van
financiële situatie beter is geworden dan de zorgen die eind
meer dan 130% is er sprake van een zeer hoge schuld.
2019 leefden. De gepresenteerde begroting is sluitend en er wordt onder meer geïnvesteerd in de organisatie.
De schulden van Loon op Zand zijn in het recente verleden redelijk stabiel; op begrotingsbasis in 2020 en 2021 zijn
4.1
De financiële situatie van Loon op Zand
deze geraamd om toe te nemen. Of dit zich daadwerkelijk
Als we kijken naar de financiële kengetallen in de afgelopen
gaat voordoen, is afhankelijk van de mate van het realiseren
jaren en de komende jaren zien we een aantal opvallende
van voorgenomen investeringen. De gemeente verwacht in
zaken. We lopen hieronder een aantal financiële kengetallen
2021 een grote geldlening nodig te hebben om geplande
door, die ook in de onderstaande tabel worden weergegeven.
investeringen te kunnen doen. De netto schuldquote valt op
De termen en uitkomsten die in deze tabel naar voren komen,
dit moment binnen de marges van toelaatbaarheid (volgens de
worden in de paragrafen toegelicht.
VNG normen).
90 130 Loon op Zand
-100
220
4.1.2
90
Netto schuldquote
130
Categorie A (<90%) Categorie B (90-130%) Categorie C (>130%)
20.000 tot 50.000 inwoners
Eigen vermogen
Onder de solvabiliteitsratio wordt verstaan het eigen vermogen als percentage van het balanstotaal. De VNG geeft als signaalwaarde een percentage van 20%. Bij een solvabiliteitsratio lager dan 20% bevindt de gemeente zich op glad ijs. De solvabiliteit van de gemeente Loon op Zand daalt
-100
220
naar 15%. Een belangrijke vraag is of er voldoende ruimte is in de
50
begroting om de schulden af te kunnen lossen in de komende
50
Solvabiliteit
jaren. De VNG geeft hierbij de volgende kanttekening: Nederlandse gemeenten gaan vanwege het artikel 12 vangnet Loon op Zand
20
0
20.000 tot 50.000 inwoners
20
100
Categorie A (<20%) Categorie B (20-50%) Categorie C (>50%)
Figuur 23. Netto schuldquote en solvabiliteit.
uit de Financiële Verhoudingswet niet failliet en worden nooit geliquideerd. Daarom heeft dit kengetal ondanks deze signaalwaarde maar beperkte waarde. De vraag of de gemeente de schuld met haar inkomen kan betalen, is daarom veel
0
100
belangrijker. Op basis van de gewaarmerkte jaarrekening blijkt dat het liquiditeit genererende vermogen van de jaarrekening in 2018 van Loon op Zand onvoldoende was om af te lossen en rente te betalen.
B
B
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
38
De rentelasten waren 1,3 miljoen, de aflossing op de vaste
De grotere schuldpositie en de daling van het eigen vermogen
schuld was 2,8 miljoen. Bij elkaar moest er in 2018 dus 4,1
in de afgelopen jaren is ook terug te zien in onderstaande
miljoen liquide worden betaald. De afschrijving in de begroting
balansvergelijking:
was 2,0 miljoen (en exclusief de investeringen met een heffing 1,7 miljoen). Per saldo 4,1 -/- 2,0 was er in 2018 dus 2,1 miljoen te weinig in de exploitatie bespaard om aan de betaling van aflossing en rente te kunnen voldoen.
Balansvergelijking Loon op Zand (bedragen x € 1.000,--)
Rekening 2016
Immateriële vaste activa
Begroting 2021
Verschil 20162021
2
Materiële vaste activa
-2
43.110
• Overige investeringen met economisch nut
26.479
• Investeringen met economisch nut waarvoor heffing kan worden geheven
10.955
• Investeringen in openbare ruimte met een maatschappelijk nut
5.677
56.964
13.854
Financiële vaste activa
11.627
7.280
-4.347
Totaal vaste activa
54.739
64.244
9.505
Voorraden
12.733
10.318
-2.415
6.451
5.298
-1.153
Liquide middelen
198
192
-6
Overlopende activa
2.586
2.104
-482
Totaal vlottende activa
21.968
17.912
-4.056
Totaal activa
76.707
82.156
5.449
• Onderhanden werk, waaronder bouwgronden in exploitatie • Ruilgronden
11.866 867
Uitzettingen met rentetypische looptijd <1 jaar • Vorderingen op openbare lichamen
3.182
• Schatkistbankieren
2.714
• Overige vorderingen
555
Eigen vermogen • Algemen reserve
21.191
13.614
-7.577
9.094
6.526
-2.568
• Dekkingsreserves
4.830
2.904
-1.926
• Overige bestemmingsreserves
3.805
1.670
-2.135
• Egalisatiereserves
1.974
• Bestemmingsreserves
Voorzieningen
2.514
540
8.246
12.733
Vaste schulden met rentetypische looptijd <1 jaar
37.500
44.802
7.302
Totaal vaste passiva
66.937
71.149
4.212
Netto vlottende schulden met rentetypische looptijd <1 jaar
6.137
6.811
674
Overlopende passiva
3.633
4.195
562
Totaal vlottende passiva
9.770
11.006
1.236
Totaal passiva Tabel 5.
Balansvergelijking Loon op Zand
4.1.3
Structurele exploitatieruimte
76.707
82.155
4.487
5.448
Het kengetal structurele exploitatieruimte geeft aan in hoeverre
plus 10% in 2018 naar -2% in de jaarrekening 2019, naar een
de begroting structureel in balans is. Voor de provincie is dit
magere 1% in de begroting 2020 en in de begroting 2021 en
een van de belangrijkste indicatoren om haar toezichtregime
verdere jaren naar 0,5%. Dit is zorgelijk, want het betekent dat
op te baseren. Uit de tabel blijkt dat de structurele sluitendheid
er niet of nauwelijks ruimte is om (structurele) tegenvallers op
van de begroting onder druk staat, omdat de ratio afneemt van
te vangen.
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
39
Grootste zorgpunt: de gemeentefinanciën
4.1.4
In de inwonersenquête werd gevraagd om in enkele
Het kengetal grondexploitatie geeft in aan welke mate
trefwoorden aan te geven wat volgens hen in de (nabije)
bouwgronden in exploitatie invloed hebben op de baten van de
toekomst de voornaamste bedreigingen zijn voor de
gemeente. Voor Loon op Zand zien we een afnemende trend,
gemeente Loon op Zand. Op nummer 1 eindigde de
en voor dit ratio geldt hoe lager hoe beter. De VNG beschouwt
financiële situatie van de gemeente. Eerder zagen we al dat
een ratio onder de 20% als voldoende (onafhankelijk van
de gemeentefinanciën een belangrijk thema is, als onderdeel
opbrengsten uit grondexploitaties). Loon op Zand voldoet
van ‘de basis op orde van de gemeente. De financiën worden
hieraan vanaf het jaar 2019. De begroting 2021-2024 laat een
in verband gebracht met de slagkracht van de gemeente
verdere daling van deze ratio zien.
Grondexploitatie
ten behoeve van de inwoners. ’Dat door financiële tekorten zaken geen doorgang kunnen vinden of op de lange baan
4.1.5
worden geschoven’, licht één van hen de reden van de zorgen
Het kengetal belastingcapaciteit geeft inzicht in hoe de
toe. ‘De slechte financiële omstandigheden bieden weinig
belastingdruk van deze gemeente zich verhoudt tot het landelijk
mogelijkheden. Een gemeente die er zo voor staat, is niet
gemiddelde. Met een ratio onder de 100% is de belastingdruk
aantrekkelijk om er te gaan werken. Dat betekent ook dat je
lager dan gemiddeld; ligt deze erboven dan is de belastingdruk
wat het ambtenarenkorps betreft niet echt de mensen in huis
hoger dan gemiddeld. Voor Loon op Zand geldt dat met een
hebt die frisse uitdagingen zoeken’, zegt een ander.
waarde van 127% de lastendruk hoger is dan de gemiddelde
In de consultatie van de ondernemers kwamen de financiën ook als prominent zorg punt naar voren. Daarbij werd ook gewezen op de afhankelijkheid van de belastinginkomsten in verband met de Efteling. ‘De echte uitdaging is de financiële situatie. Dat is waarschijnlijk ook een van de redenen dat de gemeentelijke organisatie niet kan doorpakken’, wordt vanuit de maatschappelijke organisaties gesteld. Verenigingen beamen dat: ‘de financiën moeten op orde zijn. De gemeente kan nu haar beloftes niet nakomen. Vaak is het antwoord gewoon nee, want er is geen geld’. Zelfs de betrouwbaarheid van de gemeente wordt genoemd: ‘er was ons een toezegging gedaan, maar de financiële tegemoetkoming kwam niet. Het bleek dat de gemeente de begroting niet rond kreeg. Dat vind ik onbetrouwbaar’.
Belastingcapaciteit
lastendruk in Nederland. De tarieven voor de riool- en afvalstoffenheffing zijn in 2020 hoger dan het landelijk gemiddelde. Overigens is de gemeente met een geraamd bedrag van € 2,6 miljoen per jaar voor een aanzienlijk deel afhankelijk van de inkomsten toeristenbelasting. Dit komt voort uit het toeristisch karakter van de gemeente (algemeen dekkingsmiddel, wordt geheven per overnachting). Wanneer de coronacrisis lang gaat duren, kunnen deze inkomsten onder druk komen te staan. Weliswaar worden gemeenten gecompenseerd voor hun misgelopen toeristenbelasting maar dit is gebaseerd op de begroting van 2020 en houdt geen rekening met geraamde groei.