29-04-2021 Presentatie eindrapport Bestuurlijke toekomst Loon op Zand.pptx

Toekomstoriëntatie gemeente Loon op Zand Toelichting eindrapportage in gemeenteraad

30 april 2021

Openbaar 1

Programma • •

Presentatie eindrapport (10 minuten) Veel ruimte voor vragen (50 minuten)

Over het onderzoek Hoofdvraag: Hoe kan de gemeente, samen met inwoners, bedrijven, maatschappelijke organisaties en partners in de regio, invulling geven aan haar inhoudelijke ambities en opgaven? Doel onderzoek: In beeld brengen welke scenario’s er zijn voor de bestuurlijke toekomst van Loon op Zand, zodat de gemeenteraad een geïnformeerde en gedragen keuze kan maken

Onderzoeksproces: Documentstudie, feitenstudie, interviews Nota van bevindingen en toekomstscenario’s Enquête onder inwoners Gesprekken ondernemers en maatschappelijke organisaties Eindrapportage (raadspresentatie in april)

Openbaar 3

Loon op Zand in beeld

Hechte en actieve dorpen

Gemeenschap van jong en oud

• Drie dorpen met eigen karakter en band met elkaar • Gerichtheid op zowel Langstraat als Tilburg • Actieve inwoners in verenigingen en mantelzorg • Gemeente draagt bij met accommodaties en ondersteuning (bijv. subsidies en onderhoud)

• Vergrijzing heeft grote impact: forse groei van eenpersoonshuishoudens en grotere behoefte aan (mantel)zorg en woon-zorgconcepten, druk op de zorg en de voorzieningen • Ambitie tot dementievriendelijke gemeente • Hart van Brabant werkt in regionaal verband aan preventie en integrale aanpak in het sociaal domein

Wat karakteriseert Loon op Zand volgens u?

Leeftijdsopbouw bevolking Loon op Zand Langstraat Nederland 0%

20%

40%

<14 jaar

15-34 jaar

35-54 jaar

60%

80%

55-74 jaar

>75 jaar

100%

Openbaar 4

Loon op Zand in beeld

Zorg voor elkaar

Groene gemeente, goed wonen

• Relatief veel (en stijgend aantal) ouderen: druk op Wmo zal toenemen • Stijgende vraag naar en kosten van jeugdhulp, zelfs meer dan landelijk gemiddeld • Relatief weinig mensen met arbeidsmarkt afstand • Wmo, jeugdzorg en Participatiewet (Baanbrekers) zijn grotendeels regionaal georganiseerd

• Woonopgave: behoefte aan extra starters- en vooral seniorenwoningen en aanpassen woningen aan de eisen uit het klimaatakkoord • Mobiliteitsopgaven: bereikbaarheid per openbaar vervoer, infrastructuur rondom de Efteling, verduurzamen vervoer • Duurzaamheidsopgaven rondom circulariteit, energie en klimaat

% inwoners dat Wmovoorziening gebruikt

Ontwikkeling woningvoorraad t.o.v. 2020 20% 15% Loon op Zand

10%

Langstraat Nederland

5% 0%

2025

2030

2035

2040

2045

2050

Openbaar 5

Loon op Zand in beeld

Economisch sterk en toeristisch

Bestuur en organisatie

• Sterk toeristisch profiel, waarvan de gemeente profiteert. Maar ook schaduwkanten: verkeersoverlast, geluidshinder, parkeerproblemen en aantasting van de leefomgeving en de natuur • Loon op Zand moet haar voortrekkersrol op toeristische gebied in de regio waarmaken • Eftelingdossier vraagt veel van de gemeente, op diverse beleidsterreinen

• Overzichtelijk politiek landschap. Bestuur staat dicht op de inwoners. • Kleine kwetsbare organisatie. (Strategische) plannen worden wel ingezet, maar niet doorgezet. • Ontwikkeling van de organisatie en medewerkers is vooral belemmerd door financiën. Ook concurrentie op de arbeidsmarkt speelt een rol. • Druk op de organisatie zal komende jaren alleen maar toenemen. Er moet dus worden ‘bijgeplust’ en dat gebeurt ook. De mooie plannen moeten wel daadwerkelijk worden uitgerold. En is het genoeg? • De wil is er wel; tijd, capaciteit en mogelijk ook kwaliteit minder.

Openbaar 6

Loon op Zand in beeld

Regio en gemeenschap

Financiën vragen om aandacht

• Netwerk van gemeentelijke samenwerkingen in Langstraat en Hart van Brabant. Onder inwoners diffuse oriëntatie, verschillend per kern. • Buurgemeenten: Loon op Zand kan niet alleen ‘halen’ in de regio maar moet ook ‘brengen’. • Participatie betekent geen overheveling, maar de gemeente moet ook iets bieden. Dit vergt visie en organisatie en middelen vanuit de gemeente. • Kernengerichtheid (ipv gemeente als geheel) wordt als behulpzaam gezien (Toekomstagenda)

• Begroting is (sinds dit jaar) sluitend. • Maar: reservepositie is bescheiden, lokale lasten relatief hoog, weerstand t.o.v. risicoprofiel nadert kritieke grens en schuldpositie loopt op. • Gemeentebestuur is sinds 2019 actief bezig om financiën op orde te krijgen. • Inkomsten gemeentefonds gaan er komende tijd niet op vooruit (onder meer door herijking).

Openbaar 7

Beelden van inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties

Inwoners betrekken

Kansen en bedreigingen

• Inwoners worden graag geïnformeerd over en betrokken bij nieuwe plannen. Zij zeggen te kunnen bijdrage aan de kwaliteit van de gemeente • Stichting Ondernemend Loon op Zand functioneert goed en heeft de samenwerking tussen ondernemers en met de overheid verbeterd

• Meest genoemde bedreigingen: financiële situatie, herindeling en te weinig effectief beleid of te weinig slagkracht (o.a. door kleinschaligheid) • Meest genoemde kansen: recreatie en toerisme, herindeling en het groene, kleinschalige en dorpse karakter

Wat verwacht u van de gemeente?

Wat is uw hoop voor de toekomst van Loon op Zand?

Openbaar 8

Beelden van inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties

Belangrijke thema’s versus vertrouwen

Openbaar 9

Zelfstandigheid (eigen college en raad, eigen bevoegdheden), met organisatie die wordt gedeeld met andere gemeente(n)

Vier toekomstscenario’s 3

1

AMBTELIJKE FUSIE

HUIDIGE KOERS Volledige zelfstandigheid met investeringen in de organisatie

2

REGIE- OF NETWERKGEMEENTE Niet meer alles zelf doen, maar zaken overlaten aan partners en/of buurgemeenten. Een netwerkgemeente kan ook taken voor anderen uitvoeren

4

BESTUURLIJKE FUSIE Samengaan met één of meer andere gemeenten, als gehele gemeente of door opsplitsing Openbaar 10

Vragen? Openbaar 11

www.berenschot.nl /berenschot

Openbaar 12

Overzicht toekomstscenario’s (1/2) Huidige koers Kunnen werken Mits (verder) wordt aan ambities en geïnvesteerd in de opgaven organisatie kan integraal gewerkt worden aan de ambities en opgaven zoals wonen, zorg en toerisme. Impact op de Schaalnadelen, kwetsbare realisatiekracht functies en weinig. specialismen. Kansen door nabijheid. Organisatie De organisatie piept en kraakt; (verdere) investeringen zijn nodig.

Regiegemeente

Ambtelijke fusie

De kracht van de uitvoering wordt gevonden in samenwerking. Integrale aanpak is een grotere uitdaging.

Gemeentelijke grip op eigen Ambities op grotere schaal van ambities blijft in tact. Om de nieuwe gemeente. voordelen te bereiken moet Mogelijkheid om per kern beleid worden geharmoniseerd andere ambities te formuleren. met andere gemeente(n).

Regiegemeente is afhankelijker dan zelf Grotere organisatie kan meer doen. Bestuur, organisatie en aan maar moet wel worden gemeenschap krijgen andere verhouding gedeeld. tot elkaar. Regie vereist een hoogwaardige Meer professionaliteit en ambtelijke kern. Een netwerkgemeente minder kwetsbaarheid. moet kunnen samenwerken en leveren. Fusieproces eist aandacht. Ook dit vergt voldoende gekwalificeerde Vooral in het begin spelen medewerkers. Beide varianten vragen cultuurverschillen. Complexe om een andere koers van de organisatie. wijze van werken. Kwaliteit van Lokale dienstverlening met Dienstverlening is afhankelijk van Dienstverlening is afhankelijk dienstverlening maatwerk. afspraken; kan dicht bij inwoners. Vergt van afspraken; kan dicht bij goede afspraken (contractmanagement) inwoners. Kwaliteit van over wie wat doet en betaalt. dienstverlening neemt toe bij ingewikkelde gevallen. Grip van raad en College en raad blijven De aansturing verloopt meer op Spanning tussen harmonisatie college op volledig in controle. hoofdlijnen; uitvoering staat op afstand. en lokale kleur. Gevoelsmatige ambities afstand tot organisatie.

Bestuurlijke fusie

Grotere organisatie kan meer aan. Meer professionaliteit en minder kwetsbaarheid. Fusieproces eist aandacht. Vooral in het begin spelen cultuurverschillen. Kwaliteit dienstverlening neemt in de beleving toe. Locaties binnen kernen of de oude gemeente(n) blijven mogelijk. Er zijn een nieuwe raad en college voor het grotere gebied Openbaar 13 (de ‘oude’ gemeenten).

Overzicht toekomstscenario’s (2/2) Huidige koers

Regiegemeente

Ambtelijke fusie

Bestuurlijke fusie

Betrokkenheid gemeenschap

Dichtbij bestuur en Gemeenschap pakt zelf veel op; andere rol Organisatie staat verder af Grotere afstand tot organisatie. Gemeente moet van de gemeente. Goed organiseren van van de gemeente. Verbinding bestuur. Nieuwe gemeente wel aan verwachtingen (gaan) participatie vraagt ook wat van de en participatie moeten goed kan inzetten op (kernen) voldoen; kost capaciteit en gemeente. worden georganiseerd. burgerparticipatie. middelen. Samenwerking Positie is bescheiden. Risico Een regiegemeente werkt nauw samen Regionale samenwerking Grotere gemeente is en positie in de van ‘free rider’-imago blijft. met partners in de regio. wordt intensiever. Positie naar onafhankelijker maar kan regio Netwerkgemeente haalt én brengt bij de regio wordt sterker. ook meer brengen in de gemeenten in de regio. Dit vereist regio. Positie in de regio afstemming. wordt sterker. Financiën Huidige situatie is zorgelijk; Huidige situatie is zorgelijk; financiën Huidige situatie is zorgelijk; Gefuseerde gemeenten financiën moeten robuuster moeten robuuster worden. Per taakgebied financiën moeten robuuster zijn niet per sé goedkoper. worden. Dat gebeurt nu ook, bekijken of uitbesteden geld bespaart. worden. Ambtelijke fusies Wel eenmalige (grote) zij het niet tot het niveau dat Regiegemeente is meestal niet goedkoper leveren niet altijd financieel uitkering uit eerder was geadviseerd.

(medewerkers gemiddeld hoger voordeel op. Fusie kost gemeentefonds voor ingeschaald). Organisatie omvormen kost frictiekosten (deze worden frictiekosten. frictiekosten. niet vergoed) ToekomstToenemende eisen aan de Toenemende eisen aan de gemeente. De Toenemende eisen aan de In de herindelingseisen bestendigheid gemeente. Grote vraag is of organisatie is in deze opzet minder gemeente. De organisatie is staat dat de nieuwe organisatie en financiën dit kwetsbaar maar niet per sé goedkoper. in minder kwetsbaar, niet gemeente voor een aankunnen. Maatschappelijke Maatschappelijke opgaven blijven druk goedkoper, maar wel langere tijd moet kunnen opgaven blijven druk leggen leggen op wat kan en betaalbaar is. complexer. Vaak ontstaat bestaan. op wat kan en betaalbaar is. behoefte aan uitzicht op fusie Openbaar 14

Scenario 1: huidige koers

HUIDIGE KOERS Volledige zelfstandigheid met investeringen in de organisatie

Voorbeelden: gemeente Opmeer en gemeente Doesburg

Beelden van inwoners Voordelen: • Betrokkenheid van inwoners, bestuur dichtbij en ruimte voor maatwerk • Behoud eigen karakter en identiteit, eigen koers bepalen • Kleinschalige organisatie met korte lijnen Nadelen: • Zorgen of er genoeg financiële middelen zijn en angst voor tekorten • Gebrek aan gekwalificeerde mensen in bestuur en organisatie, niet alle expertise in huis (kunnen) hebben Beelden van ondernemers en maatschappelijke organisaties Zowel voorstanders (met oproep om te behouden wat goed gaat) als tegenstanders (onvoldoende slagkracht en financieel niet haalbaar) voor dit scenario Openbaar 15

Scenario 2: regie- of netwerkgemeente

REGIE- OF NETWERKGEMEENTE Niet meer alles zelf doen, maar zaken overlaten aan partners en/of buurgemeenten. Een netwerkgemeente kan ook taken voor anderen uitvoeren

Voorbeelden: de Kempengemeenten en gemeente Ommen

Beelden van inwoners Voordelen: • Kostenbesparing door schaalvoordelen en meer efficiëntie • Elkaars deskundigheid benutten, kwaliteitsverbetering Nadelen: • Verlies van zelfstandigheid en zeggenschap en meer afhankelijkheid • Tragere besluitvorming door extra afstemming • Minder maatwerk en betrokkenheid inwoners, verlies couleur locale Beelden van ondernemers en maatschappelijke organisaties Aanzienlijke groep vindt dit scenario een interessante keuze vanwege kostenbesparing. Wel zorgen over de complexheid van de vorm, over veel behoefte aan afstemmen en over zoeken naar de juiste ingang.

Openbaar 16

Scenario 3: ambtelijke fusie

AMBTELIJKE FUSIE Zelfstandigheid (eigen college en raad, eigen bevoegdheden), met organisatie die wordt gedeeld met andere gemeente(n)

Voorbeelden: gemeenten Haarlem en Zandvoort en HLTsamen

Beelden van inwoners Voordelen: • Meer kennis en kunde van ambtenaren, grotere projecten mogelijk • Kostenbesparing • Eigen identiteit van de gemeente blijft behouden Nadelen: • Grotere afstand tot ambtenaren, minder ‘eigen’ dienstverlening • Tragere besluitvorming door extra afstemming Beelden van ondernemers en maatschappelijke organisaties Aanzienlijke groep vindt dit scenario interessant. Door krachten te bundelen kan geld worden bespaard en deskundigheid uitgebreid. Prettig idee dat gemeente Loon op Zand in deze vorm en met eigen college blijft bestaan. Nadeel is het mogelijke verlies van identiteit en zelfstandigheid en ‘gemeente blijft op twee gedachten hinken’. Openbaar 17

Scenario 4: bestuurlijke fusie

BESTUURLIJKE FUSIE Samengaan met één of meer andere gemeenten, als gehele gemeente of door opsplitsing

Voorbeelden: gemeenten Langedijk en Heerhugowaard

Beelden van inwoners Voordelen: • Slagvaardigheid, snelheid en het aankunnen van grotere vraagstukken • Kostenbesparing door schaalvoordelen • Meer kennis en kunde van ambtenaren • Meer serieuze partij voor provincie, rijk en bedrijfsleven Nadelen: • Grotere afstand van bestuur, minder goede (persoonlijke) dienstverlening • Kwijtraken eigen identiteit, lokale belangen minder goed behartigd Beelden van ondernemers en maatschappelijke organisaties Verschillende organisaties hebben voorkeur voor dit scenario, door groei in deskundigheid ambtenaren en kwaliteit van college en raad. Ook makkelijkere afstemming omdat alles op één schaal is georganiseerd. Splitsing (kernen naar verschillende gemeenten) wordt ook als optie benoemd. Nadeel zijn verlies eigen identiteit en als ondernemer ‘één van de velen’ worden. Openbaar 18