15-07-2021 Bijlage 1. Rapport Bestuurlijke Toekomst Loon op Zand.pdf
Tekst van het document
Rapport
Bestuurlijke toekomst Loon op Zand Huidig beeld en verkenning van mogelijkheden Maart 2021
Eindrapportage
Bestuurlijke toekomst Loon op Zand Huidig beeld en verkenning van mogelijkheden Philip van Veller | Catheel Pino | Mirthe de Kok Maart 2021
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
3
Samenv atting Toekomstoriëntatie Loon op Zand
De begeleiding van mensen richting werk wordt in regionaal
De centrale vraag van dit onderzoek is ‘Hoe kan de gemeente,
verband opgepakt door Baanbekers, behalve bij de groep
samen met inwoners, bedrijven, maatschappelijke organisaties
mensen in de categorie met de grootste afstand tot de
en partners in de regio, invulling geven aan haar inhoudelijke
arbeidsmarkt, die doet Loon op Zand zelf.
ambities en opgaven?’ Dit rapport schetst welke scenario’s er zijn voor de toekomstige bestuursvorm van Loon op Zand
Een groene gemeente waar het goed wonen is. Loon op
en welke gevolgen zij hebben voor bestuur, organisatie en
Zand kent een woonopgave en voorziet woningbouw in alle
inwoners. Deze onderzoeksresultaten stellen de gemeenteraad
drie de kernen. Gezien de (wijzigende) bevolkingssamenstelling
in staat om een geïnformeerde en gedragen keuze te maken
is er behoefte aan extra starterswoningen en vooral ook aan
over de bestuurlijke toekomst van Loon op Zand.
extra seniorenwoningen. Daarnaast dienen (de huidige en de nieuwe) woningen te voldoen aan de duurzaamheidseisen uit
Loon op Zand in beeld
het Klimaatakkoord. Op het thema duurzaamheid scoort Loon
Historische gemeente met hechte dorpen. De gemeente Loon
op Zand niet slecht, maar zij is ook geen koploper. De cijfers
op Zand kent drie dorpen (Kaatsheuvel, Loon op Zand en De
laten zien dat de gemeente nog een grote opgave heeft op het
Moer) met een eigen karakter die een band hebben met elkaar
gebied van circulariteit, energie en klimaat. Voor wat betreft
én met de omliggende gemeenten. We zien een gerichtheid
mobiliteit zijn de bereikbaarheid van kernen en korte afstanden
op zowel De Langstraat als op Tilburg. Loon op Zand heeft
tot bushaltes een aandachtspunt, zeker gezien de vergrijzing.
actieve inwoners in verenigingen en in de mantelzorg, die veel
Ook de (zich uitbreidende) Efteling vraagt continue aandacht.
taken zelf oppakken. Deze gemeenschapszin en hechtheid
Tot slot is er de opgave om het vervoer duurzamer te maken.
spelen een belangrijke rol in de gemeenschappen en worden door de gemeente ondersteund middels subsidiebeleid en
Een economisch sterke, toeristische gemeente. Loon op
onderhoudsvoorziening.
Zand heeft een sterk toeristisch profiel. Dit heeft voordelen (werkgelegenheid), maar ook nadelen (verkeersoverlast, files,
Oud en jong. Loon op Zand heeft een vergrijzende bevolking
parkeren, geluidshinder en aantasting van leefomgeving
en speelt hierop in, bijvoorbeeld met plannen voor een
en natuur). Dit vergt inzet van de gemeente (het
dementievriendelijke gemeente. De vergrijzing legt druk op
Eftelingdossier vraagt bijvoorbeeld veel van de gemeente,
de zorg, de voorzieningen en de woningmarkt (meer behoefte
op diverse beleidsterreinen). Daarnaast moet de gemeente
aan eenpersoonshuishoudens en woon-zorgconcepten). Deze
haar voortrekkersrol op toeristisch gebied richting de regio
trends spelen ook in omliggende gemeenten en worden (deels)
waarmaken.
in regionaal verband aangepakt. Daarnaast verwachten zowel de regio als Loon op Zand bevolkingsgroei tot aan in ieder geval
Actief bestuur, kwetsbare organisatie. Loon op Zand heeft
2050.
een betrokken bestuur, dat dicht bij de inwoners staat. Het college ‘staat er goed op’ in de regio. De financiële situatie van
Zorg voor elkaar. Door de vergrijzing zal het beroep op de
de gemeente geeft wel politieke druk, getuige ook de val van
Wmo-faciliteiten van de gemeente komende jaren toenemen.
het eerdere college. De ambtelijke organisatie is relatief klein
Loon op Zand speelt hierop in door preventie en mantelzorg
en kreeg de afgelopen jaren te maken met bezuinigingen. Dit
en regionale samenwerking in het Hart van Brabant. Ook de
resulteerde in een kwetsbare organisatie waar weliswaar hard
vraag naar en kosten van jeugdhulp nemen in Loon op Zand
wordt gewerkt, maar waar de resultaten op onderdelen zelfs tot
toe, zelfs sterker dan landelijk gemiddeld. In regionaal verband
onder het wettelijk minimum zakten. Momenteel investeert
worden momenteel maatregelen genomen om de instroom te
de gemeente extra in de eigen organisatie en rolt zij plannen
verlagen en (daarmee) de kosten terug te dringen. Tot slot kent
(organisatie, dienstverlening en communicatie) uit voor
Loon op Zand geen grote doelgroep mensen met een afstand tot
organisatieontwikkeling. Deze ontwikkelslag kost capaciteit,
de arbeidsmarkt, al zou de coronacrisis deze groep wel kunnen
kwaliteit en geld, maar is wel noodzakelijk.
doen groeien.
B
B
4
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
Loon op Zand in de regio. Loon op Zand is verweven in een
Tijd voor een keuze
netwerk van gemeentelijke samenwerkingen, voornamelijk in
Het beeld van de gemeente Loon op Zand is dat van een mooie,
De Langstraat en Hart van Brabant. Waar het zwaartepunt ligt,
trotse en gastvrije gemeente, waar de handen uit de mouwen
verschilt per opgave. Het Hart van Brabant kent meer kracht
worden gestoken. De kernen kennen hun eigen identiteit,
door de aanwezigheid van een ‘grote’ gemeente (Tilburg).
maar hebben ook overeenkomsten. De gemeente wil haar
Buurgemeenten hebben verschillende perspectieven op een
mooie karakter graag behouden en uitblinken in waar zij goed
eventuele toekomstige intensivering van de samenwerking. Zij
in is (bijvoorbeeld recreatie en toerisme). Tegelijkertijd gaan
benadrukken dat Loon op Zand niet alleen kan ‘halen’ in de
de opgaven die we ook wel elders zien – denk aan vergrijzing,
regio, maar ook moet ‘brengen’.
de klimaatopgave en een (andere) woonbehoefte – niet aan de gemeente Loon op Zand voorbij. De druk op de gemeente
Samenwerken met de gemeenschap. De participatie
neemt toe, zowel door de verwachtingen van de inwoners,
samenleving betekent partnerschap tussen gemeenschap en
ondernemers en organisaties als door de toenemende regels en
overheid, waarbij van de gemeente ook duidelijk iets wordt
afnemende financiële middelen vanuit de landelijke overheid.
verwacht. Dit vergt organisatie en middelen van de gemeente, niet vanuit een defensieve gedachte (overhevelen van
Daarbij zien we dat de organisatie piept en kraakt. De
taken naar inwoners), maar vanuit een krachtige visie. Een
medewerkers zijn betrokken en loyaal (dat wordt gezien binnen
gerichtheid op de kernen van Loon op Zand (in plaats van de
en buiten het gemeentehuis), maar de werkdruk is hoog door
gemeente als geheel) wordt hierbij als behulpzaam gezien.
toenemende taken en eerdere bezuinigingen. Het ziekteverzuim is zorgelijk. Ook de financiële situatie van de gemeente is
Zorgen om de financiën. Ondanks verbeteringen en politiek-
zorgelijk. Ofschoon er wordt gewerkt aan verbetering en er
bestuurlijk optimisme vraagt de financiële situatie van Loon op
politiek-bestuurlijk optimisme is, vraagt de huidige situatie
Zand om aandacht. De begroting is (sinds dit jaar) sluitend,
om verdere maatregelen. Ook onder inwoners, ondernemers
maar de reservepositie bescheiden, de lokale lasten relatief
en organisaties leven er zorgen over de financiën en de mate
hoog en de weerstand ten opzichte van het risicoprofiel nadert
waarin de gemeente (nog lang) kan voldoen aan wat van haar
een kritieke grens. De schuldpositie loopt in 2020 en 2021 op,
wordt verwacht.
maar is nog wel acceptabel. De verslechtering van de financiële positie is ontstaan door externe ontwikkelingen (financiële
Het is moedig dat de gemeenteraad tegen deze achtergrond
effecten decentralisering) en door bestuurlijke keuzes. De
vraagt om een overzicht van de bestuurlijke mogelijkheden
externe ontwikkelingen zien er ook voor de toekomst niet
in de toekomst. Dit rapport biedt richtingen en het volgende
positief uit. Sinds 2019 is het gemeentebestuur actief bezig om
schema vormt daar een samenvatting van. Het is aan
de financiën op orde te krijgen.
de gemeenteraad om te kiezen, en daarna de inwoners, ondernemers en organisaties mee te nemen in het vervolg.
Scenario’s voor de toekomst De volgende tabel geeft de vier scenario’s voor toekomstige bestuursvormen van de gemeente Loon op Zand weer. De tabel biedt in één oogopslag een overzicht van de mogelijkheden en hun consequenties.
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
Huidige koers
5
Regiegemeente
Ambtelijke fusie
Bestuurlijke fusie
Korte Situatie van volledige zelfstanomschrijving digheid met investeringen in de organisatie.
Vorm waarbij Loon op Zand (hierna in deze tabel LoZ) niet meer alles zelf doet maar zaken overlaat aan partners en/of buurgemeenten. Als netwerkgemeente kan LoZ ook taken voor anderen uitvoeren.
Zelfstandigheid (eigen college en raad, eigen bevoegdheden), met organisatie die wordt gedeeld met andere gemeente(n). Kan ook met grote gemeente (bijv. Tilburg) die alles doet voor LoZ.
Samengaan met een of meerdere andere gemeenten. Dit kan als gehele gemeente, of door opsplitsing, waarbij verschillende kernen naar andere gemeenten toe gaan.
Kunnen werken aan ambities en opgaven
• Mits (verder) wordt geïnvesteerd in de organisatie kan integraal gewerkt worden aan de ambities en opgaven zoals wonen, zorg en toerisme.
• De kracht van de uitvoering wordt gevonden in samenwerking. • Integrale aanpak is een grotere uitdaging.
• Gemeentelijke grip op eigen ambities blijft in tact. • Om voordelen te bereiken moet beleid worden geharmoniseerd met andere gemeente(n).
• Ambities op grotere schaal van de nieuwe gemeente. • Mogelijkheid om per kern andere ambities te formuleren.
Impact op de realisatie kracht
• Schaalnadelen, kwetsbare functies en weinig. specialismen. • Kansen door nabijheid.
• Regiegemeente zijn is afhankelijker dan zelf doen. • Bestuur, organisatie en gemeenschap krijgen andere verhouding tot elkaar.
• Grotere organisatie kan meer aan maar moet wel worden gedeeld.
• Grotere organisatie kan meer aan.
Organisatie
• De organisatie piept en kraakt; (verdere) investeringen zijn nodig.
• Regie vereist een hoogwaardige ambtelijke kern. • Een netwerkgemeente moet kunnen samenwerken en leveren. Ook dit vergt voldoende gekwalificeerde medewerkers. • Beide varianten vragen om een andere koers van de organisatie.
• Meer professionaliteit en minder kwetsbaarheid. • Fusieproces eist aandacht. Vooral in het begin spelen cultuurverschillen. • Complexe wijze van werken.
• Meer professionaliteit en minder kwetsbaarheid. • Fusieproces eist aandacht. Vooral in het begin spelen cultuurverschillen.
Kwaliteit van dienst verlening
• Lokale dienstverlening met maatwerk.
• Dienstverlening is afhankelijk van afspraken; kan dicht bij inwoners. • Dit vergt goede afspraken (contractmanagement) over wie wat doet en betaalt.
• Dienstverlening is afhankelijk van afspraken; kan dicht bij inwoners. • Kwaliteit van dienstverlening neemt toe bij ingewikkelde gevallen.
• Kwaliteit dienstverlening neemt in de beleving toe. • Locaties binnen kernen of de oude gemeente(n) blijven mogelijk.
Grip van de gemeente raad en het college op de ambities
• College en raad blijven volledig in controle.
• De aansturing verloopt meer op hoofdlijnen; uitvoering staat op afstand.
• Spanning tussen harmonisatie en lokale kleur. • Gevoelsmatige afstand tot organisatie.
• Er zijn een nieuwe raad en college geformeerd voor het grotere gebied (de ‘oude’ gemeenten).
Betrokken heid van de gemeen schap
• Nabijheid van bestuur en organisatie. • Gemeente moet wel aan verwachtingen (gaan) voldoen; dit kost capaciteit en middelen.
• Gemeenschap pakt zelf veel op; andere rol van de gemeente. • Participatie moet goed worden georganiseerd door de gemeente zelf en vraagt dus ook wat van de gemeente.
• Organisatie staat verder af van de gemeente. • Verbinding en participatie moeten goed worden georganiseerd.
• Afstand tot het bestuur neemt toe. • Nieuwe gemeente kan inzetten op burgerparticipatie op gemeentelijk niveau en kernenniveau.
Samen werking en positie in de regio
• Positie is bescheiden. • Risico van ‘free rider’-imago blijft.
• Een regiegemeente werkt nauw samen met partners in de regio. • Netwerkgemeente haalt én brengt bij gemeenten in de regio. Dit vereist afstemming.
• Regionale samenwerking wordt intensiever. • Positie naar de regio wordt sterker.
• Grotere gemeente is onafhankelijker maar kan ook meer brengen in de regio. • Nieuwe (grotere) gemeente heeft sterkere positie in de regio.
Financiën
• Huidige situatie is objectief en in de ogen van inwoners zorgelijk; sowieso moeten de financiën robuuster worden. • Organisatie vergt nog steeds meer middelen. • Er moet dus financieel worden ‘bijgeplust’ op de organisatie. Dat gebeurt nu ook, zij het niet tot het niveau dat eerder was geadviseerd.
• Huidige situatie is objectief en in de ogen van inwoners zorgelijk; sowieso moeten de financiën robuuster worden. • Per taakgebied kan worden bekeken of ‘met buiten de deur zetten’ van taken besparingen mogelijk zijn. • Een regiegemeente is kleiner, maar de medewerkers zijn gemiddeld hoger ingeschaald. Dit is dus doorgaans geen goedkope(re) oplossing. Houd ook rekening met frictiekosten om de organisatie om te vormen.
• Huidige situatie is objectief en in de ogen van inwoners zorgelijk; sowieso moeten de financiën robuuster worden. • Ambtelijke fusies leveren niet altijd financieel voordeel op. • Houd ook rekening met frictiekosten bij de fusie. Deze worden niet vergoed.
• Gefuseerde gemeenten zijn niet per sé goedkoper. • Inkomsten zijn in de regel een optelling van de ‘oude’ gemeenten. • Bij de fusie krijgen de gemeenten een eenmalig (groot) bedrag uit het gemeentefonds als vergoeding voor de frictiekosten.
Toekomt bestendig heid
• De eisen aan de gemeente worden in de toekomst alleen maar groter. • Grote vraag is of organisatie en financiën dat aan kunnen. • Maatschappelijke opgaven blijven druk leggen op wat kan en betaalbaar is.
• De eisen aan de gemeente worden in de toekomst alleen maar groter. • De organisatie is in deze opzet minder kwetsbaar maar niet per sé goedkoper. • Maatschappelijke opgaven blijven druk leggen op wat kan en betaalbaar is.
• De eisen aan de gemeente worden in de toekomst alleen maar groter. • De organisatie is in deze opzet minder kwetsbaar, vaak niet goedkoper maar wel complexer. • Vaak ontstaat een behoefte aan een ‘stip op de horizon’ in de vorm van een bestuurlijke fusie.
• In de herindelingseisen staat dat de nieuwe gemeente voor een langere tijd moet kunnen bestaan.
B
Inhoudso pgave
1.
Inleiding...............................................................8
4.
Financiën............................................................36
1.1
Toekomstoriëntatie Loon op Zand .................................. 9
4.1
De financiële situatie van Loon op Zand ...................... 37
1.2
Achtergrond en context .................................................. 9
4.2
Werken aan een betere financiële situatie..................... 40
1.3
Onderzoeksmethode...................................................... 10
4.3
Externe financiële ontwikkelingen................................. 41
1.4
Leeswijzer ...................................................................... 10
4.4
Mogelijkheden om de financiële situatie nog verder te verbeteren........................................................ 42
2.
Loon op Zand in beeld...................................... 11
2.1
Een historische gemeente met hechte dorpen............... 12
2.2
4.5
Conclusies over de financiën......................................... 43
Oud en jong .................................................................. 14
5.
Scenario’s voor de toekomst............................46
2.3
Zorg voor elkaar............................................................. 15
5.1
Inleiding......................................................................... 47
2.4
Een groene gemeente waar het goed wonen is.............. 18
5.2
De huidige koers............................................................ 47
Een economisch sterke, toeristische en
5.3
Regie- of netwerkgemeente............................................ 51
veilige gemeente............................................................. 22
5.4
Ambtelijke fusie............................................................. 55
5.5
Bestuurlijke fusie............................................................ 60
2.5
3.
Bestuur en organisatie......................................25
3.1
Actief bestuur ................................................................ 26
Bijlage: 1. Samenwerkingsverbanden van Loon op Zand.......... 67
3.2
Organisatie: dichtbij de inwoners,
Bijlage 2. Bestuurlijke toekomst Loon op Zand........................ 68
vooralsnog kwetsbaar..................................................... 27 3.3
Loon op Zand in de regio............................................... 33
3.4
Samenwerken met de actieve gemeenschap................... 34
3.5
Samen Loont.................................................................. 35
Foto voorzijde: PIX4PROFS/Jan Stads
Foto: PIX4PROFS/Jan Stads
B
8
Inleiding
Hoofdstuk 1
Foto: PIX4PROFS/Jan Stads
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
1.1
Toekomstoriëntatie Loon op Zand
9
1.2
Achtergrond en context
De gemeente Loon op Zand wil graag in gesprek over een
Gemeenten staan voor grote en complexe maatschappelijke
bestuursvorm die passend is voor haar toekomst. Dit is een
opgaven. Opgaven op het gebied van duurzaamheid en
afspraak die in de gemeenteraad is gemaakt en nu wordt
woningbouw, in het sociaal domein, en natuurlijk het
uitgevoerd. Om tot dat gesprek te komen, heeft Berenschot een
beheersen van de coronacrisis. Tegelijkertijd veranderen de
onderzoek uitgevoerd naar mogelijke bestuursvormen waarin
verwachtingen van inwoners. Veel van hen willen snelle en
de gevolgen voor bestuur, organisatie en inwoners duidelijk
digitale dienstverlening, anderen vragen om persoonlijk contact
worden en de voor- en nadelen van elke vorm inzichtelijk
en begeleiding. Aan gemeenten de taak om hier uitvoering aan
worden gemaakt, vanuit de centrale vraag:
te geven binnen een gemeentebegroting die door onder meer de tekorten in de jeugdzorg weinig speelruimte biedt: een enorme
Hoe kan de gemeente, samen met inwoners, bedrijven,
uitdaging! Loon op Zand ziet deze uitdaging en wil hier graag
maatschappelijke organisaties en partners in de regio, invulling
mee aan de slag.
geven aan haar inhoudelijke ambities en opgaven? De politieke en maatschappelijke discussie over de bestuurlijke Het doel van het onderzoek was om in beeld te brengen welke
toekomst van de gemeente speelt al langer. Zo is in 2012
scenario’s er zijn voor de bestuurlijke toekomst van Loon op
de mogelijkheid van een ambtelijke fusie met de gemeente
Zand. Het onderzoeksresultaten moeten de gemeenteraad van
Waalwijk onderzocht en een bestuursscan gemaakt van Loon
Loon op Zand in staat stellen een geïnformeerde en gedragen
op Zand in het kader van ‘Krachtig Bestuur in Brabant’. In
keuze te maken over deze bestuurlijke toekomst.
2014 is er onderzoek gedaan naar de bestuurlijke toekomst van de gemeenten Loon op Zand, Heusden en Waalwijk en in 2016
Het rapport dat voor u ligt is het resultaat van twee fases van
is het rapport 'Samen Loont' uitgebracht. Sinds 2018 heeft de
onderzoek. De eerste fase was een verkenning naar de feiten.
gemeente vol ingezet op een inhoudelijk toekomstperspectief
Op basis van deze verkenning volgde een consultatiefase.
voor Loon op Zand, met als resultaat de Toekomstagenda 2030
Daarin werd aan de inwoners, ondernemers, organisaties en
die in april 2019 door de gemeenteraad is vastgesteld.
verenigingen gevraagd hoe zij tegen de ambities, uitdagingen en toekomstmogelijkheden van Loon op Zand aankijken. De
Als vervolg op deze discussie, wil het gemeentebestuur zich
bevindingen uit de verkenning en de consultaties zijn vervat
graag buigen over een bestuursvorm die passend is voor de
in deze eindrapportage, die aan het gemeentebestuur een basis
toekomst. Dit onderzoek van Berenschot biedt een daarvoor
geeft voor verdere besluitvorming.
een basis.
Een noot vooraf Iedere gemeente die een dergelijk traject ingaat om haar toekomst te onderzoeken, neemt daarmee een moedig besluit. Een gemeente is immers veel meer dan een plaatsnaambord aan de weg. Mensen voelen zich betrokken bij de gemeente en haar dorpen. Vaak wordt gesproken over de identiteit van de gemeente; de nabijheid van de burgemeester, wethouders, raad en de eigen ambtenaren. Dan is het spannend om het over de toekomst daarvan te hebben. In dit traject geven wij als Berenschot een beeld van de gemeente, en vervolgens vanuit onze ervaring ook een aantal mogelijkheden voor de toekomst. Vanuit de onafhankelijkheid die van ons mag worden verwacht, leverde dit een rapport op met kwaliteiten en kansen. Maar we constateerden ook serieuze uitdagingen. We zien in Loon op Zand veel betrokkenheid, trots en optimisme. En terecht, want Loon op Zand is een prachtige gemeente. Zij is het waard om op basis van deze bevindingen een goede richting te kiezen!
B
B
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
10
1.3
Onderzoeksmethode
Daarnaast hebben drie avonden plaatsgevonden waarin
De cijfers in dit rapport zijn afkomstig van de gemeente
de onderzoekers van Berenschot in gesprek gingen met
zelf en verder voor een groot deel van de openbare database
vertegenwoordigers van ondernemingen, gesubsidieerde
van waarstaatjegemeente.nl waar veel cijfers van het CBS
maatschappelijke organisaties en verenigingen. Aan de avonden
in staan. Er is voor deze database gekozen, omdat de cijfers
namen respectievelijk 26, 16 en 14 vertegenwoordigers deel.
objectief worden vastgesteld, omdat de database cijfers over alle Nederlandse gemeenten bevat én omdat de beheerder
1.4
Leeswijzer
en ontwikkelaar van het platform (VNG Realisatie) aan
Dit rapport is opgebouwd uit een aantal delen. Eerst wordt
betrouwbare kwaliteitsbewaking van haar database doet.
Loon op Zand in beeld gebracht (hoofdstuk 2). Welke feiten,
Daarmee verzekeren wij ons van de meest actuele bruikbare
beelden, ontwikkelingen, ambities en opgaven zien we, die voor
getallen en informatie. Dit neemt niet weg dat de informatie
Loon op Zand belangrijk zijn? Daarna volgt in hoofdstuk 3
soms enigszins gedateerd kan zijn en er altijd met een kritische
een deel over de wijze waarop de maatschappelijke ambities en
blik naar de cijfers gekeken dient te worden.
opgaven worden aangegaan: bestuurlijk, met de gemeentelijke organisatie, regionale partners en de gemeenschap van Loon
Daarnaast hebben we lokale en regionale ambities onderzocht
op Zand zelf. Vervolgens gaan we in hoofdstuk 4 in op de
door lokale en regionale beleidsstukken te analyseren die we
financiën. In deze hoofdstukken komen ook steeds de beelden
van de gemeente en de provincie aangeleverd hebben gekregen.
van ondernemers, maatschappelijke organisaties en inwoners
De trends en ontwikkelingen hebben we onderzocht door
terug. Het rapport besluit met hoofdstuk 5, waarin we de
gebruik te maken van analyses van onder meer het Sociaal
mogelijke toekomstige bestuursvormen voor Loon op Zand met
Cultureel Planbureau (SCP), de Vereniging van Nederlandse
hun consequenties op een rij zetten.
gemeenten (VNG) en de ING. In dit rapport komen feiten en beelden voor. De beelden zijn bij De opzet van het financiële deelonderzoek is gebaseerd op de
inwoners en organisaties opgehaald, zoals hiervoor aangegeven.
verplichte financiële kengetallen uit het besluit Begroting en
Zij worden in aparte tekstdelen aangegeven in roodgekleurde
verantwoording en hun onderlinge samenhang. De financiële
boxen.
foto die in het kader van het onderzoek naar de bestuurlijke toekomst van Loon op Zand is gemaakt, gaat in op de financiële
Geregeld hoorden we in ons onderzoek uitspraken terug
positie in de jaren 2015-2020, en de balans per 31 december
komen over een bepaald onderwerp. De meest inspirerende
2020 en op de meerjarenbegroting 2021-2024.
daarvan hebben we in het rapport verwerkt, als illustratie bij de hoofdtekst.
Naast feiten is voor dit rapport gebruik gemaakt van een aantal opinies van direct betrokkenen: college, raad, ambtenaren, bestuurders en ambtenaren van buurgemeenten en regionale samenwerkingsverbanden. Voor het opstellen van de scenario’s hebben wij gebruikgemaakt van eerdere onderzoeken en onze ervaringen met verschillende bestuursvormen. Na de verkenningsfase vond een consultatiefase plaats. Deze bestond uit twee delen. Ten eerste heeft het enquêtebureau I&O Research een vragenlijst opgesteld en uitgezet. In december 2020 zijn 3.000 inwoners van Loon op Zand benaderd via een brief om deel te nemen aan het online onderzoek. Inwoners die het onderzoek liever schriftelijk invullen konden een papieren vragenlijst aanvragen. In totaal hebben 1.111 inwoners deelgenomen aan het onderzoek, een respons van 29 procent1.
1
Dit responspercentage heeft betrekking op het aantal ‘brief respondenten’.
11
Loon op Zand in beeld
Hoofdstuk 2
De belangrijkste vraag is wat wordt gerealiseerd voor de inwoners, ondernemers, verenigingen en organisaties? Dan is het eerst de vraag ‘wat voor gemeente ben je’? Vragen die daarmee samenhangen, zijn ‘waar wil je heen’ en ‘wat komt er op je af’? Op die vragen gaat dit hoofdstuk in. Als ondersteuning voor dit hoofdstuk hebben we een groot aantal feiten en cijfers van Loon op Zand en de regio gebruikt. Ook worden beelden weergegeven uit de inwonersenquête en avonden met ondernemers en organisaties.
B
B
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
12
Loon op Zand volgens de inwoners zelf Wat kenmerkt Loon op Zand? Die vraag kregen de
2.1 Een historische gemeente met hechte dorpen Een oude geschiedenis
deelnemers aan de informatieavonden voorgelegd. De
Het gebied van de gemeente Loon op Zand ligt op zandgrond,
volgende ‘woordwolken’ geven kernachtig weer hoe de
tegen de ‘kleigrens’ in het noorden aan. Loon op Zand bestaat
ondernemers, maatschappelijke organisaties en verenigingen
als administratieve entiteit al sinds 1269. In 2019 werd dus
uit Loon op Zand hun gemeente omschrijven:
het 750-jarig bestaan gevierd van de heerlijkheid/gemeente Loon op Zand. Het gebied, dat werd bestuurd vanuit het ‘witte kasteel’ in Loon op Zand, is daarmee één van de eerste heerlijkheden die in Noord-Brabant werden uitgegeven. In de Franse tijd, zo rond 1800, werd de heerlijkheid omgezet naar een gemeente.
Figuur 1. Wat vinden ondernemers kenmerkend voor Loon op Zand?
Figuur 4.
Figuur 2. Wat vinden maatschappelijke organisaties kenmerkend voor Loon op Zand?
Loon op Zand in 1866, Bron: Uitgave Kuijper, 1867.
De grote landbouwcrisis die heel Europa eind negentiende eeuw trof, dreef veel verarmde boeren naar andere bronnen van inkomsten. In Loon op Zand en Kaatsheuvel werd dat het looien, het maken van schoenen en ambachten als het maken van zwavelstokjes (de voorlopers van de lucifers) en manden in combinatie met ambulante handel. Dat leidde tot een grootschalige leer- en schoenennijverheid die bloeide van ongeveer 1900 tot 1965. Nu liggen de accenten op toerisme en recreatie en een veelheid aan overige bedrijvigheid en dienstverlening. Waar aanvankelijk Loon op Zand de grootste en belangrijkste kern was, is deze rol later overgenomen door Kaatsheuvel.
Figuur 3. Wat vinden verenigingen kenmerkend voor Loon op Zand?
Het groene, natuurlijke karakter van de gemeente wordt door iedereen benadrukt. Zowel ondernemers als verenigingen wijzen op het toerisme en de recreatie. Loon op Zand is een vriendelijke, gemoedelijke en kleinschalige gemeente waar het goed wonen is. Een gemeente van aanpakken ook, waar de handen uit de mouwen worden gestoken.
“De identiteit van de woonkernen in Loon op Zand hangt sterk samen met de historie en de cultuur van deze dorpen. We hebben hechte dorpen en hechte gemeenschappen.”
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
13
Samenhangende kernen met een sterke gemeenschapszin
Tegelijkertijd hebben de dorpen een eigen cultuur en karakter.
Loon op Zand is een gemeente waarvan de historie die de
en heeft de meeste ‘stedelijke’ karaktertrekken. Loon op Zand
drie kernen gezamenlijk hebben lang terug gaat. De interne
heeft veel forensen die op Tilburg georiënteerd zijn. Het is echt
samenhang van de gemeente blijkt ook uit de dagelijkse
een landelijke Brabantse kern, met veel groen en bos en veel
verplaatsingen, die vanuit de dorpen zowel naar elkaar toe
toeristen. De Moer is meer landelijk met relatief veel agrariërs
plaatsvinden als naar buiten de gemeente in de regio.
en een hechte gemeenschap waar veel zelf wordt opgepakt. De
Kaatsheuvel is de grootste kern, ligt dicht tegen Waalwijk aan
drie kernen hebben ook overeenkomsten. Over het algemeen worden de inwoners van de gemeente Loon op Zand door buurgemeenten gekenmerkt als doeners. Ook is de sociale cohesie binnen alle kernen goed voelbaar.
Kernen met een eigen identiteit De inwoners zijn betrokken, en daarbij iets meer gericht op de eigen kern dan op de gemeente als geheel. Zij zijn ook zuinig op de identiteit van hun wijk of dorp: tussen de 80 en 90% vindt het bewaren van het eigen karakter daarvan belangrijk in de gemeente. Vanuit de maatschappelijke organisaties wordt dit beeld bevestigd: ‘Er zijn verschillende gemeenschappen. Wijkteams merken bijvoorbeeld dat er andere soorten vragen Figuur 5.
komen vanuit de drie dorpen. De dorpen hebben een andere
Analyse Tordoir, 2019.
cultuur’. Vanuit de verenigingen wordt dit onderschreven: ‘In
Betrokkenheid van inwoners bij buurgemeenten
de kerndorpen is het zeer levendig. Maar typisch voor Loon
Ook uit de enquête onder inwoners blijkt de diffuse oriëntatie
is. Het verenigingsleven verschilt en er bestaat soms ook
op buurgemeenten in de gemeente Loon op Zand. Met
een stukje rivaliteit tussen de verenigingen’. Hier ligt ook een
enkele buurgemeenten is sterke verbondenheid, maar die
kans, aldus een deelnemer: ‘We kunnen veel meer bereiken
is per kern verschillend. De meeste betrokkenheid voelen
als we meer sturen op de samenhang en samenwerking
inwoners met Tilburg en Waalwijk, waarbij Loon op Zand
tussen die kernen’. Een andere deelnemer komt meteen met
(dorp) het meest een band heeft met Tilburg en Kaatsheuvel
een voorbeeld: ‘Nodig bijvoorbeeld eens een soortgelijke
het meest verbonden is met Waalwijk. De betrokkenheid
vereniging uit een ander dorp uit om iets samen te gaan doen’.
op Zand is ook dat er tussen de kerndorpen weinig interactie
van de inwoners van de gemeente Loon op Zand bij Dongen en Heusden is kleiner: respectievelijk 62% en 75% van de
De gemeente Loon op Zand heeft een rijk verenigingsleven op
inwoners voelt zich helemaal niet of niet zo betrokken bij
sociaal-cultureel en sportief gebied.2 Relatief veel inwoners,
deze buurgemeenten. De Moer heeft in vergelijking met
zeker kinderen, zijn aangesloten bij een sportvereniging en er
Kaatsheuvel en Loon op Zand (dorp) nog de meeste binding
zijn bovengemiddeld veel vrijwilligers en mantelzorgers. Dit
met Dongen.
ondersteunt het beeld van hechte gemeenschappen en een sterke gemeenschapszin.
Voor wat betreft de onderlinge verhoudingen tussen de kernen in de regio, is het patroon in het kaartje hiernaast te zien. Deze
De laatste jaren klinken er sombere geluiden dat verenigingen
kaart toont het netwerk van dagelijkse verplaatsingen voor
hun ledenaantallen zien teruglopen. Er zijn verschillende
winkelen, diensten, onderwijs, zorg en recreatie, tussen wijken
redenen hiervoor te noemen. Voor sportverenigingen geldt het
en kernen in Midden-Brabant (2010-2017). Zichtbaar is dat
dat andere sportaanbieders meer aan populariteit winnen, zoals
de gemeenten en kernen in de Langstraat een band met elkaar
sportscholen, informele sportclubs en e-sport. Daarnaast draagt
hebben, en dat er met name vanuit Kaatsheuvel en Loon op
de vergrijzing van de bevolking ook bij aan een afname van het
Zand ook veel verplaatsingen naar Tilburg zijn. De gemeente
aantal sportverenigingsleden. Ook amateur-muziekverenigingen
(met name Kaatsheuvel) ligt daarmee op twee assen: noord-
lijden onder de vergrijzing.
zuid en oost-west. 2
Gemeente Loon op Zand, Samen Loont!, 2016.
B
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
14
Betrokkenheid van inwoners bij de gemeente
Wat betekent dit voor de gemeente?
In de woordwolken tijdens de consultatieavonden komen
• De gemeente Loon op Zand kent drie dorpen met een eigen karakter die een band hebben met elkaar en met de kernen in omliggende gemeenten. We zien een gerichtheid op zowel de Langstraat als op Tilburg. • Loon op Zand heeft actieve inwoners in verenigingen en de mantelzorg. Veel wordt zelf opgepakt, maar het vraagt ook iets van de gemeente, bijvoorbeeld accommodaties en ondersteuning. • Met de trend van afnemende aantallen (actieve) leden en zal ook het verenigingsleven in Loon op Zand te maken krijgen. De gemeente vindt dat verenigingen een belangrijke rol spelen in haar gemeenschappen en ondersteunt deze daarom middels subsidiebeleid en onderhoudsvoorziening.
woorden als betrokken, sociaal en saamhorigheid veelvuldig terug. ‘Loon op Zand is een actief dorp’, zegt een vertegen woordiger van een maatschappelijke organisatie. ‘De wil om samen te werken is er’, aldus een ander. ‘Loon op Zand is ondernemend en actief’. In de inwonersenquête zijn inwoners van de gemeente Loon op Zand gevraagd in hoeverre zij betrokken zijn bij wat leeft en speelt in hun gemeente en in hun buurt of wijk. Iets meer dan de helft van de inwoners voelt zich betrokken bij de gemeente en 65% voelt zich betrokken bij de eigen buurt of wijk. De enquête onder inwoners laat zien dat zij relatief betrokken zijn bij de gemeente (15% voelt zich weinig of niet
2.2 Oud en jong Een veranderende bevolking
betrokken). De betrokkenheid bij de eigen buurt of wijk is
Loon op Zand kende op 1 januari 2020 23.408 inwoners en
groter, hetgeen logisch is omdat dit dichterbij inwoners staat
is daarmee een relatief kleine gemeente – ook in vergelijking
(slechts 12% voelt zich weinig of niet betrokken bij de eigen
met omliggende gemeenten. De bevolkingsdichtheid ligt in
wijk of buurt). Inwoners van De Moer zijn het sterkst gericht
Loon op Zand net iets boven het landelijk gemiddelde, maar in
op de eigen kern. Inwoners van Loon op Zand hebben relatief
vergelijking met de regio relatief laag.
nog het meeste met de gemeente als geheel (ofschoon De gemeente Loon op Zand en de regio zijn in ontwikkeling.
hebben hechte gemeenschappen die iets van hun dorp willen
Zowel voor Loon op Zand als de regio wordt bevolkingsgroei
maken en daar levendigheid in willen hebben en houden’,
verwacht: de bevolking van de regio Hart van Brabant groeit tot
aldus een inwoner in de enquête.
2040 met 30 duizend mensen tot 475.000. Het merendeel van
Betrokken bij eigen wijk/buurt
ook zij meer gericht zijn op de eigen kern). ‘De kerkdorpen
deze groei komt voor rekening van de stad Tilburg, maar ook
De Moer
elders in de regio is er een groeiprognose3.
Kaatsheuvel Loon op Zand
Betrokken bij de gemeente
B
Totaal
De verwachting is dat de bevolking van Loon op Zand, evenals
De Moer
de bevolking van de Langstraat, tot aan 2050 verder blijft
Kaatsheuvel
groeien. Loon op Zand zal naar prognose vanaf 2030 sneller
Loon op Zand
groeien dan gemiddeld in Nederland (zie figuur 7).
Totaal 0%
10%
20%
Zeer betrokken Weinig betrokken
Figuur 6.
30%
40%
50%
Betrokken Niet betrokken
60%
70%
80%
90% 100%
Neutraal Weet ik niet/n.v.t.
Betrokkenheid bij eigen wijk/buurt (boven) en de gemeente (onder)
20%
Loon op Zand Langstraat Nederland
15% 10% 5% 0% Figuur 7.
3
2025
2030
2035
2040
2045
Bevolkingsprognose t.o.v. 2020.
Hart van Brabant, Strategische Meerjarenagenda 2019-2023.
2050
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
15
Verder worden ook in de regio de demografische trends
Wat betekent dit voor de gemeente?
van vergrijzing, ontgroening, een groei in het aantal kleine
• De demografische trend van vergrijzing in Nederland heeft grote gevolgen, zoals een relatief forse groei van het aantal eenpersoonshuishoudens en een grotere behoefte aan (mantel)zorg en woon-zorgconcepten. • In Loon op Zand worden al wensen naar voren gebracht om hierop in te spelen, bijvoorbeeld als dementievriendelijke gemeente. • Hoe dan ook legt de vergrijzing druk op de zorg en voorzieningen die moeten worden geboden. • Loon op Zand staat hierin niet alleen. De gemeenten in het Hart van Brabant stellen dat zij in regionaal verband hun taken in het sociaal domein preventief en integraal willen oppakken5.
huishoudens en een grotere behoefte aan mantelzorg herkend. De strategische meerjarenagenda van Hart van Brabant stelt dat de trends vooral risico’s lijken in te houden voor groepen met een lage opleiding, die in de regio relatief veel aanwezig zijn. Ook groeit het aanbod van mantelzorgers niet automatisch mee en daalt het aantal jongeren in de regio.
Oudere inwoners Loon op Zand heeft een gemiddeld aantal jongeren en relatief veel ouderen. Dit is ook terug te zien in figuur 8: de groep inwoners onder de 35 jaar is relatief klein en die boven de 55 jaar relatief groot. Hiermee komt ook de demografische druk in Loon op Zand relatief hoog uit.
2.3 Zorg voor elkaar Maatschappelijke ondersteuning Sinds 1 januari 2015 zijn gemeenten verantwoordelijk voor het uitvoeren van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo)
Loon op Zand
zodat hulpbehoevende mensen zo lang mogelijk zelfstandig
Langstraat
thuis kunnen wonen en deel kunnen blijven nemen aan de
Nederland 0%
maatschappij. Het gaat om algemene voorzieningen (zoals
10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%
het organiseren van activiteiten in een ontmoetingsruimte of
<14 jaar
buurthuis, maatschappelijke opvang), maatwerkvoorzieningen
15-34 jaar
35-54 jaar
55-74 jaar
>75 jaar
(zoals individuele begeleiding, huishoudelijke hulp, Figuur 8.
aanpassingen in de woning zoals een traplift) en
Leeftijdsopbouw, CBS 2020.
vervoersvoorzieningen (zoals taxidiensten, een scootmobiel of In de Nederlandse bevolking is sprake van zowel dubbele
een rolstoel).
vergrijzing (er zijn meer ouderen, die gemiddeld ook nog eens steeds ouder worden) als ontgroening (minder geboorten).
Loon op Zand contracteert de voorzieningen voor
Deze demografische opgave zien we ook terug in Loon op Zand,
maatschappelijke ondersteuning deels zelf, deels samen
waar de bevolking de komende jaren ook zal vergrijzen. Het
met de gemeente Waalwijk en op onderdelen (vervoer
aantal 75+’ers zal in tien jaar tijd met 52% stijgen. Ook de
en hupmiddelen) regionaal6. De negen regiogemeenten
groep 65+’ers stijgt, maar wel minder sterk.
van Hart van Brabant werken daartoe nauw samen in het uitvoeringsprogramma Wmo.
Om hierop in te spelen ontwikkelt Loon op Zand samen met verzorgingshuizen, inwoners en maatschappelijke partners
Figuur 9 laat zien dat in Loon op Zand het percentage
plannen om in 2030 een dementievriendelijke gemeente te zijn.
zorggebruik voor de Wmo een procentpunt hoger ligt dan het
De belangrijkste aandachtspunten hiervoor zijn:
landelijk gemiddelde. Een mogelijke verklaring hiervoor is de
•
Voldoende aangepaste woonruimte voor goede begeleiding;
demografische opbouw van Loon op Zand: de gemeente heeft
•
Meer informatie voor inwoners hoe zij dementie (eerder)
relatief veel 65+ers. Figuur 10 laat zien dat deze groep – en
herkennen en behandelen;
zeker de 75+ers – verreweg het meeste gebruik maakt van de
•
En ontmoetingsplek ‘t Gasthuys voor het herkennen en
Wmo-voorzieningen. De groeiende groep ouderen in Loon op
doorverwijzen bij dementieklachten .
Zand doet dus een groeiend beroep op de Wmo-faciliteiten van
4
de gemeente. Daarmee gaat ook kostenstijging gepaard. In de Toekomstagenda 2030 wordt de wens uitgesproken om als Loon op Zand een zogenaamde ‘Blue Zone’ te worden. Dit is een gebied waar bovengemiddeld veel mensen de leeftijd van 100 jaar bereiken. Om dit te bereiken zouden ouderen meer mogelijkheden moeten hebben om naar buiten te gaan en zou de lucht in de gemeenschap gezonder moeten worden3. 4
Gemeente Loon op Zand, Toekomstagenda 2030.
5 6
Hart van Brabant, Strategische Meerjarenagenda 2019-2023. Gemeente Loon op Zand, Afdelingsplan MM 2020.
B
B
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
16
7,2 7,1 7,0 6,9 6,8 6,7 6,6 6,5 6,4 6,3 6,2 6,1 6,0 5,9 5,8 5,7 5,6 5,5
1.000 1010 42,8% 800
600
Loon op Zand Nederland
400
200
2016-01 2016-02 2017-01 2017-02 2018-01 2018-02 2019-01
Figuur 9.
Percentage van de bevolking dat gebruikt maakt van Wmo-voorzieningen, CBS 2020.
0
27 0,8%
130 2,1%
0-14
15-29
227 6,4% 30-54
293 9,6% 152 3,4% 55-64
65-74
75+
Figuur 10. Aantal unieke cliënten Wmo per leeftijdscategorie, afgezet tegen de populatie van 2019, Monitor Sociaal Domein Loon op Zand 2017-2019.
Om hierin bij te sturen heeft Loon op Zand de afgelopen jaren
Wat betekent dit voor de gemeente?
verschillende beheersmaatregelen ingevoerd, waaronder:
• Loon op Zand kent (ook relatief) veel ouderen en dat aantal zal naar verwachting de komende jaren stijgen. Dat betekent dat het beroep op de Wmo-faciliteiten van de gemeente zal toenemen. • Dit beroep kan enigszins worden vervangen door preventie, mantelzorg en slimme manieren van hulp bieden, maar een verdere stijging van het beroep op capaciteit en op middelen is niet uitgesloten. • De toegang tot de Wmo is lokaal, maar wordt door de gemeente Loon op Zand in nauwe relatie met de regio Hart van Brabant uitgevoerd.
•
Hulp bij huishouden legt meer de focus op eigen netwerk;
•
De persoonsgebonden budget-regels zijn aangepast en het tarief is bijgesteld;
•
De werkwijze van de Wmo-consulenten is aangepast: ze zetten sneller in op adequate (goedkopere) oplossingen;
•
Inzet van het ANWB-automaatje. Er zijn nu al meer dan 500 ritten uitgevoerd;
•
Het aantal kilometers in Wmo-vervoer is beperkt tot max. 2.000 per jaar7.
In 2019 werd Loon op Zand geconfronteerd met sterk
Jeugdzorg
oplopende kosten van de maatschappelijke ondersteuning. Een
Jeugdhulp omvat een breed scala aan voorzieningen, voor de
mogelijke verklaring hiervoor is dat het landelijke bepaalde
begeleiding, behandeling en het verblijf van jeugdigen tot 18
uniforme tarief (abonnementstarief) voor Hulp bij huishouden
jaar. De meeste jeugdhulp is ambulant (de jeugdige komt naar
een flinke aanzuigende werking had: een deel van de kosten
de hulpverlener toe), maar ook dagbehandeling, pleegzorg,
werd veroorzaakt door één huishouden dat een relatief groot
gezingshuizen en verblijf in een instelling zijn mogelijk. Toegang
beslag legde op het budget . De oplopende kosten vragen om
tot jeugdzorg verloopt via huisartsen, de jeugdarts, medisch
beheersmaatregelen en het verbeteren van de stuurinformatie
specialisten of via het Servicepunt. Daarnaast kunnen ook de
en prognoses, zodat de effecten van maatregelen beter zichtbaar
kinderrechter en jeugdbeschermingsinstellingen jeugdhulp
worden en beter geanticipeerd kan worden op ontwikkelingen
opleggen.10 Loon op Zand had in de tweede helft van 2019
in de vraag. In lijn hiermee is de ambitie op het gebied van
totaal 490 jeugdhulptrajecten. Verreweg het grootste deel
Wmo als volgt: “De toeleiding naar en inkoop van de Wmo
daarvan was, net als in andere gemeenten, jeugdzorg. 5,1%
richten we zo in dat de kosten beheersbaar blijven en we zo
van de jeugdhulptrajecten kwam vanuit de jeugdbescherming,
hulp beschikbaar houden voor mensen die deze ondersteuning
hetgeen iets minder is dan in omliggende gemeenten, en 2,0%
het hardst nodig hebben”.
was in het kader van jeugdreclassering.
7 8 9
10 Gemeente Loon op Zand, Monitor Sociaal Domein 2017-2019.
8
9
Gemeente Loon op Zand, Monitor Sociaal Domein 2017-2019. Gemeente Loon op Zand, Afdelingsplan MM, 2020. Gemeente Loon op Zand, Coalitieakkoord 2019-2022.
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
17
De onderstaande grafiek (figuur 11) laat zien dat het aantal
De gemeente formuleert daarbij twee ambities:
jeugdhulptrajecten in Loon op Zand en omliggende gemeenten
•
Het verlagen van de instroom, door vroegsignalering
sinds 2016 fors is toegenomen, zeker in 2018. De stijging
en preventief te handelen. De gemeente verhoogt de
is, ook in de omliggende regio, ook aanzienlijk meer dan de
zichtbaarheid van het voorliggend veld op vindplaatsen zoals
landelijke stijging. De laatste tijd is een afvlakking zichtbaar.
scholen en wil op die manier het percentage jongeren dat een beroep doet op jeugdhulp verlagen.
50
Loon op Zand Langstraat Hart van Brabant Nederland
40 30
•
beheersmaatregelen voort te zetten en kritisch te volgen. De gemeente zet bijvoorbeeld een praktijkondersteuner Jeugd in bij de huisarts14.
20 10 0
Het verlagen van de kosten: Door lokale en regionale
De regio Hart van Brabant gaat in 2020 uit van een regionale 2017
Figuur 11.
2018
2019
Groei Jeugdhulptrajecten ten opzichte van 2016, CBS 2019.
stijging van 6% van de zorgkosten rond jeugdhulp. Op basis van het begrote bedrag van 2019 (€ 5,5 miljoen), gaat de regio uit van een bedrag van € 5,85 miljoen euro in 2020. Om de kosten te drukken zijn de afgelopen jaren zowel lokaal (zie boven) als regionaal beheersmaatregelen genomen.
Loon op Zand heeft haar voorzieningen voor jeugdhulp regionaal gecontracteerd: de regio Hart van Brabant koopt voor de negen gemeenten de jeugdzorg in en heeft een regionale
Wat betekent dit voor de gemeente?
backoffice. De ambitie van de samenwerking is om te denken
• Net als de meeste gemeenten ziet Loon op Zand zich geconfronteerd met een stijgende vraag en navenante kosten rond jeugdhulp. In Loon op Zand is de stijging zelfs sterker dan landelijk gemiddeld, ofschoon de groei nu afvlakt. • De jeugdzorg kent lokale toegang, maar is verder grotendeels regionaal georganiseerd. In die samenhang worden maatregelen genomen om de instroom te verlagen en (daarmee) de kosten terug te dringen.
vanuit de leefwereld van kinderen, jongeren en hun ouders, en niet vanuit regels en procedures. Het koersdocument dat hiervoor is geschreven gaat uit van vijf bouwstenen: het kind écht zien, aandacht, erbij zijn, werken in verbinding en veiligheid voorop11. In het afdelingsplan M&O staat dat deze regionale samenwerking de gemeente veel oplevert, zoals de effectief gebleken regionale beheersmaatregelen jeugdhulp12.
gemeenten zijn vanaf dan verantwoordelijk voor de uitvoering
Werk en inkomen voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt
van de maatschappelijke ondersteuning, jeugdzorg en arbeids
Sinds 2015 zijn gemeenten verantwoordelijk voor uitvoering
participatie. Gemiddeld maken deze taken bijna 40% van de
van de Participatiewet. Loon op Zand maakt hiervoor deel uit
totale gemeentebegroting uit. In vrijwel alle gemeenten zijn in
van de gemeenschappelijke regeling Baanbrekers. Baanbrekers
de afgelopen jaren de kosten in het sociaal domein, waaronder
is een intergemeentelijke uitvoeringsorganisatie op gebied van
jeugdzorg, aanzienlijk gestegen . Dit stelt gemeenten voor een
werk en inkomen voor de Langstraatgemeenten.
Jeugdzorg was onderdeel van de decentralisaties in 2015:
13
lastig parket: zij willen hun taken in het sociaal domein zo goed mogelijk uitvoeren, maar moeten tegelijkertijd de financiën
In 2019 was de werkzame beroepsbevolking in Loon op Zand
onder controle houden. Dit spanningsveld zien we ook terug in
735 per 1.000 inwoners. Dit ligt een stuk hoger dan het
Loon op Zand. De gemeente stelt in haar coalitieakkoord dat
landelijk gemiddelde (682), en ook dan de buurgemeenten.
alle jongeren recht hebben op passende hulp.
Het werkloosheidspercentage en het aantal personen met een bijstandsuitkering is in Loon op Zand relatief laag.
11 Bestuurscommissie Jeugd Hart van Brabant, Samen met de Jeugd, 2017. 12 Gemeente Loon op Zand, Afdelingsplan M&O, 2020. 13 BDO, Benchmark Nederlandse gemeente, 2019.
14 Gemeente Loon op Zand, Coalitieakkoord 2019-2022.
B
B
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
Werkzame beroeps bevolkingA
Werkloosheidspercentage14
Personen met bijstands uitkeringenB
18
Loon op Zand
735
2,7%
15,8
Heusden
716
2,8%
18,0
Waalwijk
711
3,1%
24,2
Tilburg
689
4%
49,1
Dongen
707
2,7%
19,4
Langstraat
721
2,9%
19,3
Hart van Brabant
700
2,9%
22,3
Nederland
682
3,4%
38,2
Tabel 1.
Werkzame beroepsbevolking, CBS 2019. 15 A: per 1.000 inwoners; B: per 1.000 inwoners van 18 jaar en ouder
Wat betekent dit voor de gemeente? • Loon op Zand kent geen grote doelgroep mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. De coronacrisis zou overigens wel kunnen leiden tot meer kwetsbaren die geholpen moeten worden. • Baanbrekers richt zich op mensen die zouden kunnen werken. De activering van mensen in de categorie met de grootste afstand tot de arbeidsmarkt is aan Loon op Zand zelf. • De mensen zelf en de kwaliteit en duurzaamheid van hun traject richting werk of een andere actieve rol worden centraal gesteld, in plaats van de regelingen die daarop van toepassing zijn. Die aandacht voor integrale ketenbenadering past in de landelijke trend van integraal werken.
2.4 Een groene gemeente waar het goed wonen is Meer (duurzame) woningen Loon op Zand heeft een aantrekkelijk woonklimaat
Zorgen om de financiële situatie gaven in 2017 aanleiding tot
met gevarieerde woonwijken en groene en veilige
onderzoek naar een herpositionering van Baanbrekers. Hoewel
woonomgevingen16. De gemeente bestaat uit drie verschillende
de resultaten al enkele jaren achterbleven bij de verwachtingen,
woonkernen: Loon op Zand, Kaatsheuvel en De Moer. Het
werden deze tot dan toe opgevangen door reserves van
coalitieakkoord stelt dat de gemeente in alle drie de kernen
Baanbrekers. Toen de reserves uitgeput raakten, kwam de
blijft bouwen17. Kijkend naar het type woningen valt op
financiële situatie van Baanbrekers explicieter en breder onder
dat Loon op Zand vooral veel eengezinswoningen heeft en
de aandacht van de deelnemende gemeenten. Tegelijkertijd
minder flat, galerij-, portiek, beneden en bovenwoningen en
was er ook behoefte aan duidelijkheid waar Baanbrekers ‘van
appartementen. De WOZ-waarde van de woningen in Loon op
moest zijn’ omdat gaandeweg, sinds 2013, steeds meer taken
Zand liggen iets onder het landelijk gemiddelde.
van de gemeenten bij de organisatie werden belegd. Daarop is het koersdocument ‘Kom in beweging’ vastgesteld. Kort gezegd
Een trend die effect heeft op de woningsector is de eerder
staan de mens en de kwaliteit en duurzaamheid van zijn of haar
beschreven dubbele vergrijzing en ontgroening. Het aantal
traject richting werk nog meer centraal.
eenpersoonshuishoudens zal de komende jaren toenemen en de behoefte aan woon-zorgconcepten zal groeien. Loon op Zand
De volgende uitgangspunten gelden in de nieuwe koers:
schrijft hierover “Om de huidige woningvoorraad passend
•
Zo regulier als mogelijk werken. Baanbrekers wil maximaal
te houden voor onze inwoners, werken we waar mogelijk
inzetten op het aan het werk helpen van personen op
mee aan nieuwe initiatieven en initiatieven om bestaande
werkplekken die zo regulier als mogelijk zijn.
woningen levensloopbestendig te maken”.18 Daarnaast wordt
Welzijn van mensen staat voorop. Bij het zo regulier als
nieuwbouw ingezet om te zorgen voor passende woningen.
mogelijk aan het werk helpen en houden van mensen blijft
Ook blijven mensen steeds langer zelfstandig wonen, waardoor
het welzijn van deze mensen voorop staan.
er op korte termijn betrekkelijk weinig bestaande woningen
Focus op werk. Baanbrekers richt zich op werk oftewel
vrijkomen. Middels nieuwbouw wil de gemeente voorkomen
arbeidsre-integratie. Baanbrekers vult onbeloonde
dat mensen die zich er thuis voelen naar elders verhuizen,
maatschappelijk zinvolle activiteiten alleen in als deze leiden
omdat er hier geen geschikte woning beschikbaar is. Ook
tot een reëel uitzicht op werk. Dit betekent een afbakening
voor het opvangen van de regionale bevolkingsgroei en de
van de werkvelden ‘Werk’ en ’Zorg en Welzijn’. Hierbij richt
huisvesting van vergunninghouders en arbeidsmigranten wordt
Baanbrekers zich op Werk en de gemeenten (en/of hun
nieuwbouw ingezet19. De gemeente zet ook in op hervorming
partners) richten zich op Zorg en Welzijn.
van de bestaande woningvoorraad, verduurzaming en het
Aandacht voor integrale aanpak. De uitvoering van de
levensloopbestendig maken van woningen.
•
•
•
integrale aanpak ligt bij de gemeenten. Baanbrekers bekijkt samen met de gemeenten welke koppelingen tussen de decentralisaties kunnen worden gelegd. 15 NB: dit betreft het werkloosheidspercentage van voor de coronacrisis.
16 Gemeente Loon op Zand, Samen Loont!, 2016. 17 Gemeente Loon op Zand, coalitieprogramma 2019-2022. 18 Gemeente Loon op Zand, coalitieprogramma 2019-2022. 19 Gemeente Loon op Zand, Notitie Veerkrachtig Bestuur, 2018 & Gemeente Loon op Zand, Woonvisie 2016-2025.
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
19
Figuur 12 toont de verwachte ontwikkeling van de
Wat betekent dit voor de gemeente?
woningvoorraad. Het aantal woningen in Loon op Zand zal
• Loon op Zand kent een woonopgave en voorziet woningbouw in de drie kernen. Gezien de (wijzigende) bevolkingssamenstelling is er behoefte aan extra startersen vooral seniorenwoningen. • Daarnaast is er een opgave om nieuwe en bestaande woningen aan te passen aan de eisen die voortvloeien uit het klimaatrakkoord.
volgens de prognose tot 2050 met 18,8% stijgen. Deze stijging is ongeveer vergelijkbaar met landelijk en met het gemiddelde in de Langstraat. 20% 15% 10% 5% 0%
Van A naar B in en rond de gemeente
Loon op Zand Langstraat Nederland
In Loon op Zand verplaatsen verreweg de meeste inwoners zich met de auto, ofwel als bestuurder (40%) ofwel als passagier 2050
(24%). Daarnaast gaat een aanzienlijk deel van de inwoners
Figuur 12. Ontwikkeling woningvoorraad t.o.v. 2020, ABF Research.
ook geregeld met de fiets (17%) of lopend (13%). Het aantal
2025
2030
2035
2040
2045
verplaatsingen met het openbaar vervoer is opvallend laag. Loon op Zand heeft geen treinstation, maar is wel aangesloten op diverse buslijnen, waaronder naar Tilburg, Waalwijk en ‘s Hertogenbosch. Het meest dichtbij zijnde treinstation ligt in Tilburg. In de Toekomstagenda Loon op Zand stellen inwoners dat zij duurzaam transport en toegankelijk openbaar vervoer in- en rond de gemeente belangrijk vinden. Zij stimuleren de gemeente daarom om te zoeken naar nieuwe vormen van vervoer, bijvoorbeeld zelfrijdende pendelbusjes of bussen die rijden op elektriciteit of waterstof19. Lopend 13%
In het Klimaatakkoord van 2019 zijn afspraken gemaakt
Overig 3%
om de verdere opwarming van de aarde tegen te gaan. Dit
Auto (als bestuurder) 40%
akkoord heeft grote effecten op de woningsector: huizen en gebouwen moeten duurzamer worden, het CO2-gebruik moet gereduceerd worden en in 2050 moeten zeven miljoen
Fiets 17%
woningen en één miljoen gebouwen van het aardgas af zijn. Gemeenten hebben hierbij een centrale rol. Loon op Zand stelt in haar Toekomstagenda 2030 dat de meeste woningen in de gemeente momenteel nog niet zijn aangepast aan de huidige energiezuinige wensen: het streven is dat iedere woning energieneutraal is. Dit betekent dat men de vloeren, muren en daken moet isoleren, (drie-)dubbel glas moet plaatsen,
Bromfiets/snorfiets 1% Trein 1%
Bus/tram/metro 1% Auto (als passagier) 24% Figuur 13. Verplaatsingen per vervoersmiddel, CBS 2017.
zonnecollectoren en/of warmtewisselaars installeert en van het gas af gaat. Daarnaast beschrijft de Toekomstagenda dat
De gemeente Loon op Zand voert hierover het gesprek met
de gemeente mensen ondersteunt die geen geld hebben om
de provincie en de vervoerders en zet erop in dat er openbaar
te verduurzamen maar dit wel willen doen, bijvoorbeeld door
vervoer beschikbaar blijft in alle kernen. Het afdelingsplan Infra
lenen eenvoudiger te maken20.”
stelt: “We sturen op verbeteringen van de bestaande openbaar vervoervoorzieningen. Hierbij hebben we ook aandacht voor de (OV-) bereikbaarheid van de Leisure voorzieningen en het doelgroepen- en leerlingen vervoer. Daarnaast brengen we het vervoer op de ‘laatste kilometer’ (het vervoer tussen de bushalte en bestemming) onder de aandacht21.“
20 Gemeente Loon op Zand, Toekomstagenda 2030.
21 Gemeente Loon op Zand, Afdelingsplan Infra 2020.
B
B
Eindrapportage | Bestuurlijke toekomst Loon op Zand
20
Een belangrijk aandachtspunt vormt de bereikbaarheid
Wat betekent dit voor de gemeente?
van de Efteling in samenhang met de bereikbaarheid en
• Bereikbaarheid van de kernen en korte afstand tot bushaltes blijft een aandachtspunt, zeker gezien de vergrijzing. • Een ander aandachtpunt is de infrastructuur rond de (zich uitbreidende) Efteling. Hier is geïnvesteerd in een wisselstrokensysteem. • Net zoals de rest van Nederland is er de opgave om het vervoer duurzamer te maken.
leefbaarheid van Kaatsheuvel. Vanuit regionaal en nationaal perspectief blijft de auto als vervoersmiddel dominant voor het bezoek aan het attractiepark. In het Masterplan is dan ook opgenomen dat de Efteling de komende jaren substantieel investeert in infrastructurele maatregelen, het nieuwe bestemmingsplan maakt dit ruimtelijk en juridisch mogelijk. In de infrastructuur rond de Efteling zijn investeringen gedaan (wisselstrokensysteem), waardoor de files zijn afgenomen.
Een duurzaam Loon op Zand De afgelopen tien jaar zijn twee langzame buslijnen die door de
Duurzaamheid is een breed en belangrijk onderwerp. Enkele
dorpen kronkelden (lijnen 137 en 205) verdwenen. Hiervoor
kernbegrippen die terugkomen in Loon op Zand met betrekking
zijn de snellere lijnen 300 en 301 in de plaats gekomen,
tot duurzaamheid zijn circulaire economie en energieneutraal
waarmee ongeveer ieder kwartier een bus vertrekt vanaf de rand
wonen. Voor een circulaire economie moet er duurzaam en
van Kaatsheuvel. Hiermee zijn de gemiddelde loopafstanden
verantwoord worden omgegaan met de materialen, zodat
naar de haltes, maar ook de frequentie van bussen toegenomen.
deze niet verloren gaan bij afdanking en er onnodig afval
Daarnaast rijdt sinds 2011 de 'Nightliner' vanuit Tilburg.
wordt geproduceerd. "In 2018 voerde de gemeente nieuwe afvalmaatregelen door, waarin de frequentie van het inzamelen
In de verkeersvisie Loon op Zand 2025 is vastgelegd dat de
van restafval aan huis omlaag ging en wijkvoorzieningen
gemeente streeft naar duurzaam verkeer. Dit wordt uitgewerkt
werden uitgebreid. De cijfers laten een daling zien van het
in vier doelstellingen:
aantal kg restafval per inwoner (van 179kg in 2017 naar 130kg in 2020).
•
Mobiliteit voor iedereen. Om te borgen dat iedereen zich kan verplaatsen is infrastructuur nodig die belemmeringen
Om tot een circulaire economie te komen, geeft de gemeente
wegneemt voor met name ouderen, jongeren en minder
uitvoering aan het afvalbeleidsplan 2017-2021. Hiervoor
validen. Naast een lobby voor goed openbaar vervoer
zal Loon op Zand onder andere het correct aanbieden van
omarmt de gemeente particuliere initiatieven om vervoer
afval stimuleren, zo valt te lezen in de Toekomstagenda.
slimmer te ondersteunen.
Dit zal de gemeente doen door het invoeren van een (her) bruikbaarheidsplek, een samenwerking met kringloopwinkels
•
Verkeersveiligheid. Naast het verder verbeteren van de
aan te gaan en vaste tijden in te voeren voor het wegbrengen
fysieke infrastructuur (onder andere de aanleg van de
van afval. Zo wordt er gestreefd om de landelijke doelstellingen
snelfietsroute langs de N261) zet de gemeente in op het
en normen op het gebied van scheiden en hergebruik van
verbeteren van het verkeersveiligheidsgedrag.
afvalstoffen te behalen, en daarmee bij te dragen aan een schoon en duurzaam milieu. “Vóór 2050 moet Nederland
•
Bereikbaarheid. De doorstroming moet op hetzelfde niveau
overgaan op een duurzaam gedreven, volledig circulaire
blijven als in de huidige situatie. Naast fysieke maatregelen
economie. Dat betekent dat we in 2030, 50% minder primaire
worden werkgevers aangespoord hun werknemers met
grondstoffen verbruiken. Dit staat in het eerste doel van het
de fiets te doen komen of samen te laten rijden. De
Rijksbrede programma ‘Nederland Circulair in 2050’23.” De
gemeente heeft aandacht voor gebruikers van deeltaxi,
opgave hierbij is dat er een nieuw landelijk afvalbeheerplan
leerlingenvervoer en buurtbus. De bereikbaarheid van de
in de maak is. Onduidelijk is nog welk effect dit heeft op de
Efteling en de leefbaarheid in de omgeving van de Efteling
huidige uitgangspunten van Loon op Zand. Daarnaast is te
vragen aandacht. Voor de overige recreatieve voorzieningen
zien dat de ontwikkelingen rondom het scheiden van afval
wordt fietsgebruik voor eigen inwoners gestimuleerd.
en de kosten/baten hiervan, niet lopen zoals voorzien. Met name de kosten voor verwerken van PMD, restafval en GFT, de
•
Leefbaarheid. Overlast door verkeer wordt tegengegaan. Het
structureel verminderde inkomsten voor PMD en de verhoogde
verkeer van en naar evenementen verdient extra aandacht22.
verbrandingsbelasting zijn hiervan de oorzaak24.
22 Gemeente Loon op Zand, Notie Veerkrachtig Bestuur, 2018.