Raadsvoorstel Gemeentelijke bijdrage restauratie Zwiepse Molen

Aan de Raad van de gemeente Lochem Team:

Ruimtelijke & Economische Ontwikkeling

Kenmerk:

2233877

Informatie bij:

Alexander de Bert

Portefeuillehouder: M. Eggink

Onderwerp:

Gemeentelijke bijdrage restauratie Zwiepse Molen

Voorstel 1. Een eenmalige bijdrage van maximaal € 177.000 beschikbaar te stellen in 2026 aan Stichting Behoud Zwiepse Molen voor restauratie van de Zwiepse molen en deze lasten te dekken uit het begrotingssaldo. Inleiding De Zwiepse Molen is toe aan een grootschalige restauratie. De Stichting Behoud Zwiepse Molen (SBZM) heeft een financieel te kort om de totale kosten van de restauratie de molen te kunnen bekostigen. De SBZM heeft daarom de gemeente gevraagd om een financiële bijdrage voor de restauratie. Vanaf het voorjaar van 2024 is de gemeente hierover meermaals in gesprek geweest met de SBZM. Op 11 november 2025 heeft uw gemeenteraad de motie ‘De Zwiepse molen mag niet door de vang’ unaniem aangenomen. In deze motie verzoekt uw raad het college; “Om op niet al te lange termijn met een raadsvoorstel te komen waarin aangegeven wordt of de renovatie mogelijk is en welke bijdrage de gemeente zou kunnen doen zodat de Zwiepse molen weer in goede staat kan komen te verkeren.” De Zwiepse molen is gebouwd in 1880 en één van de twee nog draai- en maalvaardige historische windmolens in onze gemeente. De molen is een rijksmonument en een belangrijk icoon voor onze gemeente. Vanaf 1991 is de molen in eigendom van de SBZM. De molen wordt draaiend gehouden door een groep van enthousiaste vrijwilligers en de exploitant van de naastgelegen horecagelegenheid.

In de afgelopen jaren zijn in ons land bij verschillende historische windmolens onverwacht roeden afgebroken. Aanleiding voor Vereniging Hollandse Molen en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) om moleneigenaren te adviseren onderzoek te laten uitvoeren naar de staat van de roeden. Uit onderzoek bij de Zwiepse molen blijkt dat beide roedes van de molen vervangen moeten worden. Uit het onderzoek blijkt ook dat niet alleen de roedes maar ook de vervanging van een groot deel van de stelling en het rietdek noodzakelijk zijn. Beoogd maatschappelijk effect De Zwiepse molen is een icoon binnen onze gemeente. Het maatschappelijk belang van de Zwiepse molen is groot, zowel cultureel, economisch als sociaal. Restauratie van de Zwiepse molen is noodzakelijk voor het draai- en maalvaardig houden van de molen en is daarmee essentieel voor de instandhouding van de molen op lange termijn. Financiële consequenties Een eenmalige financiële bijdrage van maximaal € 177.000,- aan de SBZM voor de restauratie van de Zwiepse molen. Wij hebben hiervoor geen middelen gereserveerd in onze begroting derhalve stellen wij voor deze kosten te dekken uit het begrotingssaldo.

2233883-1/4

Bedragen in €, - = nadeel

Omschrijving Investering Begroot restauratiekosten totaal Voorbereidingskosten (RCE en SBMZ) Totaal kosten Financiering resterende kosten Subsidies Provincie Gelderland Subsidie RCE Molenfonds Crowdfunding, sponsoring, giften SBMZ Nog te generen door SBMZ Totaal dekking Saldo te dekken door gemeente

2026

I/S

-629.000 21.000 -608.000 267.000 64.000 48.000 37.000 15.000 431.000 -177.000

I

Argumenten 1.1 Onderzoek toont aan dat grootschalige restauratie van de molen noodzakelijk en urgent is De molen is in opdracht van de SBZM geïnspecteerd door EAGM (Erfgoed Advies Groen b.v., Montfoort) en de Monumentenwacht. Uit deze inspecties blijkt dat de technische staat van houtwerk, rietdek, gevlucht en vooral de stelling geen comfortabel uitstel van restauratie meer toelaat. Het risico op vervolgschade bij niet ingrijpen (rot/zwam, verzwakkende verbindingen, lekkage-effecten) is reëel en neemt toe. De stelling vormt bovendien op termijn een veiligheidsrisico voor molenaars en bezoekers. Hetzelfde geldt voor het wiekenkruis dat aan continue vermoeiing onderhevig is (Bijlage 1). De bevindingen en de adviezen hebben geresulteerd in het voornemen van de SBMZ om de molen integraal te restaureren. 1.2 Restauratie is nu noodzakelijk voor instandhouding op lange termijn Restauratie van de Zwiepse molen is niet alleen noodzakelijk om acute gebreken te verhelpen, maar vormt ook de sleutel tot duurzame instandhouding. De huidige gebreken leiden bij uitstel van herstel tot verdere schade en verlies van oorspronkelijke constructies. Door nu integraal te restaureren, wordt het functioneel gebruik van de molen geborgd. Het draaiend houden van de molen is essentieel om slijtage te beperken en de monumentale waarden te behouden op lange termijn.

1.3 De restauratie past in de gebruikelijke restauratiecyclus van een windmolen Molens vormen een bijzondere categorie monumenten. Eigenlijk zijn het geen gebouwen, maar werktuigen en veel molens zijn nog als zodanig ingericht, zo ook de Zwiepse Molen. De algemene consensus is dat molens er voor hun instandhouding het meeste baat bij hebben als zij in werking blijven en kunnen draaien en malen. Immers, een werktuig dat regelmatig gebruikt wordt, blijft goed onderhouden en gebreken vallen eerder op dan bij een stilstaande molen. Een molen slijt sneller dan andere monumenten en heeft relatief vaker een restauratie nodig. De restauratiecyclus van een molen is daarom circa 30 jaar, tegenover circa 50 jaar voor bijvoorbeeld een woonhuis. De laatste grootschalige restauratie van de molen dateert van midden jaren 90, inmiddels 30 jaar geleden. De nu noodzakelijke restauratie past daarmee in de gebruikelijke restauratiecyclus. 1.4 Er is een gedegen restauratieplan De werkzaamheden zijn door EAGM in een bestek beschreven, een molenmakersbedrijf heeft een begroting gemaakt en SBZM heeft een dekkingsplan opgesteld. De molen is inmiddels ook onderworpen aan een quickscan op basis van de Wet Natuurbescherming. De RCE en de gemeentelijke erfgoedcommissie hebben positief geadviseerd op het restauratieplan en aangevraagde omgevingsvergunning.

1.5 De Zwiepse molen is van grote maatschappelijke betekenis Al bijna anderhalve eeuw is de molen in Zwiep een belangrijk icoon voor Zwiep en omgeving. In het verleden was de molen van belang voor de agrarisch sector, als korenmolen voor de productie van meel. De laatste decennia is de molen voornamelijk een toeristisch trekpleister, maar ook belangrijk voor educatieve doeleinden. Scholieren, bezoekers krijgen inzicht in oude ambachten, techniek en de

2233883-2/4

rol van windmolens in de economie van vroeger. Daarnaast draagt de molen bij aan een aantrekkelijk landschap en leefomgeving. De Zwiepse molen is een symbool waar onze inwoners trots op zijn. 1.6 De SBZM kan onvoldoende inkomsten generen uit de molen De SBZM heeft sinds 1991 de molen en de grond onder de stelling in eigendom. De naastgelegen horecagelegenheid en omliggende gronden zijn in eigendom van derden. De horeca-exploitant is samen met de door de exploitant geworven molenaars verantwoordelijk voor het dagelijks en klein onderhoud en het draai- en maalvaardig houden van de molen. De SBZM heeft als primaire taak om de financiële middelen te vergaren voor instandhouding van de molen. Dit doet de SBZM door fondsenwerving, giften van donateurs en subsidies. Veiligheidsregels en de relatief beperkte ruimte in en buiten de molen maken het voor de SBZM onmogelijk om substantiële inkomsten te generen uit de molen. Het entreegeld dat geheven vloeit in de kas van de exploitant. Dit maakt dat de financiële positie van de SBZM en de molen onvergelijkbaar is met andere (rijks)monumenten. 1.7 Ook andere partijen leveren een financiële bijdrage aan de restauratie Voor de restauratie is een financieel dekkingsplan opgesteld door de SBZM. De totale restauratie en onderhoudskosten zijn begroot op circa € 629.000.

Mede door toegezegde subsidies en cofinanciering van onder andere de RCE, provincie Gelderland en het Molenfonds is een substantieel deel van de totale kosten gedekt. Aanvullende financiering van de gemeente is echter essentieel om de financiering rond te krijgen. De SBMZ gaat zich samen met de lokale gemeenschap ook nog inzetten om een deel van de financiering voor haar rekening te kunnen nemen. Risico’s en kanttekeningen Er is mogelijk een klein risico op precedentwerking. Er staat namelijk nog een tweede historische windmolen in onze gemeente, ‘Geertruida Cornelia’ in Gorssel. Beide molens zijn echter niet gelijk. De belangrijkste verschillen zijn:  Technisch zijn de molens niet gelijk. De molen in Gorssel is kleiner (lager en compacte bakstenen romp) en heeft geen stelling. Daardoor heeft de molen veel minder houtwerk en alleen een rieten molenkap. De kosten van klein onderhoud en eventuele toekomstige restauratiekosten liggen daardoor structureel lager.  De molen in Gorssel heeft meer mogelijkheden voor een verdienmodel. De molen in Gorssel maakt onderdeel uit van een complex van gebouwen (molenaarswoning en voormalige maalderij). De maalderij wordt ingezet voor bedrijfsmatige activiteiten. Van de opbrengsten van deze activiteiten kan de molen in stand worden gehouden.  De molen in Gorssel is in 2000 geheel gerestaureerd. Destijds resteerde enkel de molenromp.

Het gehele binnenwerk en molenkap zijn toen herbouwd. Een grootschalige en kostbare restauratie is niet te verwachten. Om bovenstaande redenen wordt het risico op precedentwerking als zeer laag ingeschat. Uiterlijke besluitneming Niet van toepassing. Uitvoering De SBZM schriftelijk informeren over het raadsbesluit. De volgende stukken zijn voor u bijgevoegd:

2233883-3/4

De volgende stukken liggen voor u ter inzage:

1. Memo urgentie restauratie Zwiepse Molen van SBZM & EAGM

Lochem 13 januari 2026, Burgemeester en wethouders van Lochem,

D.C. Kerkdijk secretaris

2233883-4/4

F.T.J.M. Backhuijs burgemeester