Bijlage 2 Tijdlijn bewonersinitiatieven

Tijdlijn bewonersinitiatieven Introductie In 2008 heeft de gemeente Lochem uitgesproken toe te werken naar een klimaatneutraal 2030. Dit jaartal is bijgesteld naar 20501. In de uitvoering is er een grote rol zichtbaar voor bewonersinitiatieven, wel of niet met hulp van de gemeente. Inwoners werken samen aan verduurzaming van onder meer de gebouwde omgeving. Dit document schetst een tijdlijn van deze bewonersinitiatieven en de rol die de gemeente Lochem daarbij innam. Dit document is onderdeel van de evaluatie van de Transitievisie Warmte (TVW), en daarmee van het warmteprogramma. Daarnaast levert het input voor het gemeentelijk Programma Energievoorziening Lochem.

LochemEnergie In augustus 2010 was de oprichting van burger coöperatie LochemEnergie (LE). LE wil door en met burgers in Lochem naar een duurzame energievoorziening en werkt hierin samen met overheden, bedrijven en andere organisaties. De gemeente heeft bij de oprichting een faciliterende rol gespeeld. Zo zette het college zich op nationaal niveau in voor de positionering van LochemEnergie in het speelveld van duurzame initiatieven2. LE biedt verschillende diensten en producten aan voor leden en niet leden: • • • •

energieadvies en energiebesparing, het gebruik van elektrische deelauto’s en laadpalen, het ontwikkelen van duurzame energieprojecten, en het ondersteunen en informeren van buurten bij hun vragen over energie- en klimaatvraagstukken.

De samenwerking tussen LE en gemeente Lochem is nauw. Er is samenwerking op meerdere vlakken. Dit helpt om gedeelde doelstellingen te bereiken. Een voorbeeld is de opdracht van de gemeente aan LE om energiearmoede tegen te gaan. Hierover staat meer in de evaluatie van de TVW. Andere voorbeelden, waarbij de ondersteuning varieert van financieel tot ambtelijke inzet:

lochem.nl/fileadmin/internet-doc/Wonen-LevenVervoer/omgevingsvisie/Omgevingsvisie_Lochem_2040__Krachtig_en_in_balans.pdf 2 Milieuverslag 2012 1

1

-

Local4Local: LE zet zich sinds 2024 in voor Local4Local wat een systeem is waarmee buurten, kernen en andere gemeenschappen zelf opgewekte energie met elkaar kunnen verdelen onder deelnemers. Gemeente Lochem gaf hiervoor subsidie uit het innovatiebudget. Daarnaast kunnen de lessen uit dit project mogelijk ook op andere plekken worden benut.

-

Circus: LE doet mee aan het internationale CIRCUS-project. Dit staat voor Connecting Initiatives for Rural Communities Upscaling their Sustainable energy. Het projectdoel is plattelandsgemeenschappen ondersteunen bij het versterken van hun duurzame-energiecapaciteit. Zo ontstaan zelfvoorzienende energiegemeenschappen, waarin bewoners zelf energie opwekken en met elkaar delen. Gemeente Lochem speelt hierin geen concrete rol, maar volgt deze ontwikkeling van kennis en ervaring.

-

Biomeiler: LE heeft een bouwpakket ontwikkeld voor een biomeiler. Een biomeiler wekt warmte op uit compost. Hiermee kan een huis of bedrijf worden verwarmd. Er loopt een proef bij een agrariër in Barchem. Gemeente Lochem gaf hieraan subsidie uit het innovatie budget.

-

Biogas: LE heeft meegewerkt aan het H2UB Laren project. Doel van dit project was om rundveemest van veehouders te vergisten naar biogas. Dit biogas zou in een leidingstelsel worden verspreid en verwerkt tot waterstof voor verwarming van de lokale industrie. Gemeente Lochem gaf subsidie en droeg bij in menskracht. Dit biogasproject is op termijn opgegaan in een ander biogasproject.

-

Waterstof als warmtebron: In de Lochemse wijk Berkeloord is een pilot uitgevoerd met waterstof. Hier werd onderzocht of waterstof een bruikbaar alternatief is voor de verwarming van woningen met een aangepaste Cv-ketel. Gemeente Lochem heeft hieraan subsidie gegeven. Het initiatief voor dit project kwam volledig vanuit de bewoners zelf. Vanuit de hele wereld kwamen bezoekers om dit innovatieve project te aanschouwen.

-

Windenergie: Vanaf de oprichting is LE bezig met windprojecten. Dit startte met het Frisse Wind project. Een project waarbij inwoners zelf windenergie zouden gaan realiseren. Later is LE betrokken geweest bij IJsselwind en ook nu is LE betrokken bij twee windenergieprojecten. Het project Papenslagweg, en het plan om 4 windturbines langs de A1 bij Deventer te plaatsen.

-

Hanzebox: In Lochem was 1 van de 12 proeftuinen vanuit het Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN). Een experiment met intelligente 2

netten in de bestaande bebouwing. De projectgroep kwam voort uit een initiatief van LE en stimuleerde bewoners om minder energie te gebruiken, hun eigen energie lokaal op te wekken met zonnepanelen en slim om te gaan met elektrisch vervoer. Het experiment moest aantonen wat dit betekende voor de belasting, beschikbaarheid en beheersbaarheid van het net. Daarbij onderzocht de projectgroep hoe dit storingsvrij, veilig en efficiënt kon. Het IPIN-project leidde tot het testen van de Hanzebox. Een instrument om real-time inzicht te krijgen in het stroom- én gasverbruik, en in de duurzame opwek en de kosten voor het laden van elektrische auto’s. Gemeente Lochem gaf hiervoor subsidie uit het innovatiebudget.

ADEL en VEDEL Op 11 november 2010 is in het gebied Armhoede/Ampsen de projectgroep Armhoede Duurzaam Energielandschap (ADEL) van start gegaan. Een initiatief van het buurtschap en een samenwerking met de gemeente Lochem. Het doel van dit project was een duurzaam energielandschap om bij te dragen aan energieneutraliteit en om ook (economische) waarde aan het gebied toe te voegen. De gemeente betaalde mee en was opdrachtgever voor het project en de ingehuurde adviseurs. In navolging van ADEL startte in 2012 het tweede Lochemse Duurzame Energielandschap genaamd VEDEL. Het Verwoldes Duurzame Energielandschap (VEDEL) had eenzelfde doel als ADEL. De gemeente Lochem stimuleerde dit met een procesbegeleider en had een faciliterende rol, onder andere door mee te doen aan het Europese project ‘Rural Alliances’. Dit Europese project was een samenwerking van 12 partners uit 6 landen, waaronder gemeente Lochem. ‘Rural Alliances’ had als doel om de leefbaarheid van het platteland op vernieuwende wijze te verbeteren. VEDEL leunde sterk op dit project. ADEL liep tot eind 2013. Er kwamen aanbevelingen uit, maar de uitwerking bleef onbekend door het stranden van het project. VEDEL liep tot eind 2014 en richtte zich op termijn op functiegericht wegbeheer. Gemeente Lochem speelde hierin een regisserende rol om initiatieven richting een klimaatneutraal 2030 te begeleiden en faciliteren.

Coöperatie van Bouwend en Installerend Lochem Opgewekt Lochem In 2013 is de bedrijvencoöperatie Opgewekt Lochem opgericht om particulieren te helpen bij het duurzaam renoveren en verbouwen van hun eigen woning. Bij het opzetten van deze coöperatie heeft gemeente Lochem in het begin een regisserende rol gehad3.

3

Uitvoeringsprogramma Klimaat & Energie 2015-2019

3

Energie Kracht Lochem In 2014 richtte de gemeente het platform Energie Kracht Lochem op, om initiatieven van inwoners te bundelen, faciliteren en stimuleren. Dit leidde tot een samenwerkingsverband tussen (bouw)bedrijven, inwoners en LE met als doel om in 2030 een energieneutrale gemeente te zijn. Gemeente Lochem ondersteunde financieel, om inwoners te stimuleren en inspireren om met energie en duurzaamheid aan de slag te gaan. Via dit communicatieplatform zijn lokale, regionale en nationale ideeën, projecten en initiatieven getoond en gedeeld. Ook zijn projecten gevolgd zoals de windturbines, zonneweides, realiseren energie neutrale nieuwbouw, en de aanpak van de bestaande bouw3. Dit platform is in de loop der jaren gaan vallen onder het in 2023 opgerichte Energieloket Lochem.

Aardgasvrij Laren De projectgroep Aardgasvrij Laren startte in 2018 en kwam voort uit de werkgroep Wonen en Duurzaamheid van belangenvereniging Wakker Laorne. Deze projectgroep heeft een 3-jarig-onderzoek uitgevoerd naar de mogelijkheden, de gevolgen en de betaalbaarheid van het aardgasvrij maken van de huizen in Laren. Gemeente Lochem gaf € 50.000 subsidie aan het project. Dit is besteed aan procesbegeleiding, communicatie, een rekentool en huur van vergaderruimtes. Het onderzoek, Warmtetransitieplan Laren4, is in juni 2021 gepubliceerd. Door netcongestie bleek het lastig om concrete stappen te zetten. Wel is er een groot zonnedak gerealiseerd. Ook werden er verschillende bijeenkomsten voor inwoners georganiseerd. Dit stimuleerde dat huishoudens aan de slag gingen met zonnepanelen, isolatie en warmtepompen. Ook hebben drie agrariërs een vergunningsaanvraag lopen voor drie kleine windmolens.

Biogas In gemeente Lochem zijn er meerdere projecten geweest op het gebied van biogas, waaronder het eerdergenoemde H2UB Laren project. Daarnaast was er het project van Stichting Stimulering Biogas Lochem en Omgeving. Hierin werd onderzocht of agrarisch biogas bruikbaar zou kunnen zijn voor de industrie in Lochem. In de loop der jaren zijn beide projecten samengekomen in het biogasproject Laren en Lochem. Doel is om met biogas Lochemse industrie duurzaam te verwarmen. Dit is een nog lopend project waaraan 14 melkveehouders meedoen. De gemeente ondersteunt hierin met menskracht.

4

Microsoft Word - 119200 Warmtetransitieplan Laren definitief v2

4

Buurtenergiestrategieën (BES) De Buurtenergiestrategieën zijn samenwerkingen tussen dorpsraden of bewoner initiatieven om de mogelijkheden voor duurzame opwek in buurten of kernen te verkennen. De BES is ontstaan als reactie op de besluitvorming over de RES in 2020. Door de energiecrisis en netcongestie kregen de werkgroepen die hier mee bezig waren meer aandacht voor warmte. Dit past ook in de huidige context van het Regionale Programma Energievoorziening. Hierin gaat het niet langer alleen over grootschalige opwerk met wind- en zonne-energie maar ook over de inrichting van het energiesysteem. De gedachte achter de BES is dat de gemeente en buurtinitiatieven elkaar kunnen aanvullen en sterker maken als ze goed samenwerken. De gemeente helpt hierbij door informatiebijeenkomsten te organiseren, communicatie te ondersteunen, aan te sluiten bij projectgroepen en een basispakket met gegevens over energieverbruik aan te bieden. Dit pakket is te bekijken via een viewer per CBS-wijk5. De BES van de Stichting Larense Broek vormde het voorbeeld voor de BES'sen in de andere kernen. In de BES Laren onderzochten bewoners, LE en de gemeente hoe de gebiedskwaliteiten versterkt konden worden. Netcongestie was echter een belemmering om de BES'sen ook op andere plekken uit te werken. Lochem Energie heeft de ervaring hieruit meegenomen naar de buurtaanpak (zie evaluatie TVW).

Wel is in BES Kring van Dorth vanwege bestaande netcongestie onderzoek gedaan naar de mogelijkheid om een klein energiesysteem aan te leggen op buurtniveau. Deze BES komt voort uit het initiatief van enkele buurtbewoners uit 20226.

Woningcorporaties In de gemeente Lochem zijn twee woningcorporaties actief: Viverion en IJsseldal Wonen. De woningcorporaties bouwen, verhuren en onderhouden woningen voor mensen met een lager inkomen en voor ouderen of mensen met gezondheidsklachten. Daarnaast zetten zij zich in voor het leefbaar maken en houden van wijken. Vanuit deze rol waren de woningcorporaties betrokken bij het opstellen van de Transitievisie Warmte en de plannen van de gemeente over de warmtetransitie. Zo zou er extra oog voor de belangen van hun doelgroep zijn. De gemeente Lochem heeft de woningcorporaties gestimuleerd op basis van de (meerjaren) prestatieafspraken tussen de gemeente en woningcorporaties. Hierin staat afstemming en mogelijke samenwerking centraal.

5 6

Buurt Energie Strategie Memo aan de raad: BES Kring van Dorth 2024

5

Viverion en IJsseldal Wonen hebben hun woningbezit geïsoleerd tot op het niveau van aardgasvrij-ready, ook vanuit wettelijke verplichtingen over isolatie en behorende labels.

Afsluiting Dit document neemt de lezer mee langs de bewonersinitiatieven die de afgelopen 20 jaar bijdroegen aan een duurzame leefomgeving en energievoorziening in de gemeente Lochem. De bewonersinitiatieven zijn verschillend van aard. Ze komen voort uit diverse groepen en richten zich op verschillende aspecten van een duurzame energievoorziening. Ook laten ze zien dat inwoners van de gemeente Lochem open staan voor innovatie. De gemeente Lochem steunde veel bewonersinitiatieven met regie, ambtelijke hulp en subsidies. Verandering in de energietransitie moet uit de samenleving komen, omdat draagvlak belangrijk is. De gemeente kan dit faciliteren en ondersteunen, maar brede maatschappelijke deelname is nodig voor de uitvoering.

6