Bijlage 1 Evaluatie TVW

Evaluatie Transitievisie Warmte Gemeente Lochem Inleiding Voor u ligt de evaluatie van de Transitievisie Warmte van de gemeente Lochem. Op 31 januari 2022 heeft de gemeente Lochem haar Transitievisie Warmte (TVW) vastgesteld1. Hierin heeft de gemeente aangegeven hoe zij het pad naar een aardgasvrij 2050 op dat moment zag. De doelstelling aardgasvrij 2050 komt voort uit het Klimaatakkoord van Parijs, waarin Nederland heeft afgesproken om de uitstoot van broeikasgassen sterk te verlagen. Deze doelstelling is in Nederland vertaald naar het Klimaatakkoord uit 2019 waarin is afgesproken dat in 2050 alle gebouwen (7 miljoen woningen en 1 miljoen gebouwen) aardgas vrij zijn. Binnen deze opgave hebben gemeenten een centrale rol toebedeeld gekregen om te werken aan een aardgasvrije gebouwde omgeving. Vanuit deze regierol moesten gemeenten eind 2021 een transitievisie warmte (hierna TVW) hebben vastgesteld in samenspraak met stakeholders. In het klimaatakkoord staat de afspraak dat de TVW iedere 5 jaar geactualiseerd wordt op basis van de nieuwste inzichten. Door een verandering in wetgeving, invoering Omgevingswet en Wet en Besluit gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw en Bgiw), verandert de TVW in een verplicht programma onder de Omgevingswet. Dit warmteprogramma moet het college eind 2026 vaststellen.

Een warmteprogramma bevat volgens de inhoudelijke vereisten uit het Bgiw een terugblik en een vooruitblik. Deze evaluatie van de TVW dient als terugblik. Om vooruit te werken naar de toekomst is het belangrijk om eerst naar het verleden te kijken. De evaluatie heeft daarom als doel: inzicht geven in de voortgang van de warmtetransitie binnen gemeente Lochem op basis van de TVW. Dit doen we op basis van de gestelde doelen, de genomen maatregelen en de regierol van de Gemeente Lochem. Om deze evaluatie uit te voeren is gebruik gemaakt van bureauonderzoek. De evaluatie dient als input voor het te schrijven warmteprogramma.

Doelstelling TVW De TVW is een document waarin gemeenten hun aanpak hebben beschreven om een aardgasvrije gebouwde omgeving te realiseren. In het Klimaatakkoord2 staat hierover: “Gemeenten maken met betrokkenheid van stakeholders uiterlijk eind 2021 een transitievisie warmte. Hierin leggen ze het tijdpad vast voor een (stapsgewijze) aanpak richting aardgasvrij. Isoleren kan hierin een stap zijn, mits onderdeel van de wijkgerichte 1 2

Transitievisie Warmte Klimaatakkoord | Publicatie | Klimaatakkoord

1

aanpak naar aardgasvrij. Voor wijken waarvan de transitie voor 2030 is gepland, maken zij ook de potentiële alternatieve energie infrastructuren bekend en bieden zij inzicht in de maatschappelijke kosten en baten en de integrale kosten voor eindverbruikers hiervan. Bij de transitievisies warmte programmeren gemeenten zoveel als mogelijk op basis van de laagste maatschappelijke kosten en kosten voor de eindgebruiker”. Uit het Klimaatakkoord volgt dat gemeenten de regie hebben richting een aardgasvrije gebouwde omgeving. “Gemeenten hebben de regierol in de transitie naar aardgasvrije wijken. In een zorgvuldig proces zullen zij per wijk een afweging moeten maken wat de beste oplossing is, als huizen niet langer met de traditionele cv-ketel worden verwarmd. De oplossing kan per wijk verschillen”.

Totstandkoming en uitgangspunten TVW Lochem De doelstelling van de TVW voor gemeente Lochem was om een start te maken met de warmtetransitie. Voor het opstellen van haar TVW heeft gemeente Lochem een adviesbureau ingehuurd. Het opstellen van de TVW was voor een groot deel een digitale kennisexercitie, met GIS-analyse en gegevens over het bestand aan huizen en andere gebouwen. De basis hiervoor was de Startanalyse aardgasvrije buurten 2020 van het PBL3. De Startanalyse is een technisch-economische analyse van vijf aardgasloze strategieën om woningen en utiliteitsgebouwen te verwarmen. De startanalyse was onderdeel van de Leidraad voor gemeenten waarmee het Rijk ondersteuning bood. In de startanalyse is per buurt doorberekend wat de nationale kosten per strategie zijn. De strategie met de laagste nationale kosten werd gezien als voorkeursscenario. Deze berekeningen gaven geen inzicht in de individuele kosten van woningeigenaren of eindgebruikers. Onderstaande afbeelding bevat de resultaten van de Startanalyse voor Lochem. Deze staan nader toegelicht in het achtergronddocument bij de TVW4.

3 4

Startanalyse aardgasvrije buurten 2020 | Planbureau voor de Leefomgeving 124031+TVW+Lochem+Achtergronddocument+definitief

2

Voor de TVW zijn de resultaten van de Startanalyse nader beschouwd: waren de aannames voor Lochem correct? Waar was verfijning of aanpassing nodig? En klopte de gemaakte wijkindeling? Vervolgens werd de Startanalyse aangevuld met meer gedetailleerde informatie over Lochem, zoals ontwikkelingen op het gebied van woningbouw, de aanwezigheid van restwarmtebronnen, koppelkansen en de behoefte aan koeling. De uitkomsten van deze analyses werden vastgelegd in kaarten en tijdens meerdere sessies besproken met stakeholders met technische expertise in een klankbordgroep. Daarbij kwamen onder andere de volgende vragen aan bod: •

Welk beeld ontstaat er voor Lochem?

•

Welke transitiepaden zijn kansrijk?

•

Zijn er mogelijkheden voor collectieve warmtenetten, bijvoorbeeld op basis van lokale restwarmte uit de industrie of agrarische sector?

In 2021 zijn er 2 bijeenkomsten georganiseerd voor een brede groep stakeholders. Op basis hiervan zijn kansrijke strategieën voor de warmtetransitie in Lochem opgesteld verrijkt met lokale data.

3

Om zoveel mogelijk draagvlak te creëren voor de visie, zijn de volgende stakeholders gevraagd om mee te denken: -

Liander expertteam warmte provincie Gelderland Waterschap Rijn en IJssel woningcorporaties IJsseldal Wonen en Viverion energiecoöperatie LochemEnergie (LE) Aardgasvrij Laren (een Wijk van de Toekomst met de nodige ervaring) zorginstellingen Stichting Zorgcombinatie Marga Klompé, Zorggroep Sint Maarten en Sensire Thuiszorg scholen Staring College en St. Poolsterscholen dorpsraden uit alle kernen winkeliers- en ondernemersverenigingen: alle kernen maatschappelijke organisaties: Jeugdraad, Welzijn Lochem, Vertegenwoordiger kerkgebouwen Lochem.

Stakeholders met een technische expertise zijn geraadpleegd voor het vaststellen en toetsen van de technische uitgangspunten en uitkomsten. Maatschappelijke organisaties zijn gevraagd aan welke voorwaarden de visie moest voldoen om deze ook sociaal haalbaar te maken. Ook is hen gevraagd het eindresultaat te toetsen. Samen met stakeholders met technische expertise is bepaald welke criteria belangrijk waren voor de beoordeling van deze strategieën. Daarbij werd ook gekeken naar mogelijkheden om wijken te prioriteren. Deze uitgangspunten zijn daaruit voortgekomen: -

Betaalbaarheid Een duurzame transitie Realistisch en passend bij de gemeente Doen waar je geen spijt van krijgt Voortbouwen op bestaande initiatieven Eerst de grote slagen

Voor de vergelijking van de verschillende scenario’s zijn de 6 uitgangspunten uitgewerkt in 9 afwegingscriteria. Deze zijn in onderstaande tabel weergegeven met de bijbehorende toelichting en wegingsscore. Criterium

Toelichting

Weging

Kosteneffectiviteit

Kosteneffectiviteit van oplossingen in EUR (maatschappelijke kosten) per bespaarde kg CO.

5

4

CO2-besparing Investeringskosten gebouweigenaren Draagvlak Afhankelijkheid (keuzevrijheid energieleverancier) Gedoe Realisatietermijn Extra voordelen

Investeringskosten overheden

De verwachte CO2-besparing van duurzame energieoplossingen. Kosten voor isolatie en gebouwinstallaties. Draagvlak in de buurt voor een systeem (bijvoorbeeld een warmtenet). De afhankelijkheid van een enkele energieleverancier, relevant bij collectieve warmtesystemen. Werkzaamheden in huis en in de openbare ruimte benodigd voor het duurzame alternatief. Realisatietermijn van het duurzame energiesysteem. Aanvullende voordelen van het energiesysteem, zoals wooncomfort of verbetering van oppervlaktewater. Investeringskosten voor overheden, zoals voor het verzwaren van het elektriciteitsnetwerk.

5 4 4 3 3 3 3

2

Op basis van deze afwegingscriteria en bijbehorende wegingsscores zijn de verschillende strategieën vergeleken en is tot de voorgenomen aanpak gekomen in de TVW gekomen. De toenmalige gemeenteraad is met een memo op 31 augustus 2021 op de hoogte gehouden van de voortgang van de TVW5. Het concept TVW is op 17 januari 2022 in een tafelgesprek tussen de raad en het college besproken6. Op 31 januari 2022 is de TVW bij raadsbesluit vastgesteld7. Bijlage bij het raadsvoorstel was een technisch achtergronddocument8 waarin de totstandkoming van de TVW is uitgewerkt.

Belangrijkste conclusies TVW De belangrijkste conclusie uit de TVW is dat er geen wijken voor 2030 van het aardgas afgesloten worden. Dit heeft vooral te maken met de verspreid liggende woningen in het buitengebied en het gebrek aan uniforme wijken in de kernen. Wel is er een verkenningswijk aangewezen, namelijk de Molengronden. In deze wijk, waarin ongeveer 400 woningen in een beperkt tijdvak zijn gebouwd, zou aanvullend onderzoek de haalbaarheid van een warmtenet verder kunnen verkennen.

Memo voortgang TVW Vergadering 17-01-2022 Gemeente Lochem 7 Vergadering Wordt LIVE uitgezonden 31-01-2022 Gemeente Lochem 8 124031+TVW+Lochem+Achtergronddocument+definitief 5 6

5

Daarnaast is er geconstateerd dat er 2 wijken, Epse en Lochem-West, zijn met een relatief hoge CO2 uitstoot waar een gerichte communicatie-aanpak de juiste route zou kunnen zijn. De focus in de TVW ligt op ‘aardgasvrij-ready’. Dit betekent energie besparen en isoleren om gebouwen klaar te maken voor een alternatief voor aardgas. In de TVW wordt geconcludeerd dat individuele oplossingen, zoals elektrische of hybride warmtepompen, op dat moment de meest geschikte vervanging voor aardgas zijn. Omdat het buitengebied groot is, waren er weinig kansen voor grote warmtenetten (meer dan 1.500 woningen). Kleine warmtenetten (51-1500 woningen) of netten met lage temperatuur (35 – 55 °C) zouden misschien wel kunnen in de dorpen of steden. Maar dit heeft verder onderzoek nodig. Concreet zet de TVW in op zes sporen waarin voorlichting centraal staat: 1. Stimuleren aardgasvrij-ready maken individuele woningen vanuit de gemeente en het regionale Energieloket samen met LE door middel van voorlichting 2. Stimuleren grote CO2 besparing specifiek voor Epse en Lochem-West 3. Verkennen potentie Molengronden voor collectief duurzaam warmtesysteem 4. Bouwjaar gestuurde aanpak bij woningen in andere buurten 5. Stimuleren en begeleiden lopende initiatieven in de gemeente 6. Benaderen eigenaren van utiliteitsgebouwen

Resultaten van de zes sporen uit de TVW Hieronder leest u per spoor welke maatregelen er getroffen zijn en wat het resultaat daarvan is. In sommige gevallen is er sprake van een proces dat nog steeds gaande is.

Stimuleren aardgasvrij-ready Dit spoor was gericht op de informatievoorziening richting de individuele woningeigenaar met het doel de vraag naar warmte te verlagen en duidelijkheid te verschaffen richting inwoners. Dit is gedaan door informatie te verschaffen over te nemen "geen spijt" verduurzamingsstappen en door het stimuleren van isolatie door middel van subsidie. In dit spoor werken we samen met bewonersinitiatieven, het Regionale Energieloket, Energiecoöperatie LE en Energieloket Lochem. Om aardgasvrij-ready voor individuele woningeigenaren te stimuleren is vanaf 2023 gebruik gemaakt van de landelijke subsidieregelingen voor woningisolatie. In 2024 is het Energieloket Lochem geopend. Het loket biedt inwoners gratis advies over verduurzaming en helpt met het aanvragen van subsidieregelingen. Ook wordt het Energieloket gebruikt als platform voor de gemeentelijke subsidies, onder andere voor woningisolatie.

6

De gemeente Lochem maakt ook gebruik van het Regionale Energieloket (REL) om inwoners informatie te bieden over verduurzamingsmaatregelen. Dit is een digitaal loket voor individuele woningeigenaren en vve's. Ook verschaft het REL informatie over subsidies, leningen en belastingvoordelen. Om individuele woningeigenaren te stimuleren om de vraag naar warmte te verlagen is via een buurtaanpak en Buurtenergiestrategieën (BES) de samenwerking tussen inwoners op touw gezet. Dit wordt nader toegelicht onder het spoor ‘begeleiden en stimuleren lopende initiatieven’. De samenwerking met Energiecoöperatie LE is veel nauwer van aard en gericht op actieve uitvoering op opdrachtbasis. Hiermee streven we ernaar gezamenlijke doelstellingen voor de versnelling van verduurzaming en energiebesparing in woningen te behalen. Zo werken we samen op het gebied van energiecoaches. Dit is in 2024 uitgebreid naar het MKB en huishoudens. LE voert deze activiteiten zelfstandig uit op basis van overeenkomsten met de gemeente. Ook biedt LE, voortkomend uit hun ervaring met Buurtenergiestrategieën, ondersteuning bij de buurtaanpak voor bewonersinitiatieven gericht op het werken aan een duurzame wijk of kern. Gemeente Lochem financiert dit deels. Daarnaast voert LE een opdracht uit voor de gemeente voor het project EnergieArmoede om huishoudens te ondersteunen die lijden onder energiearmoede.

Hier hebben we ook een specifieke subsidie voor gebaseerd op gelden vanuit het Rijk.

Stimuleren grote CO2 besparing Dit spoor was gericht op de kern Epse en de wijk Lochem-West. Hier staan veel ruime woningen uit de periode 1945-1990, die relatief veel aardgas gebruiken. Door middel van isolatie zouden deze woningen veel energie kunnen besparen en dus CO2-uitstoot kunnen voorkomen. De gemeente was in de TVW voornemens een actieve rol te pakken om bewoners hier extra te stimuleren deze besparingsmaatregelen te treffen. Door het enorme succes van de buurtaanpak waarbij gewerkt is met initiatieven van onderop was er geen ambtelijke capaciteit beschikbaar voor het organiseren van een gerichte aanpak voor Epse en Lochem-West.

Verkennen potentie Molengronden voor collectief warmtesysteem In de TVW is de wijk Molengronden aangewezen als verkenningswijk om te starten met onderzoek naar aardgasvrije warmtealternatieven. In de wijk Molengronden ligt al een kleinschalig warmtenet, waar een deel van de woningen (48 in 2023) op aan zijn gesloten. De benodigde warmte wordt centraal opgewekt met een bodemenergiesysteem en vier gasgestookte ketels. Binnen de woningen wordt de aangevoerde basiswarmte verder op

7

peil gebracht met individuele lucht-water-warmtepompen. Het is een hybride warmtenet en niet volledig aardgasvrij. Als onderdeel van de verkenning naar de Molengronden is in 2023 een haalbaarheidsonderzoek uitgevoerd naar de kansrijkheid van volledig aardgasvrij. Het uitgevoerde onderzoek heeft zich gericht op de mogelijkheden om het bestaande warmtenet te verduurzamen en de mogelijkheden voor een collectief systeem voor de gehele wijk9. In 2023 is de raad met een memo geïnformeerd over de conclusies uit het onderzoek10. Voor de gehele wijk was de conclusie dat er technische en financiële belemmeringen waren om te komen tot een collectief systeem. Ook zou dit veel ondersteuning van de gemeente vragen. Daarop heeft het college besloten om op basis van deze conclusies op termijn niet aan te sturen op een collectieve warmteoplossing voor de gehele wijk. Voor het bestaande systeem zijn er drie opties onderzocht voor verduurzaming: 1. Het voeden van de gasketels met biogas of groengas 2. Het vervangen van de gasketels door luchtwarmtepompen 3. Aansluiting op een warmtenet voor de gehele wijk Verduurzamingsvariant 3 bleek gezien de bovenstaande conclusies over een warmtenet voor de hele wijk onder de omstandigheden van destijds geen optie.

Verduurzamingsvariant 1 zou mogelijk zijn wanneer op grote schaal biogas of groengas wordt geproduceerd, wat afhankelijk is van de biogasprojecten binnen de gemeente. Op dit moment lijkt de kans op het doorgaan van een dergelijk project gunstig, realisatie zal echter nog enige jaren in beslag nemen. Het vervangen van de gasketels door luchtwarmtepompen is een optie die door de huidige eigenaar van het warmtenet Eteck niet gesteund wordt aangezien een deel van de gasketels in 2018 nog vervangen zijn. Liander geeft aan dat beperkingen op het elektriciteitsnet mogelijk ook belemmerend zouden kunnen zijn. De bewoners die gebruik maken van het warmtenet en LE hebben de gemeente verzocht aanvullend onderzoek te verrichten naar variant 2, waarin LE mogelijke interesse zag om het bestaande net over te nemen. Dit onderzoek bestond uit 2 fasen. In de eerste fase is gekeken naar de bereidheid van de eigenaar van het warmtenet, de aansluitmogelijkheden op het elektriciteitsnet en de fysieke mogelijkheden binnen de bestaande technische ruimte. Als een van deze onderwerpen geen perspectief zou bieden stopte het aanvullend onderzoek. Indien fase 1 positief zou verlopen zouden de technische mogelijkheden van de vervanging van de gasketels verder worden uitgewerkt. 9

Haalbaarheidsonderzoek De Molengronden Memo: Warmte-alternatieven in de wijk De Molengronden te Lochem

10

8

In 2024 is dit aanvullend onderzoek uitgevoerd naar het bestaande warmtenet voor variant 2 en naar de overname mogelijkheden. Hierin wordt geconcludeerd dat de bestaande installatie nog goed functioneert, maar dat het op korte termijn aanbevolen is om de warmtepompen, circulatiepompen en regeltechniek te vervangen om de bedrijfszekerheid te waarborgen. Vanuit de beperkingen van het elektriciteitsnet zou variant 2 op korte termijn niet mogelijk zijn. Daarnaast zou deze variant significant duurder zijn qua investeringen en netwerkkosten. Doordat er geen technische tekeningen zijn van het bronnensysteem wordt dit gezien als een calamiteiten risico. Het advies voor overname uit dit onderzoek was daarom negatief, ondanks dat de installatie op dat moment prima functioneerde.

Bouwjaar gestuurde aanpak Dit spoor was gericht op het uitrollen van een bouwjaar gestuurde aanpak voor isolatie in de wijken waar een buurtgestuurde aanpak niet relevant was. Het gaat hierbij om de locaties buiten de Molengronden, Lochem-West en Epse. Woningen uit hetzelfde bouwjaar lijken qua isolatiemogelijkheden op elkaar. Dit betekent dat de gemeente haar communicatie en eventuele maatregelen zal toespitsen op eigenaren van woningen die in een specifieke periode gebouwd zijn. In 2022 en 2023 zijn diverse informatieavonden georganiseerd door de gemeente, in samenwerking met LE en de dorpsraden. Omdat veel inwoners in deze periode te maken kregen met zeer hoge gasprijzen, lag de focus van deze bijeenkomsten op het delen van informatie over energie besparen en isoleren. Inwoners gingen tijdens deze bijeenkomsten onder leiding van een energiecoach en technische expert met elkaar in gesprek. Deze groepen zijn destijds ingedeeld op bouwjaar. LE heeft hiervoor flyers laten ontwikkelen met verduurzamingsstappen gebaseerd op bouwjaar om de gesprekken te ondersteunen. Daarnaast is de bouwjaar gestuurde aanpak vertaald naar de voorwaarden die gelden voor het aanvragen van subsidie van woningisolatie. Om in aanmerking te komen voor subsidie moet een woning een bouwjaar hebben van voor 1995. Dit spoor is daarmee sterk gekoppeld aan het stimuleren van aardgasvrij-ready.

Stimuleren en begeleiden lopende initiatieven Dit spoor richtte zich op het stimuleren en begeleiden van lopende initiatieven die de warmtetranstitie versnellen, zoals de activiteiten van LE en de BESsen. De gemeente Lochem kent een lange geschiedenis van bewonersinitiatieven als het gaat om de warmtetransitie en de bredere energietransitie. Deze worden in een apart document (tijdlijn bewonersinitiatieven) toegelicht.

9

Benaderen eigenaren utiliteitsbouw De TVW gaat over het aardgasvrij maken van woningen en gebouwen van inwoners, ondernemers en organisaties binnen de gemeente Lochem. Utiliteitsbouw bestaat uit alle gebouwen die geen woning of industrie zijn. Hier valt het zakelijk/commercieel vastgoed onder en het maatschappelijk vastgoed, waaronder ook het gemeentelijk vastgoed. Om eigenaren van utiliteitsgebouwen te benaderen wordt een nieuw programma opgestart, zo staat in de TVW. Bij het opstellen van de TVW zijn door het proces heen (vertegenwoordigers van) eigenaren van utiliteitsgebouwen betrokken geweest om mee te denken. Ook staat in de TVW: “Elke woning- en gebouweigenaar beslist zelf welke maatregelen genomen worden en wanneer. Daarmee kan iedereen zelf bijdragen aan het versnellen of vertragen van de transitie. De gemeente ziet het als haar taak om bewoners goed te infomeren zodat zij slimme keuzes kunnen maken en niet voor verrassingen komen te staan. Voor informatie kun je als inwoner het beste starten bij energieloketlochem.nl.

Daar zie je verschillende mogelijkheden om je verder te informeren.” De informatievoorziening naar eigenaren van utiliteitsgebouwen op basis van de TVW richtte zich daarom in de praktijk op het algemene spoor vanuit de toen nog bestaande website energieloketlochem.nl In het Uitvoeringsprogramma Klimaat en Energie 2021-2023, waar de TVW als instrument wordt genoemd, aangenomen door de raad op 17 januari 202211, staat nader toegelicht hoe er is omgegaan met utiliteitsbouw. Zo is onderzoek naar het verduurzamen gemeentelijk vastgoed gefaciliteerd en wordt de transitie van maatschappelijk vastgoed gestimuleerd12. “Voor de verduurzaming van gemeentelijke gebouwen geldt als basis een door de gemeenteraad aangenomen motie. Bij groter onderhoud dan wel investeringen kiezen wij voor duurzame maatregelen mits dit economisch verantwoord is13.” Het MKB wordt ondersteund bij energiebesparing via de MKB-managers en de MKBenergiecoaches. Dit Uitvoeringsprogramma valt buiten de scope van deze evaluatie van de TVW. Wel kan er geconcludeerd worden dat het genoemde programma om eigenaren van utiliteitsbouw te benaderen niet als zodanig is opgestart. Vanuit de overkoepelende Uitvoeringsagenda is hier wel nadere uitvoering aan gegeven. Daarnaast heeft de ODA namens de gemeente de verplichting voor kantoorgebouwen om per 1 januari 2023 minimaal energielabel C te hebben uitgevoerd.

Vergadering 17-01-2022 Gemeente Lochem Hoofdstuk 1 Thema Klimaat en energie | Kadernota 2024 | Lochem) 13 Motie+Vreemd+aan+de+Orde+MmL+PvdA+CDA+D66+GB+GL+VVD+Verduurzaming+maatschappelijk+ vastgoed+-+aangepast 11 12

10

De DVO-energiebesparing bij huishoudens en MKB uit 2024 tussen de Gemeente en LE richt zich op inwoners en MKB-bedrijven, waarmee dus ook voor een deel invulling wordt gegeven aan het benaderen van eigenaren utiliteitsbouw.

Regierol gemeente Regierol In het achtergronddocument bij de TVW staat over de rol van de gemeente: “De gemeente geeft aan afwachtend te zijn op het gebied van grootschalige warmtenetten, maar wel een sturende rol te nemen bij de Transitievisie Warmte, en de wijk aanpak in Laren. Ze wil bijdragen in de participatie, door middel van communicatie en het verzorgen van de stakeholderbijeenkomsten. De rol die de gemeente aan zal nemen in de uitvoering, hangt af van de uitkomsten van de Transitievisie, en zal op een later moment in het proces opnieuw overwogen worden.” Uit het programma Aardgasvrije Wijken is een model ontwikkeld met 4 typen regierollen 14 : • • • •

Afwachtende regisseur: niet meer dan moet vanuit wetgeving, tempo geen prioriteit Integrale regisseur: warmtetransitie als integrale opgave door slim te combineren, integrale aanpak beleid bepaald tempo Proces regisseur: zorgvuldig proces met een brede groep stakeholders om op langere termijn tot resultaat te komen Sturende regisseur: daadkrachtig sturen om snel tot duidelijk meetbare resultaten te komen voor inwoners en andere stakeholders

Wanneer deze wordt toegepast op de regierol van Lochem kan geconcludeerd worden dat gemeente Lochem afwachtend was op technologisch vlak. De gemeente heeft geen gebieden aangewezen die voor 2030 van het aardgas gaan. Daarnaast zijn er geen concrete wijken aangewezen voor een warmteoplossing, zeker geen grootschalige warmtenetten. Wel zijn (hybride) warmtepompen gestimuleerd als individuele oplossing voor individuele bewoners. Op uitvoeringsvlak heeft de gemeente geen actieve rol gespeeld vanuit technologisch vlak, maar ook vanuit een capaciteitsoogpunt. Op procesmatig vlak heeft de gemeente aan het begin veel geïnvesteerd in het betrekken van stakeholders. Zo is bij het opstellen van de TVW een brede groep stakeholders betrokken geweest. Ook heeft de gemeente een start gemaakt met het ondersteunen van burgerinitiatieven zoals de BESsen en de Projectgroep Aardgasvrij Laren. Op basis van samenwerkafspraken en wettelijke verplichtingen hebben de woningcorporaties hun woningbestand geïsoleerd.

14

Regierol gemeente warmtetransitie - De Argumentenfabriek - De Argumentenfabriek

11

Op het vlak van warmte en energie heeft energiecoöperatie LE veel ontwikkeling gemaakt, waaronder het deels overnemen van de BES in de buurtaanpak. De communicatie vanuit het individuele spoor richting het aardgasvrij-ready maken van woningen is gezamenlijk uitgedragen. Daarnaast heeft LE veel werk voor de gemeente in de uitvoering gedaan binnen de buurtaanpak en energiearmoede. De regierol die daarom het beste past bij die van de Gemeente Lochem met betrekking tot de uitvoering van de TVW is een mix van de afwachtende regisseur en de proces regisseur. Dit is in lijn met wat er als uitgangspunt is genomen voor de TVW.

Autonome ontwikkelingen De TVW van Lochem is in 2021 opgeleverd, en in 2022 door de gemeenteraad vastgesteld. In de jaren daarna zijn er veel autonome ontwikkelingen geweest die van invloed waren op de warmtetransitie en de onderliggende context. Door de Russische inval in Oekraïne in 2022 steeg de gasprijs significant, waardoor de energierekening voor individuele huishoudens ook sterk steeg. Hierdoor werd een groep inwoners zwaar getroffen, waardoor er extra is ingezet op het bestrijden van energiearmoede door het uitbreiden van het project aanpak energiearmoede15. Daarnaast zorgt netcongestie ervoor dat er beperkingen zijn voor de verduurzaming van bestaande woonwijken, doordat de netcapaciteit beperkt is16. De uiteindelijke warmteoplossing heeft een grote invloed op de hoeveelheid elektrisch vermogen die een woning of gebouw nodig heeft, met name bij individuele warmtepompen. Hierdoor is de warmtetransitie sterker gekoppeld geraakt aan de bredere inrichting van het energiesysteem, zoals in het Regionaal Programma Energievoorziening naar voren komt17. In april 2023 werd het Capaciteit Decentrale Overheden Klimaat en Energie (CDOKE) budget voor de gemeente Lochem door het Rijk beschikbaar gesteld. Dit is een jaarlijkse uitkering in de vorm van uitvoeringsgelden voor activiteiten gerelateerd aan duurzaamheid.

Veel van de uitvoeringsgerichte activiteiten die voortkomen uit de sporen van de TVW worden hiermee gefinancierd. Daarnaast maakt het CDOKE-budget het mogelijk om de ambtelijke capaciteit op deze onderwerpen te vergroten. Hierdoor is er meer focus gelegd op specifieke kansrijke andere sporen.

Afsluiting en reflectie Geen van de zes sporen uit de TVW zijn op een bepaalde manier gekwantificeerd qua doel. Het centrale einddoel waar deze op gebouwd zijn is een aardgasvrije gebouwde Memo’s Uitbreiding project aanpak Energiearmoede Gemeente Lochem https://lochem.notubiz.nl/modules/8/Memo%E2%80%99s/893302 17 Raadsvoorstellen Ontwerp regionaal programma energievoorziening Gemeente Lochem 15 16

12

omgeving in 2050. Daarnaast zijn er geen harde plannen in op genomen en is er ook geen sprake van een tussendoel qua uitstoot. Deze conclusies worden onderschreven door het PBL-rapport uit 2023 waarin een analyse is gemaakt van de Nederlandse TVWs18. Slechts 25 % van de gemeentes had concrete plannen of tussendoelen opgenomen in de TVW's. Ook omdat er vanuit het Rijk geen harde doelen gesteld waren bij de TVW, behalve dat wanneer buurten voor 2030 van het aardgas zouden gaan. Het was daarin een vormvrij document. Autonome ontwikkelingen buiten onze werkscope hebben geleid tot een versnelling (hoge gasprijs) maar ook tot vertragingen (netcongestie). Dit heeft met name invloed gehad op lopende initiatieven van inwoners. De uitvoeringsmiddelen van het Rijk zoals de LAI en de CDOKE helpen mee om de opgaven aan te pakken, ambtelijke capaciteit te vergroten en subsidies voor isolatie voor het stimuleren aardgasvrij-ready. Maar niet alles zoals in de TVW genoemd is binnen de sporen op die wijze aangepakt. Stimuleren aardgasvrij-ready maken individuele woningen Tussen 6 maart 2024 en 1 juli 2025 zijn er 165 informatieverzoeken bij het Energieloket Lochem binnengekomen. In diezelfde periode zijn er 195 subsidieaanvragen voor woningisolatie binnengekomen bij het Energieloket, waarvan er 39 zijn afgewezen.

In totaal zijn er 157 subsidieaanvragen voor woningisolatie (voorlopig) goedgekeurd. Deze woningen liggen veelal verspreid door de verschillende kernen binnen de gemeente. De samenwerking tussen de gemeente en LE is op dit vlak erg nauw. Op meerdere fronten wordt samengewerkt zoals de buurtaanpak en energiearmoede. Het bereiken van specifieke doelgroepen, zoals voor energie armoede, blijft lastig. Stimuleren grote CO2 besparing specifiek voor Epse en Lochem-West: hier is binnen de uitvoering niet concreet op ingezet vanwege overbelasting van het ambtelijk apparaat vanwege het inzetten op lopende bewonersinitiatieven. Verkennen potentie Molengronden in Lochem voor collectief duurzaam warmtesysteem: hierop zijn meerdere onderzoeken uitgevoerd. De potentie voor een collectief duurzaam warmtesysteem in de wijk is op dit moment laag. Bouwjaar gestuurde aanpak bij woningen in andere buurten: bouwjaar-sturing is niet concreet in de uitvoering teruggekomen. Wel binnen de voorwaarden voor subsidies voor woningisolatie. Stimuleren en begeleiden lopende initiatieven in de gemeente: door middel van subsidies zijn lopende initiatieven gestimuleerd. Daarnaast is er vanuit de gemeente meegedacht in de informatievoorziening. Dit heeft geleid tot kennisopbouw en

18

Overzicht transitievisies warmte | Planbureau voor de Leefomgeving

13

visievorming. De energie vanuit initiatieven lijkt afgenomen te zijn, mede door netcongestie. Benaderen eigenaren van utiliteitsgebouwen: hier is geen separaat programma voor opgestart vanuit de TVW. Wel is dit in de laatste DVO met LE opgenomen. Daarnaast wordt er voor het MKB ondersteund vanuit de MKB-manager waardoor er invulling aan wordt gegeven. Ook is het programma ‘kantoren verplicht label C’ uitgevoerd door de ODA.

Regierol gemeente Wat betreft de regierol heeft de gemeente gehandeld zoals het uitgangspunt was vanuit de TVW, als een afwachtende regisseur. Met het van kracht worden van de Wet collectieve warmtevoorziening en Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie zijn de uitvoeringsmiddelen om de regierol uit te voeren versterkt. Zo heeft de gemeente een aanwijsbevoegdheid om, binnen de wettelijke voorwaarden, gebieden van het aardgas af te halen op basis van een onderzochte voorkeursoplossing.

14