CConstaterende datLingewaard
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 18. Rapport archeologisch bureau- en booronderzoek (4258.003) Polseweg te Huissen.pdf

Raadsvergadering 16 juni 2022, gemeente LingewaardBij agendapunt: Vaststelling bestemmingsplan Huissen Bloemstraat fase 6 en Malenborch 7 (Bespreekstuk)17.787 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

ARCHEOLOGISCH BUREAUONDERZOEK EN VERKENNEND BOORONDERZOEK POLSEWEG TE HUISSEN GEMEENTE LINGEWAARD

Rapportage archeologisch bureauonderzoek en verkennend booronderzoek Polseweg te Huissen Opdrachtgever

Gemeente Lingewaard Kinkelenburglaan 6 6681 BJ BEMMEL

Rapportnummer 1

Versienummer

Datum

Vestiging

4258.003 1 24 juli 2017

Gelderland Fabriekstraat 19c 7005 AP Doetinchem 0314 - 365150

doetinchem@econsultancy.nl Opsteller

drs. G.W.J. Spanjaard

Paraaf

Kwaliteitscontrole

drs. A.H. Schutte

Paraaf

© Econsultancy bv, Doetinchem Foto’s en tekeningen: Econsultancy bv, tenzij anders vermeld Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgevers. Econsultancy aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de adviezen of het gebruik van de resultaten van dit onderzoek. ISSN: 2210-8777 (Analoog rapport) ISSN: 2210-8785 (Digitaal rapport E-depot) 1

Versie 1 betreft een rapport waarvan geen beoordeling van het bevoegd gezag is ontvangen, bij versie 2 is het rapport wel beoordeelt door het bevoegd gezag.

Econsultancy Archeologisch Rapport

Administratieve gegevens plangebied Projectcode

4258.003

Toponiem

Polseweg

Opdrachtgever

Gemeente Lingewaard

Gemeente

Lingewaard

Plaats

Huissen

Provincie

Gelderland

Kadastrale gegevens

Gemeente Huissen, sectie E, nummers 2183, 2193, 2194, 2332, 2370, 2632, 3048, 3237, 3240 en 3241.

Omvang plangebied

Circa 7,9 ha.

Kaartblad

40 B (1:25.000)

Coördinaten centrum plangebied

X: 193.050 / Y: 437.725

Bevoegd gezag

Gemeente Lingewaard Kinkelenburglaan 6 6681 BJ Bemmel Tel. 026-3260111 Email: gemeente@lingewaard.nl

Deskundige namens het bevoegd gezag

De heer J. Habraken, Regioarcheoloog Postbus 9200 6800 HA Arnhem Tel. 026-3773239 Email: Joris.Habraken@arnhem.nl

ARCHIS3

Bureauonderzoek 4548542100

Onderzoeksmeldingsnummer (OM-nr.)

Booronderzoek 4548559100

Archeoregio NOaA

Utrechts-Gelders rivierengebied

Beheer en plaats documentatie

Econsultancy, Doetinchem/ Provinciaal Archeologisch Depot Gelderland

Uitvoerders

Econsultancy, drs. G.W.J. Spanjaard

Kwaliteitszorg Econsultancy s onder meer gecertificeerd voor protocollen 4003 en 4004 van de BRL SIKB 4000. Verder is Econsultancy lid van de Nederlandse Vereniging van Archeologische Opgravingsbedrijven (NVAO). De leden van de NVAO bieden kwalitatief hoogstaand archeologisch onderzoek. Het lidmaatschap is een waarborg voor kwaliteit en betrouwbaarheid. Tevens is Econsultancy aangesloten bij de Vereniging van Ondernemers in Archeologie (VOiA). De VOiA behartigt de belangen van meer dan 100 bedrijven in alle takken van de archeologie. Betrouwbaarheid Dit onderzoek is op zorgvuldige wijze uitgevoerd, conform de toepasselijke en van kracht zijnde regelgeving. Een booronderzoek wordt in het algemeen uitgevoerd door het steekproefsgewijs onderzoeken van de bodem, waardoor het, op basis van de resultaten van een booronderzoek, onmogelijk is garanties af te geven ten aanzien van de aan- of afwezigheid van archeologische waarden. In dit kader dient ook opgemerkt te worden dat geraadpleegde bronnen niet altijd zonder fouten en volledig zijn. Daar Econsultancy voor het verkrijgen van historische informatie afhankelijk is van deze bronnen, kan Econsultancy niet instaan voor de juistheid en volledigheid van deze informatie.

Econsultancy Archeologisch Rapport

SAMENVATTING Econsultancy heeft in opdracht van Gemeente Lingewaard in de periode juni - juli 2017 een archeologisch bureauonderzoek en een inventariserend veldonderzoek (IVO, verkennende fase) door middel van boringen uitgevoerd. Het onderzoek is uitgevoerd in het kader van de voorgenomen herontwikkeling van het plangebied. Het plangebied is gelegen aan de Polseweg te Huissen in de gemeente Lingewaard. Het archeologisch onderzoek is noodzakelijk om te bepalen of er archeologische waarden aanwezig zijn binnen het plangebied en of deze door de voorgenomen bodemingrepen kunnen worden aangetast. Binnen het kader van de Wet op de Archeologische Monumentenzorg (2007), voortvloeiend uit het Verdrag van Malta (1992), is men verplicht voorafgaand archeologisch onderzoek uit te voeren (zie bijlage 3). Doel van het bureauonderzoek is een gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied op te stellen. Dit wordt uitgevoerd door middel van het verwerven van informatie, aan de hand van bestaande bronnen, over bekende en verwachte archeologische waarden. Het inventariserend veldonderzoek (IVO-overig, verkennende fase) heeft tot doel de in het bureauonderzoek opgestelde gespecificeerde archeologische verwachting aan te vullen en te toetsen door middel van boringen.

Het veldonderzoek is erop gericht om inzicht te krijgen in de geologische en bodemkundige opbouw binnen het plangebied. Tevens zullen, indien mogelijk, kansrijke en kansarme zones worden geïdentificeerd. Met de resultaten van het archeologisch onderzoek kan worden vastgesteld of binnen het plangebied archeologische waarden aanwezig (kunnen) zijn en of vervolgonderzoek dan wel planaanpassing noodzakelijk is. Gespecificeerde archeologische verwachting Op basis van de verzamelde gegevens is het plangebied in te delen in drie verwachtingszones (zie figuur 20). Zone A (de noordwestelijke hoek van het plangebied) is gelegen ten noordwesten van de crevassegeul (Vlote Bloem). In dit gebied wordt verwacht dat onder de dijkdoorbraakafzettingen sprake is van oeverafzettingen op komafzettingen. De aanwezige ooivaaggronden duiden op relatief hoge ligging en goede ontwatering. Op basis hiervan, in combinatie met de historische ontwikkeling van het gebied, geldt een hoge verwachting voor resten daterend vanaf de Late IJzertijd.

De resten worden verwacht in (de top van) de oeverafzettingen (resten daterend vanaf de Late IJzertijd tot de actieve periode van de naastgelegen crevasse-geul), in de crevasse-afzettingen (resten daterend vanaf het ontstaan van de crevasse-geul tot de eerste overstromingen na bedijking van het gebied in het begin van de Late Middeleeuwen) en in de dijkdoorbraakafzettingen (resten daterend van na bedijking; Late Middeleeuwen - Nieuwe tijd). Verwachtingsgebied B betreft de restgeul van de crevasse en dijkdoorbraken, zoals deze weergegeven is op het kadastrale minuutplan uit 1830. Ter plaatse van de restgeul worden watergerelateerde resten verwacht, waaronder beschoeiingen, aanlegsteigers, resten van vaartuigen, resten van visvangst, etc. De resten worden verwacht in de restgeulvulling. De kans op aanwezigheid hiervan wordt hoog geacht, op basis van de hoge verwachting voor nederzettingsresten binnen de naastgelegen verwachtingszone A.

Rapport 4258.003 versie 1

Verwachtingsgebied C ligt ten zuidoosten van de restgeul. Dit betreft een historisch laag gelegen en nat gebied, waar op basis van het historisch kaartmateriaal slechts sprake was van extensief agrarisch gebruik. De kans op aanwezigheid van nederzettingen, boerenerven, begravingen, etc. wordt hier laag geacht. Eventueel aanwezige resten worden verwacht in (de top van) de oeverafzettingen (resten daterend vanaf de Late IJzertijd tot de actieve periode van de naastgelegen crevasse-geul), in de crevasse-afzettingen (resten daterend vanaf het ontstaan van de crevasse-geul tot de eerste overstromingen na bedijking van het gebied in het begin van de Late Middeleeuwen) en in de dijkdoorbraakafzettingen (resten daterend van na bedijking; Late Middeleeuwen - Nieuwe tijd). Op basis van de bekende waarden in en om het plangebied, dient verder rekening gehouden te worden met resten uit de Tweede Wereldoorlog. Het gehele plangebied is gelegen ter plaatse van de voorverdedigingslinie van de Betuwestelling. Naast de bestaande kazemat dient rekening gehouden te worden met aanwezigheid van geschutsopstelling, loopgraven, schuttersputjes, geschutsmunitie, etc. In de centrale en zuidoostelijke delen van het plangebied is in het verleden sprake geweest van delfstofwinning, waardoor het bodemprofiel hier deels is afgegraven.

De exacte aard en omvang van deze ingrepen is niet bekend, waardoor ook de invloed op eventueel aanwezige archeologische resten vooralsnog niet duidelijk is. Verder zullen bodemingrepen hebben plaatsgevonden bij realisatie van het bestaande sportcomplex. Resultaten inventariserend veldonderzoek De basis van de aangetroffen natuurlijke afzettingen bestaat uit beddingzand en overstromingsklei van de Formatie van Kreftenheye. Hierop liggen Holocene, fluviatiele afzettingen, bestaande uit komklei, beddingzand, oeverafzettingen en dijkdoorbraakafzettingen van de Formatie van Echteld. Plaatselijk heeft veengroei plaatsgevonden. In het oostelijke deel van het plangebied bestaat de basis van de Holocene afzettingen uit beddingzand van de Malburgen stroomgordel. Langs de beddinggordel, in de overige delen van het plangebied, is een oeverwal tot ontwikkeling gekomen, opgebouwd uit uiterst silitge klei. De oeverwal wordt doorsneden door een geul, die mogelijk ontstaan is als crevassegeul en later ook als afvoergeul heeft gediend tijdens de dijkdoorbraken. In de geul heeft, voorafgaand aan afzetting van de dijkdoorbraaksedimenten, veenvorming plaatsgevonden. Het gebied is afgedekt met een lag dijkdoorbraakafzettingen. Verder is aan het maaiveld in grote delen van het plangebied sprake van een dik pakket (sub)recente antropogene ophogings- en/of dempingslagen.

In de komafzettingen zijn diverse vegetatiehorizonten (laklagen) te herkennen. In de top van de oeverafzettingen zijn, op gley-vlekken na, geen indicaties voor aanwezigheid van natuurlijke of antropogene bodemhorizonten aangetroffen. in de basis van de dijkdoorbraakafzettingen is in de noordwestelijke rand van het plangebied een grindrijk niveau met fosfaatvlekken en houtskool aanwezig, die mogelijk verband houdt met de ligging ter plaatse van de historische Bloemstraat en aanliggende erven. De top van dit niveau is aangetroffen op dieptes vanaf minimaal circa 85 cm -mv (9,65 m +NAP).Verder is in de top van de dijkdoorbraakafzettingen (zand) een Bw-horizont aangetroffen. Hierop ligt een (sub-)recent antropogeen pakket.

Rapport 4258.003 versie 1

Conclusie en advies Op basis van het bureauonderzoek werden archeologische resten verwacht daterend vanaf de Late IJzertijd. Resten uit de periode IJzertijd - Vroege Middeleeuwen werden verwacht in (de top van) de oever- en/of crevasseafzettingen van de Malburgen stroomgordel. Resten uit de periode Late Middeleeuwen - Nieuwe tijd werden verwacht in de dijkdoorbraakafzettingen. Verder waren op basis van het bureauonderzoek drie verwachtingszones weergegeven: een historische hoog gelegen en bewoond gebied in het noordwestelijke deel van het plangebied (zone A), een restgeul van de crevasse en dijkdoorbraken (zone B) en een historisch laag gelegen, onbewoond gebied (zone C). Voor zones A en B gold een hoge verwachting, voor zone C een lage verwachting. Uit het booronderzoek is gebleken dat in (de top van) de oeverafzettingen geen sprake is van natuurlijke of antropogene bodemhorizonten. De kans op aanwezigheid van een archeologische vindplaats in de oeverafzettingen wordt dan ook laag geacht binnen het gehele plangebied. De verwachting voor resten uit de periode Late Middeleeuwen - Nieuwe tijd blijft laag voor zone C. Bovendien wordt verwacht dat een aanzienlijk deel van deze zone is afgegraven, op het zuidelijke deel na. In zone B is vermoedelijk sprake geweest van grootschalige erosie tijdens de dijkdoorbraak van 1769.

Oudere resten zullen hier vermoedelijk verloren zijn gegaan. Uitzondering vormt het zuidwestelijke deel van deze zone, waar de crevasse-/dijkdoorbraakgeul wordt verwacht. Onder de dijkdoorbraakafzettingen is een veenlaag aangetroffen, die vermoedelijk een restgeulvulling van de crevassegeul vormt. Aangezien de verwachting voor nederzettingsresten op de oeverwal is bijgesteld naar een lage verwachting, dient de verwachting voor watergerelateerde resten in de restgeulvulling eveneens bijgesteld te worden tot een lage verwachting. Voor het noordwestelijke deel van het plangebied blijft de hoge verwachting voor de periode Late Middeleeuwen - Nieuwe tijd deels gehandhaafd. Hier worden resten verwacht van de historische Bloemstraat met aanliggende erven en van de dijken/wegen/kades langs de Vlote Bloem. Ook is een kazemat aanwezig. Verder kunnen hier verspreid gelegen resten uit de Tweede Wereldoorlog worden verwacht. Op basis van de hoge verwachting voor resten uit de periode Late Middeleeuwen - Nieuwe tijd adviseert Econsultancy om in het noordwestelijke deel van het plangebied een vervolgonderzoek uit te voeren. De archeologische resten worden verwacht in de dijkdoorbraakafzettingen. Afzetting van deze sedimenten is gepaard gegaan met grote dynamiek, waardoor de mogelijkheid bestaat dat de top van toenmalige bodemprofiel, met daarin aanwezige vondstniveaus, geërodeerd is.

Ook worden vondstarme vindplaatsen verwacht (kade/dijk, weg, diverse resten uit de Tweede Wereldoorlog). Karterend booronderzoek wordt derhalve niet zinvol geacht. Geadviseerd wordt om in het noordwestelijke deel van het plangebied, ter plaatse van de archeologische aandachtszones en in het gebied daartussen, een karterend en waarderend proefsleuvenonderzoek uit te voeren. Verder wordt geadviseerd om tijdens het proefsleuvenonderzoek tevens de bestaande kazemat te waarderen. Bovenstaand betreft een advies, opgesteld door Econsultancy. Het advies dient ter goedkeuring voorgelegd te worden aan het bevoegd gezag (gemeente Lingewaard). Na beoordeling wordt door het bevoegd gezag een besluit genomen. Mochten tijdens de graafwerkzaamheden toch archeologische waarden worden aangetroffen in de gebieden met een lage verwachting, dan dient hiervan melding te worden gemaakt conform artikel 5.10 van de Erfgoedwet uit juli 2016. Melding van archeologische waarden kan plaatsvinden bij het Ministerie van OCW (de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed: Infodesk email: info@cultureelerfgoed.nl of tel: 033-4217456), de gemeente Lingewaard of de Provincie Gelderland.

Rapport 4258.003 versie 1

INHOUDSOPGAVE

1

INLEIDING .................................................................................................................................. 1

2

DOELSTELLING EN ONDERZOEKSVRAGEN ......................................................................... 1

3

BUREAUONDERZOEK .............................................................................................................. 3 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7 3.8

4

INVENTARISEREND VELDONDERZOEK .............................................................................. 17 4.1 4.2 4.3

5

Methoden .......................................................................................................................... 3 Afbakening van het plangebied ........................................................................................ 3 Huidige situatie ................................................................................................................. 4 Toekomstige situatie ......................................................................................................... 4 Beschrijving van het historische gebruik .......................................................................... 5 Aardwetenschappelijke gegevens .................................................................................... 8 Archeologische waarden ................................................................................................ 11 Gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel ........................................................ 15

Methoden ........................................................................................................................ 17 Resultaten ....................................................................................................................... 18 Beantwoording onderzoeksvragen veldonderzoek ........................................................ 20

CONCLUSIE EN ADVIES ......................................................................................................... 21 5.1 5.2 5.3

Conclusie ........................................................................................................................ 21 Advies ............................................................................................................................. 22 Aanbevolen onderzoeksmethode ................................................................................... 22

LITERATUUR ...................................................................................................................................... 23 BRONNEN .......................................................................................................................................... 24

Rapport 4258.003 versie 1

LIJST VAN TABELLEN Tabel I. Tabel II. Tabel III. Tabel IV. Tabel V. Tabel VI. Tabel VII.

Geraadpleegd historisch kaartmateriaal Aardwetenschappelijke gegevens plangebied Overzicht AMK-terreinen Overzicht onderzoeksmeldingen Overzicht ARCHIS-vondsten Gespecificeerde archeologische verwachting Overzicht aangetroffen archeologische indicatoren

LIJST VAN AFBEELDINGEN Figuur 1. Figuur 2. Figuur 3. Figuur 4. Figuur 5. Figuur 6. Figuur 7. Figuur 8. Figuur 9. Figuur 10. Figuur 11. Figuur 12. Figuur 13. Figuur 14. Figuur 15. Figuur 16. Figuur 17. Figuur 18. Figuur 19. Figuur 20. Figuur 21. Figuur 22. Figuur 23. Figuur 24. Figuur 25. Figuur 26. Figuur 27.

Situering van het plangebied Detailkaart van het plangebied Luchtfoto van het plangebied Kaart van de stad Huissen in 1586 Situering van het plangebied binnen het kadastraal minuutplan uit 1830 Situering van het plangebied binnen Militaire topografische kaart uit 1865 Situering van het plangebied binnen Militaire topografische kaart uit 1892 Situering van het plangebied binnen Militaire topografische kaart uit 1932 Situering van het plangebied binnen de Topografische kaart uit 1958 Situering van het plangebied binnen de Topografische kaart uit 1985 Kaart van de opstelling der kazematten tussen Huissen en Bemmel Dwarsdoornedes Type S kazemat Foto’s kazemat Situering van het plangebied binnen de Geomorfologische kaart Situering van het plangebied binnen het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) Situering van het plangebied binnen de Bodemkaart Digitaal Basisbestand Paleogeografie Rijn-Maas Delta Situering van het plangebied binnen de Zandbanenkaart Geomorfogenetische kaart gemeente Lingewaard Kaart Vergraven Gronden van de provincie Gelderland Archeologische Gegevenskaart van het onderzoeksgebied Situering van het plangebied binnen de archeologische beleidskaart Gespecificeerde verwachting Boorpuntenkaart Resultaten van het booronderzoek Paleogeografie van de Malburgen stroomgordel Archeologische aandachtslocaties

BIJLAGEN Bijlage 1 Bijlage 2 Bijlage 3 Bijlage 4 Bijlage 5 Bijlage 6

Overzicht geologische en archeologische tijdvakken Bewoningsgeschiedenis van Nederland AMZ-cyclus Planontwerp samenvatting onderzoek NGE Boorprofielen

Rapport 4258.003 versie 1

1

INLEIDING

Econsultancy heeft in opdracht van de gemeente Lingewaard een archeologisch onderzoek uitgevoerd voor het plangebied gelegen aan de Polseweg te Huissen in de gemeente Lingewaard (zie figuur 1 en figuur 2). Het plangebied zal herontwikkeld worden, waarbij diverse bodemingrepen plaats zullen vinden. Het archeologisch onderzoek is noodzakelijk om te bepalen of er archeologische waarden aanwezig zijn binnen het plangebied en of deze door de voorgenomen bodemingrepen kunnen worden aangetast. De verplichting tot het uitvoeren van een archeologisch onderzoek (zie bijlage 3) komt voort uit het vigerende bestemmingsplan en/of het vigerend gemeentelijk beleid (archeologische beleidsadvieskaart 2009 van de gemeente Lingewaard), voortvloeiend uit het Verdrag van Malta uit 1992. Het onderzoek is uitgevoerd in het kader van de voorgenomen herontwikkeling van de onderzoekslocatie, alsmede een bestemmingsplanwijziging. Het archeologisch onderzoek bestaat uit een bureauonderzoek (hoofdstuk 3) en een inventariserend veldonderzoek (IVO-overig, verkennende fase) door middel van boringen (hoofdstuk 4). Op basis van de resultaten van het onderzoek wordt een advies gegeven of vervolgstappen noodzakelijk zijn (hoofdstuk 5).

Dit advies dient te worden getoetst door het bevoegd gezag, de gemeente Lingewaard, waarna een besluit zal worden genomen of het plangebied kan worden vrijgegeven of dat vervolgstappen uitgevoerd dienen te worden.

2

DOELSTELLING EN ONDERZOEKSVRAGEN

Het onderzoek heeft tot doel inzicht te krijgen in de archeologische waarden van het plangebied. Het bureauonderzoek heeft daarbij tot doel om een gespecificeerde archeologische verwachting van het plangebied op te stellen. De archeologische verwachting is gebaseerd op bronnen over bekende of verwachte archeologische waarden in en om het plangebied. Het inventariserend veldonderzoek (IVO-overig, verkennende fase) heeft tot doel de in het bureauonderzoek opgestelde gespecificeerde archeologische verwachting aan te vullen en te toetsen, en is er op gericht om inzicht te krijgen in de geologische en bodemkundige opbouw binnen het plangebied. Tevens is het bedoeld om kansrijke zones te selecteren voor vervolgonderzoek en kansarme zones ervan uit te sluiten. Ook wordt gelet op het voorkomen van (diepe) verstoringen van het bodemprofiel. Indien de ondergrond tot grote diepte verstoord is, zullen eventueel aanwezige archeologische resten mogelijk verdwenen zijn. 2

Conform het Handboek archeologisch onderzoek binnen de regio Arnhem (tweede druk, mei 2014) dienen het bureauonderzoek en veldonderzoek antwoord te geven op de volgende onderzoeksvragen: Fase bureauonderzoek 1. Wat is de aard (ontstaanswijze en classificatie), diepteligging, genese en gaafheid van natuurlijke bodemhorizonten en natuurlijke afzettingen in het omringende (binnen een afstand tot circa 200 m van de onderzoekslocatie) gebied? 2. Wat is a) de aard (ontstaanswijze en classificatie), diepteligging, genese en gaafheid van eventueel in het omringende gebied voorkomende afdekkende lagen en de (geschatte) ouderdom daarvan (plaggendek, stuifzandlaag, colluvium, kleidek, afvallaag, ophogingslaag)? 3. Wat is het historisch landgebruik van de onderzoekslocatie en het omringende gebied geweest? 2

Habraken, 2014

Rapport 4258.003 versie 1

Pagina 1 van 24

4. Welke gegevens met betrekking tot archeologische complexen (‘waarnemingen’ inclusief uitkomsten historisch kaartonderzoek) zijn reeds binnen het onderzoeksgebied en/of binnen de landschappelijke eenheden rondom de onderzoekslocatie bekend? Vermeld per vondst- en/of spoorcomplex minimaal: a) bronvermelding (onderzoeksrapportages, ARCHIS-gegevens), b) de materiaalcategorie, c) ouderdom, d) ruimtelijke (geografische) verspreiding, e) stratigrafische verspreiding (diepteligging en/of dikte vondstlaag) en f) fragmentatie 5. Welke natuurlijke formatieprocessen (sedimentatie, erosie, laterale verplaatsing, bodemvorming, degradatie e.d.) hebben een rol gespeeld in het onderzoeksgebied? 6. Welke culturele formatieprocessen (grondbewerking, bemesting, ophoging, betreding, percelering, [de-]constructie, materiaaltypen, materiaalgebruik en materiaaldepositie e.d.) hebben een rol gespeeld in het onderzoeksgebied? 7. Welke formatieprocessen kunnen een rol hebben gespeeld bij de totstandkoming van eventuele aanwezige vondstspreidingen, de vondstdichtheid, vondst- en spoorniveaus en de fysieke kwaliteit van eventueel aanwezige archeologische resten? 8. Wat is de aard (materiaalsoorten, fragmentatie, dichtheden, ruimtelijke en stratigrafische spreiding, etc.) van (mogelijk) aanwezige vondst- en/of spoorcomplexen? 9. Hoe manifesteren deze zich tijdens het prospectieonderzoek? 10.

Met de inzet van welke zoekmethoden (detectie- en waarnemingsvorm, monsterbehandeling en zoekstrategie) kunnen vondst- en/of spoorcomplexen systematisch opgespoord worden (zoeksleuven, booronderzoek, veldkartering, geofysisch etc.)? Licht beargumenteerd toe met verwijzing naar de verschillende KNA-leidraden. Fase inventariserend veldonderzoek, verkenning 11. Wat is de aard (ontstaanswijze, textuur, kleur), diepteligging en ouderdom van de relevante natuurlijke afzettingen ter plaatse van het onderzoeksgebied? 12. Wat is de aard (kleur, textuur, samenstelling), diepteligging, genese en gaafheid van natuurlijke en eventueel antropogene bodemhorizonten (akkerlagen en overige ‘verstoringslagen’, bemestingslagen e.d.), ter plaatse van het onderzoeksgebied? 13. Wat is de aard, dikte en omvang van eventueel ter plaatse van het onderzoeksgebied voorkomende afdekkende lagen en de (geschatte) ouderdom daarvan (plaggendek, stuifzandlaag, kleidek, afvallaag, ophogingslaag)? 14. Indien er afdekkende lagen voorkomen; wat is de aard (ontstaanswijze, kleur, textuur, samenstelling), gaafheid en dikte van het onderliggende afgedekt bodemprofiel (natuurlijke en antropogene bodemhorizonten zoals oude akkerlagen) en/of afzettingen? 15. Wat is de diepte tot waarop artefacten van recente ouderdom (‘modern’ afvalmateriaal) in het bodemprofiel voorkomen? 16.

Tot welke diepte in het bodemprofiel is sprake van een ‘recente’ bodemverstoring en wat is de ouderdom van deze verstoring? In de hoofdstukken 3, 4 en 5 worden aan het einde van elke paragraaf de onderzoeksvragen beantwoord wanneer deze van toepassing zijn. Het bureauonderzoek is uitgevoerd op 13 en 14 juni 2017 door drs. G.W.J. Spanjaard (senior prospector). Het inventariserend veldonderzoek is uitgevoerd in de periode 22 - 30 juni 2017 door drs. G.W.J. Spanjaard en R. Dijkstra BSc (archeoloog). Het rapport is gecontroleerd door drs. A.H. Schutte (senior KNA-archeoloog).

Rapport 4258.003 versie 1

Pagina 2 van 24

3 3.1

BUREAUONDERZOEK Methoden

Het archeologisch onderzoek is uitgevoerd conform de eisen en normen zoals aangegeven in de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA, versie 4.0, 07-06-2016), die is vastgesteld door het Centraal College van Deskundigen (CCvD) Archeologie en is ondergebracht bij het SIKB te Gouda. Voor de uitvoering van het bureauonderzoek gelden de specificaties LS01, LS02, LS03, LS04 en 3 LS05. De resultaten van dit onderzoek worden in dit rapport weergegeven conform specificatie LS06. Binnen dit onderzoek zijn de volgende werkzaamheden verricht:     

afbakening van het plangebied en vaststellen van de consequenties van het mogelijk toekomstige gebruik (LS01); beschrijving van de huidige en toekomstige situatie (LS02); beschrijving van de historische situatie en mogelijke verstoringen (LS03); beschrijving van bekende archeologische en historische waarden en aardwetenschappelijke gegevens (LS04); opstellen van een gespecificeerde verwachting (LS05).

Bij het uitvoeren van deze werkzaamheden zijn de volgende bronnen geraadpleegd:            3.2

het Archeologische Informatie Systeem (ARCHIS); de Archeologische Monumenten Kaart (AMK); geologische kaarten, geomorfologische kaarten en bodemkaarten; de centrale toegangspoort tot Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond (DINOLoket); de Atlas Gelderland; literatuur en historisch kaartmateriaal; bouwhistorische gegevens; de recente topografische kaart (schaal 1:25.000); recente luchtfoto’s; het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN); de archeologische verwachtingskaarten van de gemeente Lingewaard. Afbakening van het plangebied

Er dient een onderscheid gemaakt te worden tussen het onderzoeksgebied en het plangebied. Het plangebied is het gebied waarbinnen feitelijk de bodemverstorende ingreep gaat plaatsvinden. Het onderzoeksgebied is het gebied waarover informatie is verzameld om een goed beeld te krijgen van de archeologische waarden binnen het plangebied. Dit gebied is groter dan het plangebied. In het huidige onderzoek betreft het onderzoeksgebied het gebied binnen een straal van circa 0,5 kilometer rondom het plangebied.

3

Beschikbaar via www.sikb.nl.

Rapport 4258.003 versie 1

Pagina 3 van 24

De onderzoekslocatie (circa 7,9 ha.) ligt nabij de Polseweg, ten zuiden van de bebouwde kom van Huissen in de gemeente Lingewaard (zie figuur 1 en figuur 2). Volgens het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) bevindt het maaiveld zich op een hoogte van circa 10 tot 11 m +NAP. Volgens de topografische kaart van Nederland, kaartblad 40 B, zijn de centrale coördinaten van de onderzoekslocatie X: 193.050 / Y: 437.725. 3.3

Huidige situatie

Voor het bureauonderzoek is het van belang de huidige situatie te onderzoeken. Landgebruik en bebouwing kunnen van invloed zijn op de archeologische verwachting. Het plangebied is momenteel deels in gebruik als sportvelden van voetbalvereniging Jonge Kracht en deels als weiland (zie figuur 3). Het terrein van de voetbalvereniging is bebouwd met een kantine, kleedruimtes en enkele bijgebouwen. Ter plaatse is tevens een met asfalt verharde parkeerplaats aanwezig. Het bodemgebruik van de omliggende percelen is als volgt:    

aan de noordzijde bevindt zich de bebouwde kom van Huissen; aan de oostzijde bevinden zich het openbaar groengebied “Vlote Bloem” of “Kleine Bloem” en verspreid gelegen bebouwing aan de Eversstraat; aan de zuidzijde bevinden zich met name agrarische percelen (kassen); aan de westzijde bevinden zich agrarische percelen (kassen), bedrijfspercelen en woonpercelen aan de Polseweg.

Huidig milieuonderzoek Gelijktijdig met het archeologisch bureauonderzoek is voor het plangebied een milieuhygiënisch bodemonderzoek uitgevoerd door Econsultancy (rapportnummer: 4258.001). De resultaten van het milieuhygiënisch bodemonderzoek waren ten tijde van het uitvoeren van dit archeologisch bureauonderzoek nog niet bekend. 3.4

Toekomstige situatie

Het toekomstige gebruik van het plangebied kan bepalend zijn voor het vervolgtraject (behoud in-situ of behoud ex-situ van archeologische waarden). De toekomstige inrichting van het plangebied kan gevolgen hebben op het in-/ex-situ behoud van de archeologische waarde. De initiatiefnemer is voornemens de locatie te herontwikkelen (zie bijlage 4). De herontwikkeling voorziet in verplaatsing van de sportvelden, sloop en nieuwbouw van de accommodaties en de parkeerplaats. Daarnaast is men voornemens een deel van het huidige sportterrein in gebruik te nemen ten behoeve van woningbouw. Verder is men voornemens de, ten noordoosten van de onderzoekslocatie gelegen waterpartij (de “Kleine bloem” of “Vlote Bloem”), te verlengen op de onderzoekslocatie.

Rapport 4258.003 versie 1

Pagina 4 van 24

3.5

Beschrijving van het historische gebruik

In het plangebied kunnen naast archeologische sporen ook historische relicten voorkomen die nog in het landschap zichtbaar zijn. Het gaat hierbij om historisch geografische relicten zoals nederzettingsvormen en wegen- en kavelpatronen. Veel van deze bewaard gebleven historische geografie geeft e door de herverkavelingen in de tweede helft van de 20 eeuw een incompleet beeld van het historisch landschap. Historische kaarten van vóór de herverkaveling zijn een goede aanvulling op het huidige incomplete beeld. Voor de historische ontwikkeling is naast het historisch kaartmateriaal ook relevante achtergrondliteratuur geraadpleegd. 4

Algemene historie Huessen In Huissen is vanaf de Romeinse tijd sprake van bewoning. Langs de Lage Loostraat in Huissen zijn grafvondsten gedaan uit de Romeinse tijd, over de nederzettingen uit deze periode is in Huissen weinig bekend. In de Vroege Middeleeuwen was sprake van een groep boerenerven, in een meandere bocht van de Rijn (waar de Vlote Bloem een restant van is). In de 10 eeuw n. Chr. werden twee e nieuwe versterkingen gebouwd: de Grote Toren en de Dannenberg. Vanaf de 13 eeuw werd tol geheven op de Rijn, waartoe een burcht werd gebouwd. Rondom de burcht ontstond een handelsnedere zetting, die in 1314 stadsrechten kreeg. De stad werd grotendeels in de 14 eeuw aangelegd, waarbij het huidige patroon van hoofdwegen in de kom van Huissen is ontstaan. Vanaf 1701 werd Huissen onderdeel van het koninkrijk Pruisen. Huissen vormde een geïsoleerde enclave en de economische situatie verslechterde. De bevolking ging op grote schaal over op tabakse e teelt. Vanaf het eind van de 18 tot het begin van de 19 eeuw wisselde Huissen meermaals van soevereiniteit, tot het in 1816 uiteindelijk onderdeel werd van het koninkrijk Nederland. Economisch gee zien ging het slecht in deze periode. Daar kwam verandering in halverwege de 19 eeuw. De tabaksteelt werd vervangen door tuinbouw en steenfabrieken langs de Rijn zorgden voor verdere werkgelegenheid.

De Vlote Bloem is onderdeel van een complex van dijkdoorbraakkolken, gelegen ter plaatse van een crevasse van de Neder-Rijn. Na bedijking hebben regelmatig dijkdoorbraken in de omgeving plaatsgevonden, waarbij de Vlote Bloem als afvoerbaan voor het vloedwater fungeerde. Oorspronkelijk vormde de Vlote Bloem één geheel met (delen van) de ten noordoosten gelegen Grote Bloem. De e Betuwse bandijk lag in het begin van de 18 eeuw aan de oostelijke zijde rond de doorbraakkolken. In 1769 brak deze dijk door, waarbij een grote overstroming plaats vond en de bestaande doorbraakkolk aanzienlijk werd vergroot. In 1770 werd de dijk verlegd, waarbij de Vlote Bloem gescheiden werd van de Grote Bloem. Bij de dijkdoorbraken werden aanzienlijke hoeveelheden zand en grind afgezet rondom de Vlote Bloem. Het gebied werd derhalve aangeduid als Het Zand. Het zand was oorspronkelijk niet geschikt voor bewoning, maar diende als galgenveld en woonplaats voor melaatsen. In de e Gouden Eeuw echter bloeide hier de tabaksteelt op en in de 19 eeuw werd overgestapt op groentenen bloementeelt.

4

Historische Kring Huessen. / Stichting Landschapsbeheer Gelderland.

Rapport 4258.003 versie 1

Pagina 5 van 24

Historisch kaartmateriaal De situatie van het plangebied is op verschillende historische kaarten als volgt: Tabel I.

Geraadpleegd historisch kaartmateriaal

Bron

Periode

Kaart van de stad 5 Huissen

1586

Kadastrale minuut

6

Schaal

Omschrijving plangebied

Bijzonderheden/directe omgeving

Centrale en noordoostelijke delen ter plaatse van Die Bloem, noordwestelijke deel ter plaatse van erven en agrarische percelen ten oosten van voorloper Bloemstraat.

Gelegen binnen gebied Zandacker.

1830

1:2.500

Centrale deel water/ gras, ten noorden daarvan uitweg en bouwland. Voorloper huidige Bloemstraat langs noordelijke grens reeds aanwezig. Ten zuiden wilgenbomen, bosuitweg en hakhout. Voorloper Polseweg reeds aanwezig langs zuidwestelijke grens plangebied.

Gelegen binnen gebied De Pol. Dijk ten oosten, omgracht erf “De Pol” op circa 0,5 km ten zuiden, kern Huissen op circa 1 km ten noorden, verspreid gelegen bebouwde erven op korte afstand ten zuiden, westen en noorden van plangebied.

Militaire topografische kaart (veldminuut)7

1865

1:50.000

Grotendeels ongewijzigd. Enige verandering in agrarisch gebruik enkele percelen (bos/weiland/tuin/akker).

Grotendeels ongewijzigd. Enige verandering in agrarisch gebruik (bos/weiland/tuin/akker).

Militaire topografische kaart (veldminuut)

1892

1:50.000

Grotendeels ongewijzigd. Enige verandering in agrarisch gebruik enkele percelen (bos/weiland/tuin/akker).

Grotendeels ongewijzigd. Enige verandering in agrarisch gebruik (bos/weiland/tuin/akker), o.a. lichte toename boomgaarden. Tevens lichte toename verspreid gelegen bebouwing.

Militaire topografische kaart (veldminuut)

1932

1:50.000

Grotendeels ongewijzigd. Enige verandering in agrarisch gebruik enkele percelen (bos/weiland/tuin/akker).

Toename verspreid gelegen bebouwing, waaronder kassen. Toename boomgaarden.

Topografische kaart

1958

1:25.000

Vlote Bloem weergegeven als “Het Zand”.

Verdere toename verspreid gelegen bebouwing. Verdere toename kassen.

Topografische kaart

1985

1:25.000

Sportterrein aangelegd in noordelijke deel, waarvoor zuidelijke deel van de Vlote Bloem gedempt is. Uiterst noordelijke rand ter plaatse van kassencomplex. Zuidwestelijke deel weiland.

Toename kassen.

3. Wat is het historisch landgebruik van de onderzoekslocatie en het omringende gebied geweest? In figuur 4 is een kaart weergegeven met daarop de stad Huissen in 1586. De kaart dateert vere e moedelijk uit de 17 of 18 eeuw. De exacte ligging van het plangebied is niet weer te geven, aangezien de kaart niet nauwkeurig te georefereren is. De ligging zoals weergegeven in figuur 4 is dan ook indicatief. Uit deze kaart blijkt dat ter plaatse van de huidige Vlote Bloem sprake was van een water genaamd Die Bloem. Deze strekte zich in zuidelijke richting verder uit dan het huidige water. Langs Die Bloem lag een weg op een kade/dijk, dwars door het plangebied, met tussen de weg en het water een smalle stook gemeenschappelijke grond. Langs de noordzijde van het plangebied was reeds een voorloper van de huidige Bloemstraat aanwezig, met daarlangs diverse bebouwde erven. Binnen of direct nabij het plangebied zijn meerdere boerderijen ingetekend. De percelen tussen de weg langs Die Bloem en de voorloper van de Bloemstraat waren in agrarisch gebruik.

5 6 7

Gelders Archief. Beeldbank Cultureelerfgoed. Kadaster Topotijdreis (bron voor deze kaart en de hierop volgende kaarten in deze tabel).

Rapport 4258.003 versie 1

Pagina 6 van 24

e

Vanaf het begin van de 19 eeuw heeft het centrale deel van het plangebied onderdeel uitgemaakt van de waterpartij “Vlote Bloem” die destijds uitgestrekter was dan het huidige restant (zie e figuur 5). De delen van het plangebied ten zuiden hiervan waren aan het begin van de 19 eeuw in gebruik als bos, hakhout en wilgenbos, en later als hooiland/weiland. Ten noorden van het water was met name sprake van gebruik als akkerland. Voorlopers van de huidige polweg en de e Bloemstraat waren reeds aanwezig aan het begin van de 19 eeuw, evenals de dijk, met aan de overzijde daarvan de uiterwaarden. Deze situatie bleef voor het plangebied grotendeels ongewijzigd tot het sportcomplex werd gereae liseerd in de tweede helft van de 20 eeuw (zie figuur 6 - 10). Hiertoe werd het zuidelijke deel van het water gedempt. Rondom het plangebied was intussen de bebouwing toegenomen. Het agrarisch gebied veranderde van overwegend akkers en weilanden naar een toenemend areaal boomgaard en enkele kassen tot uiteindelijk vrijwel uitsluiten kassencomplexen. Rijks- en gemeentemonumenten binnen attentiegebied Een rijksmonument is in Nederland een zaak (een bouwwerk of object, of het restant daarvan) die van algemeen belang is wegens de schoonheid, de betekenis voor de wetenschap of de cultuurhistorische waarde.

Tot 2012 moest een monument 50 jaar of langer geleden zijn vervaardigd om in het kader van de Monumentenwet voor bescherming in aanmerking te komen. Per 1 januari 2012 is dit criterium vervallen. Een gemeente kan besluiten een bijzonder pand op de gemeentelijke monumentenlijst te zetten. Dit gebeurt als een pand geen nationale betekenis heeft, maar wel van plaatselijk of regionaal belang is. De gemeente legt haar monumentenbeleid vast in de gemeentelijke monumentenverordening. Op een afstand van circa 100 m ten noorden van het plangebied is een ketelhuis aan de Bloemstraat 12 geregistreerd als gemeentelijk monument. Op een afstand van circa 250 m ten zuidwesten van het plangebied, aan de Papesestraat, is een kazemat geregistreerd als gemeentelijk monument. Bouwhistorische gegevens Het bouwdossier van de gemeente Lingewaard is niet geraadpleegd omdat het plangebied volgens het historisch kaartmateriaal de laatste 200 jaar onbebouwd is geweest. 8

Tweede Wereldoorlog Huissen is onderdeel van de voorverdediging van de Betuwestelling, die vanaf 1940 onderdeel was van de hoofdweerstandslijn van de Vesting Holland. De voorverdediging van de Betuwestelling bestond uit een linie vanaf de Waal bij Nijmegen tot de Rijn bij Pannerden, waar deze aansloot op de voorverdediging van de IJssellinie aan de noordzijde van de Rijn. In de voorverdediging van de Betuwestelling waren 67 kazematten aangelegd (29 G-kazematten en 38 S-kazematten). Deze lagen grotendeels geclusterd rond strategische punten. Op 10 mei, tijdens de Duitse inval, vonden gevechten plaats in de voorverdedigingslinie (waaronder beschietingen van de voorverdedigingslinie door Duitse vliegtuigen), waarna de aanwezige bataljons opdracht kregen zich terug te trekken. In figuur 10 is een kaart van het noordelijke deel van de voorverdedigingslinie opgenomen (afkomstig uit het werk ‘De Verdediging van het Maas-Waalkanaal en de Over-Betuwe - Mei 1940’, geraadpleegd op www.grebbenberg.nl). De linie ligt langs de noordwestelijke oever van de (voormalige) Vlote Bloem, centraal door het plangebied. Ter plaatse van de uiterst noordelijke hoek van het plangebied is een kazemat weergegeven (kazemat 58 in figuur 10). Deze is tegenwoordig niet meer aanwezig. Wel is centraal binnen het plangebied een kazemat aanwezig, die niet op de kaart in figuur 10 is aangemerkt (zie figuur 11).

Mogelijk betreft dit kazemat 58, die onnauwkeurig op kaart is gezet. 8

Amersfoort & Kamphuis, 1990/De Jong, 1969 – 1994/ikme.nl /Klep & Schoenmaker, 1995 / Sneep et al., 1982. / Zwanenburg, 1990. / www.huessen.nl / www.grebbenberg.nl

Rapport 4258.003 versie 1

Pagina 7 van 24

De aanwezige kazemat betreft een type S. Deze kazematten, met trapeziumvormige plattegrond (zie figuur 12), waren voorzien van drie schietgaten, waarmee het te verdedigen terrein over 180 - 190 graden kon worden bestreken. De wanden en het dak waren opgebouwd uit 80 cm (of 100 cm) dik gewapend beton. Op de foto’s in figuur 12 is te zien dat de kazemat boven het zuidwestelijke schietgat beschadigd is, mogelijk als gevolg van beschietingen. Verder valt op dat de schietgaten en de toegangsopening ter hoogte van het huidige maaiveld liggen. Op basis hiervan wordt verwacht dat het maaiveld na de oorlog ter plaatse circa 0,5 - 1 m is opgehoogd. Dit komt overeen met de gegevens op het historisch kaartmateriaal, waarbij rondom de Vlote Bloem een maaiveldhoogte van circa 9,9 m +NAP is weergegeven terwijl het huidige maaiveld direct naast de kazemat op 10,6 - 10,7 m +NAP ligt. In de periode 1943 - 1945 is Huissen meerdere malen zwaar gebombardeerd. In 1943 werd een deel van Huissen Stad zwaar beschadigd tijdens een brandbombardement. Vanaf 17 september 1944 vonden ter plaatse van Huissen Stad, het Zand en het Looveer meerdere beschietingen en bombardementen plaats. Het gebied maakte onderdeel uit van het operatieterrein van Market-Garden. Dit offensief van de geallieerden had tot doel een bruggenhoofd ten noorden van de Neder-Rijn te bewerkstelligen, tussen Arnhem en het IJsselmeer.

Daarmee zouden de Duitse troepen in het westen van Nederland af worden gesneden. Binnen het operatieterrein kunnen diverse resten worden verwacht, waaronder munitieartikelen, stellingen, versperringen, loopgraven, etc. Voor meer gedetailleerde informatie wordt verwezen naar de gemeentelijke inventarisatie van resten uit de Tweede Wereldoorlog, uitgevoerd om de aanwezigheid van niet-gesprongen explosieven in kaart te brengen. Uit dit onderzoek volgt dat binnen het plangebied geschutsmunitie van diverse kalibers (maximaal kaliber van 15 cm) en klein kaliber munitie kan worden verwacht, tot een diepte van 2,5 m onder het maaiveld zoals dat aanwezig was in de Tweede Wereldoorlog (tot circa 7,4 m +NAP). Verder is uit dit onderzoek bekend dat rondom het plangebied, en mogelijk net binnen de noordelijke begrenzing, structuren aanwezig zijn (geweest) waaronder schuttersputten, bunkers en een veldgraf. 3.6

Aardwetenschappelijke gegevens

Het landschap heeft altijd een belangrijke rol gespeeld in het nederzettingspatroon. Bij onderzoek naar archeologische sporen in een bepaald gebied is het van groot belang te weten hoe het landschap er in het verleden heeft uitgezien. Men kan meer te weten komen over dit landschap door de geologische opbouw, de bodem en de hydrologie van een gebied te bestuderen. De volgende aardwetenschappelijke gegevens zijn bekend van het plangebied: Tabel II.

9

Aardwetenschappelijke gegevens plangebied

Type gegevens

Gegevensomschrijving

Geologie9

Formatie van Echteld / Formatie van Nieuwkoop; rivierklei en -zand met inschakelingen van veen

Geomorfologie10

Oostelijke deel: laagte zonder randwal, moerassig (code 3N4) Noordwestelijke deel: vlakte van doorbraakafzettingen (code 2M29) Uiterst zuidwestelijke rand: niet gekarteerd vanwege ligging binnen bebouwd gebied

Bodemkunde11

Oostelijke deel: kalkhoudende poldervaaggronden in zavel, vergraven (code Rn52A) Noordwestelijke deel: kalkhoudende ooivaaggronden in lichte zavel (code Rd10A) Uiterst zuidwestelijke rand: niet gekarteerd vanwege ligging binnen bebouwd gebied

Mulder et al., 2003.

10 11

Alterra, 2003. Stichting voor Bodemkartering, 1975.

Rapport 4258.003 versie 1

Pagina 8 van 24

Digitaal basisbestand Paleogeografie van de Rijn12 Maas Delta

Oostelijke rand binnen de beddinggordel van Malburgen (actieve periode 2100 - 703 BP) Overige delen gelegen buiten de Holocene beddinggordels Op grotere afstand ten noordoosten van het plangebied ligt de meandergordel van Nederrijn, actief vanaf 2500 BP tot heden, echter bedijkt rond 1050 na Chr. (begin LateMiddeleeuwen).

Geomorfogenetische kaart gemeente Lingewaard

Meandergordel van de Nederrijn, oostelijke deel vergraven.

Zandbanenkaart provincie Gelderland

Grondwatertrap

13

Oostelijke deel: beddingzand onbedijkte rivieren op 1 - 2 m -mv Noordwestelijke deel: Pleistoceen zand op 4 - 5 m -mv Centraal- en zuidwestelijke delen: Pleistoceen zand op 3 - 4 m -mv Noordwestelijke deel: VII Oostelijke en zuidelijke delen: V

1. Wat is de aard (ontstaanswijze en classificatie), diepteligging, genese en gaafheid van natuurlijke bodemhorizonten en natuurlijke afzettingen in het omringende (binnen een afstand tot circa 200 m van de onderzoekslocatie) gebied? Op basis van de verzamelde aardwetenschappelijke en archeologische gegevens (zie ook paragraaf 3.7), wordt verwacht dat de top van de bodemopbouw bestaat uit een dek van dijkdoorbraakafzettingen (slecht gesorteerde zavel) met een dikte van circa 1,4 m (zie tabel II en figuren 11 - 17). Hieronder bevindt zich een circa 0,6 m dik pakket oeverafzettingen (zandige en uiterst siltige klei), met daaronder in het westelijke deel van het plangebied komafzettingen/-sedentaat (zware klein en veen) en in het oostelijke deel beddingzand van de stroomgordel van Malburgen. De top van het Pleistoceen zand bevindt zich in het westelijke deel van het plangebied op een diepte van 3 tot 5 m -mv. In het oostelijke deel is deze diepteligging onbekend. De top van het Pleistoceen zand zal hier geërodeerd zijn door de stroomgordel van Malburgen. In de top van de natuurlijke afzettingen zijn in het oostelijke deel van het plangebied, ter plaatse van en direct rondom de Vlote Bloem, poldervaaggronden tot ontwikkeling gekomen. In het westelijke deel van het plangebied is sprake van Kalkhoudende ooivaaggronden.

De ooivaaggronden zijn relatief diep bruin gekleurd, als gevolg van relatief hoge ligging en goede interne drainage. De poldervaaggronden ontstaan in relatief laaggelegen gebieden, met relatief slechte interne drainage. Op de bodemkaart is aangegeven dat de poldervaaggronden in het oostelijke deel van het plangebied vergraven zijn. Dit blijkt ook uit het raadplegen van de bodemverstoringenkaart van de provincie Gelderland en de gemeentelijke geomorfogenetische kaart. Ter plaatse van de oostelijke en zuidelijke delen van het plangebied zijn grootschalige verstoringen als gevolg van delfstofwinning gekarteerd. 2. Wat is a) de aard (ontstaanswijze en classificatie), diepteligging, genese en gaafheid van eventueel in het omringende gebied voorkomende afdekkende lagen en de (geschatte) ouderdom daarvan (plaggendek, stuifzandlaag, colluvium, kleidek, afvallaag, ophogingslaag)? In het plangebied is sprake van een afdekkende laag van dijkdoorbraakafzettingen daterend van na bedijking (omstreeks 1050 n. Chr.). De verwachte dikte van deze afzettingen bedraagt circa 1,4 m. e

Ter plaatse van de centrale en zuidelijke delen van de voormalige (19 -eeuwse) Vlote Bloem worden (sub-)recente dempings- en ophogingslagen verwacht.

12 13

Cohen et al., 2012. Cohen et al., 2009.

Rapport 4258.003 versie 1

Pagina 9 van 24

5. Welke natuurlijke formatieprocessen (sedimentatie, erosie, laterale verplaatsing, bodemvorming, degradatie e.d.) hebben een rol gespeeld in het onderzoeksgebied? Op een diepte van circa 3 tot 5 m -mv bevindt zich de top van de Pleistocene zanden. Deze bestaan uit fluviatiele afzettingen van de Formatie van Kreftenheye, die ontstaan zijn in een vlechtend riviersysteem. Deze grove, grindhoudende zanden zijn afgedekt door Laat-Pleistocene en Vroeg-Holocene overstromingsafzettingen, opgebouwd uit zandige leem en klei (Formatie van Kreftenheye, Laag van Wijchen). In het Holoceen zal opnieuw overstromingsmateriaal zijn afgezet, daterend vanaf circa 4500 BP (Formatie van Echteld). Ook zal plaatselijk veengroei hebben plaatsgevonden (Formatie van Nieuwkoop). Vanaf circa 2100 BP werd de stroomgordel van Malburgen actief. Dit heeft in het oostelijke deel van het plangebied geleid tot erosie van de oudere Holocene en Pleistocene afzettingen, waarna beddingzanden en oeverafzettingen zijn gesedimenteerd. In het westelijke deel van het plangebied zijn oeverafzettingen afgezet op de komklei en veen, mogelijk zonder dat grootschalige erosie heeft plaatsgevonden. De geul, waar de Vlote Bloem een restant van vormt, is vermoedelijk ontstaan als crevassegeul tijdens de actieve periode van de Malburgen stroomgordel. Ter plaatse van de crevassegeul zullen oudere afzettingen zijn geërodeerd.

Langs de crevassegeul zullen crevasse-afzettingen zijn gesedimenteerd. Na bedijking van de rivieren is nog regelmatig sprake geweest van overstromingen waarbij een circa 1,4 m dik pakket dijkdoorbraakwaaierafzettingen is gesedimenteerd. In het westelijke deel van het plangebied kunnen op verschillende niveaus in de Holocene komafzettingen bodemhorizonten (laklagen) worden verwacht, daterend uit periodes van lage rivieractiviteit. Verder wordt hier in de top van de oever- of crevasseafzettingen een bodemniveau verwacht. In de dijkdoorbraakafzettingen kunnen op verschillende niveaus bodemhorizonten aanwezig zijn. In het oostelijke deel van het plangebied wordt bodemvorming verwacht in de top van de oever- of crevasseafzettingen en op verschillende niveaus in de dijkdoorbraakafzettingen. 6. Welke culturele formatieprocessen (grondbewerking, bemesting, ophoging, betreding, percelering, [de-]constructie, materiaaltypen, materiaalgebruik en materiaaldepositie e.d.) hebben een rol gespeeld in het onderzoeksgebied? In de oostelijke en westelijke delen van het plangebied heeft delfstofwinning plaatsgevonden. De invloed die dit heeft gehad op het bodemarchief, is afhankelijk van de aard, omvang en diepte van de ingrepen. Hierover zijn vooralsnog geen specifieke gegevens bekend. e

Verder is het westelijke deel van het plangebied tot in de tweede helft van de 20 eeuw in agrarisch gebruik geweest. Verwacht wordt dat dit geleid zal hebben tot een circa 30 cm dikke bouwvoor aan het maaiveld. e

Bij de inrichting van het sportcomplex, in de tweede helft van de 20 eeuw, heeft plaatselijk demping/ophoging van terreindelen plaatsgevonden, zijn gebouwen gerealiseerd en zullen mogelijk meer bodemingrepen plaats hebben gevonden. 7. Welke formatieprocessen kunnen een rol hebben gespeeld bij de totstandkoming van eventuele aanwezige vondstspreidingen, de vondstdichtheid, vondst- en spoorniveaus en de fysieke kwaliteit van eventueel aanwezige archeologische resten? Als gevolg van delfstofwinning in de oostelijke en zuidelijke delen van het plangebied zullen vondst- en spoorniveaus mogelijk (deels) verloren zijn gegaan. Dieper gelegen vondstlagen en spoorniveaus kunnen echter nog intact aanwezig zijn. Als gevolg van agrarische landbewerking zullen vondsten die aan en direct onder het maaiveld aanwezig zijn geweest, gefragmenteerd en verspreid zijn geraakt.

Rapport 4258.003 versie 1

Pagina 10 van 24

3.7

Archeologische waarden

Voor de uitkomst van het bureauonderzoek is het van belang de bekende archeologische waarden (al dan niet volledig onderzocht) te beschrijven. Een belangrijke informatiebron is het landelijke ARCHeologisch Informatie Systeem (ARCHIS), dat beheerd wordt door de Rijksdienst voor het Cultureel Erf14 goed (RCE). In dit systeem worden alle archeologische gegevens verzameld en via internet zijn deze door bevoegden te raadplegen. De bekende archeologische waarden zijn middels kaartmateriaal weergegeven in figuur 21. In deze figuur zijn de in ARCHIS geregistreerde AMK-terreinen, waarnemingen, vondstmeldingen en onderzoeksmeldingen binnen een straal van 0,5 km weergegeven. Cultuurhistorische Waardenkaart Provincie Gelderland De Cultuurhistorische Waardenkaart (CHW) van de provincie Gelderland geeft inzicht in de archeologische, historisch-stedenbouwkundige en de historisch-geografische waarden van de regio. Volgens de CHW-kaart van de provincie Gelderland betreft de Bloemstraat langs de noordwestelijke zijde van het plangebied een historische Kade. De Angerensedijk, ten noordoosten van het plangebied, betreft een historische dijk. Verder heeft het raadplegen van de CHW geen aanvullende informatie opgeleverd. Archeologische beleidskaart Gemeente Lingewaard Sinds 2007 is de Wet op de Archeologische Monumentenzorg van kracht (WAMZ).

Het doel van deze wet is te voorkomen dat archeologische waarden uit het verleden verloren gaan. In deze wet zijn de gemeenten verantwoordelijk voor het beheer van het bodemarchief binnen hun grondgebied. Voor een goed beheer van dit bodemarchief gebruikt de gemeente een archeologische beleidskaart. De archeologische beleidskaart geeft een gemeentebreed overzicht van bekende en te verwachten archeologische waarden. De kaart maakt inzichtelijk waar en bij welke ruimtelijke ingrepen een archeologisch onderzoek verplicht is en wordt als toetsingskader gebruikt voor ruimtelijke procedures. Volgens de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente Lingewaard ligt de onderzoekslocatie grotendeels in een gebied met een lage archeologische verwachting, waarbij plaatselijk sprake is van ondiep vergraven terreindelen (zie figuur 22). In deze gebieden dient bij bodemverstoringen 2 met een oppervlakte groter dan 2.500 m en dieper dan 30 cm -mv vroegtijdig inventariserend archeologisch onderzoek te worden uitgevoerd. Het centrale deel van de onderzoekslocatie ligt binnen een gebied met een middelhoge verwachting. In deze gebieden dient bij bodemverstoringen met een op2 pervlakte groter dan 500 m en dieper dan 30 cm -mv vroegtijdig inventariserend archeologisch onderzoek te worden uitgevoerd.

AMK-terreinen binnen het onderzoeksgebied De Archeologische Monumentenkaart (AMK) bevat een overzicht van archeologische monumenten/terreinen in Nederland. De terreinen zijn beoordeeld op verschillende criteria (kwaliteit, zeldzaamheid, representativiteit, ensemblewaarde en belevingswaarde). Op grond daarvan zijn deze ingedeeld in vier categorieën; terreinen met archeologische waarde, een hoge archeologische waarde, een zeer hoge archeologische waarde of een zeer hoge archeologische waarde met een beschermde status. Het plangebied ligt niet binnen een AMK-terreinen. Binnen het onderzoeksgebied liggen drie AMKterreinen (zie Tabel III en figuur 21).

14

Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort

Rapport 4258.003 versie 1

Pagina 11 van 24

Tabel III. AMK nr. 15494

Overzicht AMK-terreinen

Situering t.o.v. plangebied 850 meter ten noorden

Datering

Waarde en omschrijving

Middeleeuwen vroeg C - Middeleeuwen laat

Toponiem: Klooster Complex: Motte/kasteelheuvel/vliedberg Waarde: Terrein van hoge archeologische waarde Terrein met daarin de resten van een motte/kasteelheuvel. De basis van de motte inclusief fundering van de toren en de nog deels zichtbare grachten zijn bewaard gebleven. Gezien verschillende meldingen van het voorburchtterrein mag aangenomen worden dat zich hier ook nog relevante archeologische resten bevinden. Toponiem: Centrum Complex: Stad Waarde: Terrein van archeologische waarde Terrein met de stadskern van Huissen. Oudste vermelding dateert uit 855 n. Chr. Na de vermelding in 855 is de eerstvolgende belangrijke vermelding in 1242, betreffende een tol voor schepen die van de Rijn de IJssel opvoeren. Door verandering in de loop van de rivieren werd deze tol in 1336 overgebracht naar Grieth. Het goed Huissen was waarschijnlijk sinds 1020 in het bezit van de graven van Kleef, die er rond 1300 een burcht bezaten. Stadsrechten werden waarschijnlijk tussen 1312 en 1319 verkregen, de bevestiging ervan door graaf Johan van Kleef dateert van 1348. Door verandering van de loop van de Rijn en de verplaatsing van de tol e verloor Huissen in de eerste helft van de 14 eeuw reeds haar economische belang. Sindsdien was de agrarische sector de belangrijkste inkomstenbron. Waarschijnlijk is de ommuring van het stadje met de verlening van de stadsrechten begonnen.

De Onze Lieve Vrouwekerk, in 1943/44 volledig verwoest, dateerde in haar oudste vorm uit de 13e eeuw. In 1313 kwam de kerk voor het eerst in bronnen voor. Ten westen van de kerk werd in 1448 het St. Elisabethklooster gesticht. Toponiem: Kamervoort/Karbrugse Voetpad Complex: Nederzetting Waarde: Terrein van hoge archeologische waarde Terrein met sporen van bewoning. Tijdens karteringen is op dit terrein aardewerk verzameld uit de Vroege en Midden IJzertijd (waarschijnlijk) en de Romeinse tijd.

13214

1 kilometer ten noorden

Middeleeuwen vroeg - Middeleeuwen laat

3887

1,5 kilometer ten zuidwesten

IJzertijd - Romeinse tijd

In het verleden uitgevoerde archeologische onderzoeken binnen het onderzoeksgebied Binnen het onderzoeksgebied zijn in de afgelopen jaren door verschillende archeologische bedrijven en instellingen in totaal negen archeologische onderzoeken uitgevoerd. Het gaat daarbij om bureauonderzoek, booronderzoek en een proefsleufonderzoek (zie Tabel IV en figuur 21). Tabel IV.

Overzicht onderzoeksmeldingen

Zaaknummer (OMnummer) 2383160100 (53816)

Situering t.o.v. plangebied Grenzend aan de zuidoostelijke zijde

2057565100 (8475)

Grenzend aan de noordzijde van het plangebied en deels binnen de uiterst noordelijke rand

Rapport 4258.003 versie 1

Aard, uitvoerder en resultaten van het onderzoek Type onderzoek: karterend booronderzoek Toponiem: Piet Eversstraat (Ong.) te Huissen Uitvoerder: Econsultancy BV Datum: 9-10-2012 Resultaat: De aangetroffen bodemopbouw bestond vanaf het maaiveld tot 35 cm -mv uit een recent opgebrachte/afdekkende laag zwak humeus, matig siltig, matig fijn zand, die vermengd was met resten kolengruis, baksteenpuin en stukken terracotta bloempotaardewerk (modern, 20 e eeuw). Hieronder bevond zich een natuurlijke bodemopbouw, bestaande uit oeverwalafzettingen die gevormd zijn in de tijd dat de Meinerswijk stroomgordel actief was. De laag tussen 35 en 56 cm -mv kan beschouwd worden als de oorspronkelijke bouwvoor/oude akkerlaag. Alle verschillende type lithologische afzettingen behoren tot de Formatie van Echteld. Het aanwezige bodemprofiel betreft een kalkrijke ooivaaggrond. Tijdens het booronderzoek zijn geen aanwijzingen aangetroffen voor de aanwezigheid van een vindplaats. Geadviseerd is om geen vervolgonderzoek te laten plaatsvinden. Type onderzoek: booronderzoek Toponiem: Bloemstraat Fase 4 Huissen Uitvoerder: RAAP Archeologisch Adviesbureau Datum: 1-3-2004 Resultaat: De geologische opbouw van werd gekenmerkt door Holocene fluviatiele afzettingen. De top van het intacte bodemprofiel bestaat uit grindrijke, zandige en kleiige overslaggronden.

Verspreid over het plangebied gaan deze dijkdoorbraakafzettingen op een gemiddelde diepte van 1,4 m -mv over in kleiige oeverafzettingen. Deze oeverafzettingen gaan op een gemiddelde diepte van 2,0 m -mv over in komafzettingen. Plaatselijk zijn onder de komafzettingen, op een gemiddelde diepte van 2,5 m -mv, crevasse-afzettingen aangetroffen. Elders was op sterk wisselende dieptes (40 tot 210 cm -mv) sprake van beddingafzettingen van de Neder-Rijn stroomgordel. Tijdens het veldonderzoek is in één van de in totaal 40 boringen een archeologische indicator aangetroffen. Het betreft een fragment laat-middeleeuws Pingsdorf aardewerk uit een pakket overslaggronden. Omdat deze is waargenomen in de geroerde grond waarin verder geen archeologische indicatoren zijn aangetroffen, vormt deze indicator geen duidelijke aanwijzing voor de aanwezigheid van een archeologische vindplaats in het plangebied. Op grond van het ontbreken van (duidelijke) aanwijzingen voor de aanwezigheid van archeologische resten, is geadviseerd is om geen vervolgonderzoek te laten plaatsvinden.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Lingewaard&id=3d1e54a9-b7b8-41e2-a7b9-075f98dd0eb4