CConstaterende datLingewaard
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 1. Archeologisch bureau- en booronderzoek (4258.003) Polseweg 15 te Huissen.pdf

Raadsvergadering 1 april 2021, gemeente LingewaardBij agendapunt: Vaststelling bestemmingsplan Medisch Centrum, Polseweg Huissen (Bespreekstuk)17.787 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

Pagina 12 van 24

2034422100 (10801)

200 meter ten noorden

2413276100 (57723)

350 meter ten zuidoosten

2034430100 (10807)

400 meter ten noorden

2092192100 (10629)

400 meter ten noordoosten

2401499100 (56209)

450 meter ten noorden

2268935100 (38532) en 2328429100 (46604)

500 meter ten westen

2044523100 (5759)

550 meter ten noorden

Type onderzoek: booronderzoek Toponiem: Woningbouwlocatie Bloemstraat te Huissen Uitvoerder: RAAP Archeologisch Adviesbureau Datum: 1-8-2000 Resultaat: Tijdens het onderzoek zijn vindplaatsen aangetroffen. Nadere gegevens zijn niet bekend in ARCHIS of DANS EASY. Type onderzoek: booronderzoek Toponiem: Laerweg Huissen Uitvoerder: Hamaland Advies vof Datum: 30-7-2013 Resultaat: Uit het booronderzoek is gebleken dat de bodem bestaat uit relatief recent afgezet materiaal, waarbij de laag waarin archeologische resten werden verwacht reeds geërodeerd is. Geadviseerd is geen vervolgonderzoek uit te voeren. Type onderzoek: booronderzoek Toponiem: Huissen, Woningbouwlocatie Bloemstraat, fase 3, 4 en 5 Uitvoerder: RAAP Archeologisch Adviesbureau Datum: 1-8-2000 Resultaat: Vindplaats aangetroffen. Nadere gegevens zijn niet bekend in ARCHIS of DANS EASY. Type onderzoek: booronderzoek Toponiem: retentiezone Slingerbos, Huissen Uitvoerder: RAAP Archeologisch Adviesbureau Datum: 1-8-2000 Resultaat: Op de crevasse- en overslagafzettingen zijn geen archeologische indicatoren aangetroffen. Geadviseerd is om geen vervolgonderzoek uit te voeren. Type onderzoek: booronderzoek Toponiem: Bloemstraat 4 Huissen Uitvoerder: Archeodienst Gelderland BV Datum: 29-3-2013 Resultaat: Tijdens het onderzoek zijn geen aanwijzingen voor de aanwezigheid van een vindplaats aangetroffen.

Geadviseerd is om geen vervolgonderzoek uit te voeren. Type onderzoek: bureau- en booronderzoek Toponiem: Karstraat-Zandsedwarsstraat Huissen Uitvoerder: Synthegra BV Datum: 13-5-2011 Resultaat: Tijdens het booronderzoek is in het zuidoostelijke deel van het plangebied (boring 1-3) een (ophogings)laag aangetroffen, die wijst op de aanwezigheid van een archeologische vindplaats. In boring 1 en 5 zijn fosfaatvlekken waargenomen in de top van of net boven de oeverafzettingen, die gezien kunnen worden als een aanwijzing voor een vindplaats in de top van de oeverafzettingen van de Nederrijn. Geadviseerd is om een vervolgonderzoek uit te voeren bij bodemingrepen dieper dan 0,5 m -mv. Type onderzoek: proefsleuvenonderzoek Toponiem: Bloemstraat Huissen Uitvoerder: ADC ArcheoProjecten Datum: 10-4-2000 Resultaat: Betreft een proefput en een archeologische begeleiding van een rioleringssleuf. De aangetroffen sporen zijn 11e\-12e eeuw (hooguit 1225). Waarschijnlijk gaat om delen van achtererven en achterliggende akkers van gebouwen langs de Bloemstraat. De vindplaats ligt op stroomgordelafzettingen.

Vondsten en/of grondsporen binnen het onderzoeksgebied In ARCHIS staan alle bekende archeologische vondsten en grondsporen geregistreerd. Binnen het plangebied zijn geen vondsten en/of grondsporen geregistreerd. Binnen het onderzoeksgebied staan twaalf vondsten en/of grondsporen geregistreerd (zie Tabel V en figuur 21).

Rapport 4258.003 versie 1

Pagina 13 van 24

Tabel V.

Overzicht ARCHIS-vondsten

Zaaknummer (Waarnemingsnr.) 2919884100 (38506)

Locatie t.o.v. plangebied

Omschrijving

350 meter ten westen

Romeinse tijd : - koperen munt, as

2328429100

500 meter ten westen

2727654100

400 meter ten zuiden

3194902100 (400115)

400 meter ten zuiden

3194027100 (58839)

190 meter ten noorden

2057565100 (56260)

250 meter ten noorden

3060133100 (58841)

250 meter ten noorden

3030893100 (47143)

450 meter ten noorden

3194384100 (58843)

450 meter ten noorden

2950088100 (43457)

500 meter ten noorden

3211352100 (406115)

550 meter ten noorden

2913719100 (37527)

300 meter ten zuidwesten

Vroege Middeleeuwen : - 2 fragmenten van bronzen schijffibulae Vroege Middeleeuwen - Nieuwe tijd : - 3 ophogingen Nieuwe tijd : - fragment van een geglazuurde steengoed mineraalwaterfles Late Middeleeuwen - Nieuwe tijd : - fragmenten van grondsporen, Late Middeleeuwen - Nieuwe tijd : - fragment van roodbakkend geglazuurd aardewerk - bakstenen IJzertijd - Vroege Middeleeuwen : - houtskool Late Middeleeuwen : - fragment van geelwitbakkend Pingsdorf aardewerk Middeleeuwen - Nieuwe tijd : - fragmenten van huttenleem/verbrande leem Vroege Middeleeuwen - Late Middeleeuwen : - fragment van een geelwitbakkend Pingsdorf aardewerk kan Middeleeuwen - Late Middeleeuwen : - handgevormd aardewerk Middeleeuwen - Nieuwe tijd : - fragmenten van gedraaid aardewerk - botmateriaal - houtskool - fragmenten van huttenleem/verbrande leem Vroege Middeleeuwen : - 4 fragmenten van bronzen fibulae Late Middeleeuwen : - gouden munt, Romeinse tijd - Middeleeuwen : - handgevormd aardewerk - houtskool Romeinse tijd - Middeleeuwen : - fragment van een bronzen ring - fragment van een bot, dierlijk speelgoed Vroege Middeleeuwen : - fragment van een bronzen schijffibula

4. Welke gegevens met betrekking tot archeologische complexen (‘waarnemingen’ inclusief uitkomsten historisch kaartonderzoek) zijn reeds binnen het onderzoeksgebied en/of binnen de landschappelijke eenheden rondom de onderzoekslocatie bekend? Vermeld per vondst- en/of spoorcomplex minimaal: a) bronvermelding (onderzoeksrapportages, ARCHIS-gegevens), b) de materiaalcategorie, c) ouderdom, d) ruimtelijke (geografische) verspreiding, e) stratigrafische verspreiding (diepteligging en/of dikte vondstlaag) en f) fragmentatie Binnen een straal van circa 0,5 km rondom het plangebied zijn archeologische vondsten bekend uit de Romeinse tijd, de Vroege en de Late Middeleeuwen en de Nieuwe tijd. Op grotere afstand (circa 1,5 km) zijn tevens resten uit de IJzertijd bekend. Voor gedetailleerde gegevens, zie bovenstaande tabellen.

Rapport 4258.003 versie 1

Pagina 14 van 24

3.8

Gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel

Op grond van het bureauonderzoek is de volgende gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld: Tabel VI.

Gespecificeerde archeologische verwachting

Verwachtingsgebied

Archeologische periode

Gespecificeerde verwachting

Te verwachten resten en/of sporen

Relatieve diepte t.o.v. het maaiveld

A

Late IJzertijd Vroege Middeleeuwen

Hoog

Akkerlaag en/of nederzettingssporen, grafvelden, rituele plaatsen: kleine fragmenten aardewerk, natuursteen, metaalresten, glasresten, houtskool, botresten en gebruiksvoorwerpen. Resten van infrastructuur.

Onder de dijkdoorbraakafzettingen, in (de top van) de oeverafzettingen en/of de crevasse-afzettingen

Late Middeleeuwen - Nieuwe tijd

Hoog

Bewoningssporen van een (boeren)erf: kleine fragmenten aardewerk, metaalresten, glasresten, houtskool, botresten, organische resten en gebruiksvoorwerpen. Resten van infrastructuur.

In en onder de dijkdoorbraakafzettingen, tot in de top van de oeverafzettingen en/of de crevasseafzettingen

B

Late IJzertijd Nieuwe tijd

Hoog

Watergerelateerde resten (resten van visvangst, vaartuigen, aanlegsteigers, beschoeiingen, etc).

Onder de recente dempings-/ophogingslagen (indien aanwezig) in de restgeulvulling

C

Late IJzertijd Vroege Middeleeuwen

Laag

Akkerlaag en/of nederzettingssporen, grafvelden, rituele plaatsen: kleine fragmenten aardewerk, natuursteen, metaalresten, glasresten, houtskool, botresten en gebruiksvoorwerpen. Resten van infrastructuur.

Onder de dijkdoorbraakafzettingen, in (de top van) de oeverafzettingen

Late Middeleeuwen - Nieuwe tijd

Laag

Bewoningssporen van een (boeren)erf: kleine fragmenten aardewerk, metaalresten, glasresten, houtskool, botresten, organische resten en gebruiksvoorwerpen. Resten van infrastructuur.

In en onder de dijkdoorbraakafzettingen, tot in de top van de oeverafzettingen

Op basis van de verzamelde gegevens is het plangebied in te delen in drie verwachtingszones (zie figuur 20). Zone A (de noordwestelijke hoek van het plangebied) is gelegen ten noordwesten van de crevassegeul (Vlote Bloem). In dit gebied wordt verwacht dat onder de dijkdoorbraakafzettingen sprake is van oeverafzettingen op komafzettingen. De aanwezige ooivaaggronden duiden op relatief hoge ligging en goede ontwatering. Op basis hiervan, in combinatie met de historische ontwikkeling van het gebied, geldt een hoge verwachting voor resten daterend vanaf de Late IJzertijd. De resten worden verwacht in (de top van) de oeverafzettingen (resten daterend vanaf de Late IJzertijd tot de actieve periode van de naastgelegen crevasse-geul), in de crevasse-afzettingen (resten daterend vanaf het ontstaan van de crevasse-geul tot de eerste overstromingen na bedijking van het gebied in het begin van de Late Middeleeuwen) en in de dijkdoorbraakafzettingen (resten daterend van na bedijking; Late Middeleeuwen - Nieuwe tijd). Verwachtingsgebied B betreft de restgeul van de crevasse en dijkdoorbraken, zoals deze weergegeven is op het kadastrale minuutplan uit 1830. Ter plaatse van de restgeul worden watergerelateerde resten verwacht, waaronder beschoeiingen, aanlegsteigers, resten van vaartuigen, resten van visvangst, etc. De resten worden verwacht in de restgeulvulling.

De kans op aanwezigheid hiervan wordt hoog geacht, op basis van de hoge verwachting voor nederzettingsresten binnen de naastgelegen verwachtingszone A.

Rapport 4258.003 versie 1

Pagina 15 van 24

Verwachtingsgebied C ligt ten zuidoosten van de restgeul. Dit betreft een historisch laag gelegen in nat gebied, waar op basis van het historisch kaartmateriaal slechts sprake was van extensief agrarisch gebruik. De kans op aanwezigheid van nederzettingen, boerenerven, begravingen, etc. wordt hier laag geacht. Eventueel aanwezige resten worden verwacht in (de top van) de oeverafzettingen (resten daterend vanaf de Late IJzertijd tot de actieve periode van de naastgelegen crevasse-geul), in de crevasse-afzettingen (resten daterend vanaf het ontstaan van de crevasse-geul tot de eerste overstromingen na bedijking van het gebied in het begin van de Late Middeleeuwen) en in de dijkdoorbraakafzettingen (resten daterend van na bedijking; Late Middeleeuwen - Nieuwe tijd). Op basis van de bekende waarden in en om het plangebied, dient verder rekening gehouden te worden met resten uit de Tweede Wereldoorlog. Het gehele plangebied is gelegen ter plaatse van de voorverdedigingslinie van de Betuwestelling. Naast de bestaande kazemat dient rekening gehouden te worden met aanwezigheid van geschutsopstelling, loopgraven, schuttersputjes, geschutsmunitie, etc. Bodemverstoring Dat een gebied een middelhoge of hoge archeologische verwachting heeft, betekent niet dat eventuele aanwezige archeologische resten behoudenswaardig zijn.

De waarde van archeologische vindplaatsen wordt grotendeels bepaald door de mate waarin grondsporen dan wel vondsten in situ bewaard zijn gebleven. In de centrale en zuidoostelijke delen van het plangebied is in het verleden sprake geweest van delfstofwinning, waardoor het bodemprofiel hier deels is afgegraven. De exacte aard en omvang van deze ingrepen is niet bekend, waardoor ook de invloed op eventueel aanwezige archeologische resten vooralsnog niet duidelijk is. Verder zullen bodemingrepen hebben plaatsgevonden bij realisatie van het sportcomplex, waaronder aanleg van bebouwing, kabels en leidingen, sportvelden, etc. Ook hierbij zal plaatselijk sprake zijn geweest van bodemverstoring. Daarnaast dient rekening gehouden te worden met verstoringen (bouwvoor) als gevolg van historisch agrarisch gebruik. 8. Wat is de aard (materiaalsoorten, fragmentatie, dichtheden, ruimtelijke en stratigrafische spreiding, etc.) van (mogelijk) aanwezige vondst- en/of spoorcomplexen? Vanwege de ligging ter plaatse van de stroomgordel van Malburgen kunnen archeologische complexen worden verwacht daterend vanaf circa 2100 BP (Late IJzertijd). Complextypen kunnen bestaan uit nederzettingsresten, resten van begravingen, infrastructuur, off-site resten en watergerelateerde resten. 9.

Hoe manifesteren deze zich tijdens het prospectieonderzoek? Vanwege de afdekking door jongere dijkdoorbraakafzettingen, zullen resten ouder dan de Late Middeleeuwen grotendeels te herkennen zijn aan de aanwezigheid van een cultuurlaag in het bodemarchief. Dit geldt niet of in mindere mate voor resten van infrastructuur, resten van begravingen, off-site resten en water gerelateerde resten. Resten die zich direct aan het maaiveld bevinden zijn te herkennen aan een vondstspreiding in de bouwvoor. Ook dit geldt niet of in mindere mate voor resten van infrastructuur, resten van begravingen, off-site resten en water gerelateerde resten.

Rapport 4258.003 versie 1

Pagina 16 van 24

10. Met de inzet van welke zoekmethoden (detectie- en waarnemingsvorm, monsterbehandeling en zoekstrategie) kunnen vondst- en/of spoorcomplexen systematisch opgespoord worden (zoeksleuven, booronderzoek, veldkartering, geofysisch etc.)? Licht beargumenteerd toe met verwijzing naar de verschillende KNA-leidraden. Op basis van een verkennend booronderzoek kan inzicht worden verkregen in de bodemopbouw, de niveaus waarop archeologische resten kunnen worden verwacht en de mate van intactheid daarvan. Door middel van karterend booronderzoek kunnen vindplaatsen met een archeologische laag en vindplaatsen met een grote vondstdichtheid in kaart worden gebracht. Voor het opsporen van vindplaatsen zonder archeologische laag en met lage vondstdichtheid, evenals vindplaatsen die zich manifesteren lijnelementen, is proefsleuvenonderzoek de meest geschikte methode. Vindplaatsen die zich manifesteren als puntlocatie zijn door middel van prospectief onderzoek slecht op te sporen. Deze zijn enkel systematisch op te sporen door middel van vlakdekkend onderzoek.

4

INVENTARISEREND VELDONDERZOEK

4.1

Methoden

Het inventariserend veldonderzoek is uitgevoerd in de vorm van een verkennend booronderzoek, onder certificaat op grond van de BRL SIKB 4000 (versie 4.0, 07-06-2016) en KNA, versie 4.0, specificatie VS03. Voor het inventariserend veldonderzoek is op 16 juni 2017 door drs. G.W.J. Spanjaard (senior prospector) een Plan van Aanpak (PvA) opgesteld. Op basis van het Plan van Aanpak waren voorafgaand aan het veldwerk 49 boringen gepland, geplaatst in een verspringend boorgrid van 40 x 50 m (zie figuur 24). Tijdens uitvoering van de veldwerkzaamheden is dit boorplan aangepast, vanwege beperkingen als gevolg van de terreinomstandigheden (zie figuur 24). De boringen 3 en 4 zijn circa 10 m verplaatst, vanwege de dichte begroeiing in de aanwezige bosschage. De boringen 9 en 10 zijn niet gezet, omdat het terrein ter plaats afgegraven is tot dieptes van maximaal circa 2 m -mv. Boring 11 is circa 20 m verplaats, vanwege de aanwezigheid van een asfaltverharding. De boringen 19 en 20 zijn niet gezet vanwege situering ter plaatse van een kunstgrasveld, de boringen 18 en 45 zijn niet gezet vanwege de aanwezigheid van dichte begroeiing. Verder zijn vijf aanvullende boringen (boringen 50 - 54) gezet, met niet-conventionele boormethoden (o.a. riverside boor, ramguts) omdat een groot aantal boringen vroegtijdig gestaakt is op puinlagen.

De overige boringen zijn gezet met een Edelmanboor met diameter 7 cm (tot circa 1,5 m -mv) en een gutsboor (diameter 3 cm) vanaf circa 1,5 m -mv. De boringen zijn lithologisch conform de Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode be15 schreven. De exacte locatie van de boringen (x-, y- en z-waarden) is vastgelegd met behulp van dGPS. Aan de hand van het opgeboorde materiaal is beoordeeld of er wel, geen of slechts deels sprake is van een gaaf bodemprofiel. Tevens is gekeken naar de aanwezigheid van mogelijke vegetatie- en/of cultuurlagen, die zichtbaar zijn als bodemverkleuringen. Het opgeboorde materiaal is in het veld door middel van versnijden/verkruimelen geïnspecteerd op het voorkomen van archeologische indicatoren, zoals fragmenten vuursteen, aardewerk, houtskool, verbrand leem en bot.

15

Bosch, 2005.

Rapport 4258.003 versie 1

Pagina 17 van 24

4.2

Resultaten

Geologie en bodem De resultaten van de boringen zijn opgenomen in de vorm van boorprofielen en worden in bijlage 6 weergegeven. Hieronder worden de hoofdlijnen van de bodemopbouw beschreven. De oudst aangetroffen afzettingen bestaan uit matig fijnen tot matig grove, deels siltige zanden van de Formatie van Kreftenheye. De top van deze Pleistocene zanden is aangetroffen op hoogtes variërend van < 6,4 m +NAP tot 7,5 m +NAP. Op deze zanden ligt een 20 tot 80 cm dikke laag zandige klei met bimodale korrelgrootteverdeling. Dit betreft de Laag van Wijchen van de Formatie van Kreftenheye. Plaatselijk, met name waar de Laag van Wijchen relatief dik is (lage ligging in het paleolandschap), is het bovenste deel van deze kleien matig tot sterk humeus. Op de Formatie van Kreftenheye liggen Holocene rivierafzettingen van de Formatie van Echteld. Het oostelijke deel van het plangebied is gelegen ter plaatse van de beddinggordel van de Malburgen stroomgordel. In de boringen 1, 34, 42, 50 en 54 zijn de beddingzanden aangetroffen. Ter plaatse van de bedding is de Laag van Wijchen en de top van de Pleistocene zanden geërodeerd. In boring 42 is slechts een relatief dun pakket beddingzand aangetroffen op komklei. Dit betreft de rand van de bedding.

In de boringen 1, 50 en 54 is op de beddingzanden een dunne laag restgeulvulling aangetroffen, met daarop een pakket afzettingen die vermoedelijk verband houden met het ontstaan en de opvulling van het dijkdoorbraakgat (de Vlote Bloem). In de overige boringen ter plaatse van de beddinggordel zijn diep verstoorde profielen aangetroffen (recente ophogingen/dempingen) en werd het merendeel van de boringen gestaakt op een diepte van circa 1 m –mv. Hier bleek sprake van zeer massieve puin- en afvallagen. Op basis van de resultaten van het bureau- en booronderzoek wordt verwacht dat hier zandwinning heef plaatsgevonden, waarna demping en ophoging heeft plaatsgevonden voorafgaand aan realisatie van de sportvelden. In de westelijke en zuidelijke delen van het plangebied bestaat de basis van de Holocene rivierafzettingen uit zwak tot sterk sitlige komklei met vegetatiehorizonten (Ahb-horizonten, laklagen). Ook in de top van de komklei bevindt zich, direct onder het bovenliggende pakket, een vegetatiehorizont. Hierop ligt een pakket uiterst siltige, kalkrijke klei. Dit betreft oeverafzettingen van Malburgen stroomgordel. Het pakket oeverafzettingen varieert in dikte van 0 tot 80 cm en is gemiddeld circa 45 cm dik.

Vanaf de beddinggordel neemt het pakket oeverafzettingen in eerste instantie toe, waarna ter hoogte van de boringen 22-23, 27, 36, 46 en 47 een maximum wordt bereikt (op een afstand van circa 80 m van de beddinggordel). Verder van de beddinggordel verwijderd neemt de dikte weer af. Ter plaatse van de boringen 39, 44 en 51 zijn de oeverafzettingen niet aangetroffen. Hier zijn enkel matig tot sterk sitlige, kalkarme en kalkrijke kleien aangetroffen, met daarop een laag veen van 5 tot 25 cm dik. Ter plaatse is sprake van een laagte/geul in de oever, mogelijk een crevassegeul (zie figuur 26).

Rapport 4258.003 versie 1

Pagina 18 van 24

Op het veen, en in de overige boringen op de oeverafzettingen, ligt een pakket zandige en plaatselijk grindhoudende klei, met een dikte van 0 tot 80 cm (gemiddelde dikte bedraagt circa 40 cm). Deze afzettingen betreffen dijkdoorbraakafzettingen van de Formatie van Echteld. Plaatselijk komen inschakelingen van zandlagen en siltige kleilagen voor. Vanwege deze stratigrafie wordt er vanuit gegaan dat dit pakket in meerdere fasen is afgezet. De afzettingen zijn relatief dun ter plaatse van de top van de onderliggende oeverwal en relatief dik op de flanken. De dijkdoorbraakafzettingen hebben het onderliggende reliëf van de oeverwal afgevlakt. Op de kleien ligt een 0 tot 100 cm dikke (gemiddeld circa 40 cm) laag siltig en kleiig, matig fijn tot matig grof zand. Dit zandpakket is vermoedelijk in één fase afgezet (homogeen pakket) en betreft eveneens dijkdoorbraakafzettingen. Aangezien dit de jongste, ongeroerde afzettingen zijn, wordt er vanuit gegaan dat deze zijn afgezet bij de dijkdoorbraak in 1769. Ter plaatse van de boringen 39 en 51 ontbreken de dijkdoorbraakafzettingen. Dit zou erop kunnen duiden dat de voormalige crevassegeul die hier aanwezig is geweest, ook tijdens de dijkdoorbraak in 1769 als geul gefungeerd heeft, waarbij erosie is opgetreden en plaatselijk geen afzetting van sediment heeft plaatsgevonden. De geul is opgevuld met een recent, antropogeen pakket.

Ook in de overige boringen is aan het maaiveld een recent antropogeen pakket aangetroffen. Dit pakket varieert sterk in dikte. Over het algemeen kan gesteld worden dat ter plaatse van het oostelijke deel van het plangebied, ter plaatse van de beddinggordel van Malburgen, sprake is van een dik pakket recent dempings- en/of ophogingsmateriaal. In het noordwestelijke deel van het plangebied is sprake van een 40 tot 85 cm dik (sub)recent antropogeen pakket dat vermoedelijk verband houdt met e het voormalig agrarisch landgebruik en de aanleg van het sportcomplex in de 20 eeuw. In het zuidwestelijke deel van het plangebied is slechts sprake van een dunne (sub-)recente toplaag. Archeologische indicatoren Tijdens het veldonderzoek zijn in vijf boringen dateerbare archeologische indicatoren aangetroffen (zie Tabel VII). De aangetroffen archeologische indicatoren zijn voorgelegd aan de heer P. Wemerman, materiaalspecialist van Econsultancy. Tabel VII.

Overzicht aangetroffen archeologische indicatoren

Boring nr.

Diepte (cm -mv)

Datering

Indicator

12

45

18e – 19e eeuw

Witbakkend aardewerk, groen geglazuurd (1x, 18e – 19e eeuw)

14

55 – 80

18e – 19e eeuw

Roodbakkend aardewerk (1x, 18e – 19e eeuw)

14

110 – 135

18e – 19e eeuw

Faience aardewerk ( 1x, 18e – 19e eeuw)

22

120

18e – 19e eeuw

Mineraal waterkruik (1x, 18e – 19e eeuw)

27

30 – 60

18e – 19e eeuw

Roodbakkend aardewerk (2x, 18e – 19e eeuw), Faience aardewerk (2x, 18e – 19e eeuw), Baksteen (5x)

38

45

17e – 19e eeuw

Steengoed Westerwald (17e – 19e eeuw)

Het merendeel van de indicatoren is aangetroffen in de (sub-)recente, antropogene bovengrond. Enkel de indicator in boring 22 is aangetroffen in de ongeroerde, natuurlijke afzettingen. Deze is aangetroffen in de basis van de ter plaatse oudst aanwezige dijkdoorbraakafzettingen, wat erop duidt dat e deze afzettingen daterend vanaf de 18 eeuw.

Rapport 4258.003 versie 1

Pagina 19 van 24

Naast bovenstaande aardewerkfragmenten zijn in verschillende boringen houtskool en fosfaatvlekken aangetroffen. Wat daarbij opvalt zijn fosfaatvlekken en houtskool in de boringen 24 en 38 en houtskool in de boringen 11, 23 en 25, allen in de basis van de dijkdoorbraakafzettingen. Ook zijn de dijkdoorbraakafzettingen ter plaatse relatief grof en slecht gesorteerd (grindhoudend). Vermoedelijk houdt dit verband met de ligging ter plaatse van de historische Bloemstraat en de daarlangs gelegen historische erven. In figuur 27 zijn de verschillende archeologische aandachtszones weergegeven. Dit betreft de noordwestelijke rand van het plangebied, waar resten van de historische Bloemstraat en aanliggende erven worden verwacht, de zone waar op basis van het historische kaartmateriaal de dijken/kades/wegen langs de Vlote Bloem worden verwacht en de bestaande kazemat. 4.3

Beantwoording onderzoeksvragen veldonderzoek

Voor het veldonderzoek is een aantal onderzoeksvragen opgesteld. Hieronder worden deze vragen beantwoord voor zover het veldonderzoek de daarvoor benodigde gegevens heeft opgeleverd; 11. Wat is de aard (ontstaanswijze, textuur, kleur), diepteligging en ouderdom van de relevante natuurlijke afzettingen ter plaatse van het onderzoeksgebied? De basis van de aangetroffen natuurlijke afzettingen bestaat uit beddingzand en overstromingsklei van de Formatie van Kreftenheye. Hierop liggen Holocene, fluviatiele afzettingen, bestaande uit komklei, beddingzand, oeverafzettingen en dijkdoorbraakafzettingen van de Formatie van Echteld. Plaatselijk heeft veengroei plaatsgevonden. In het oostelijke deel van het plangebied bestaat de basis van de Holocene afzettingen uit beddingzand van de Malburgen stroomgordel. Langs de beddinggordel, in de overige delen van het plangebied, is een oeverwal tot ontwikkeling gekomen, opgebouwd uit uiterst silitge klei. De oeverwal wordt doorsneden door een geul, die mogelijk ontstaan is als crevassegeul en later ook als afvoergeul heeft gediend tijdens de dijkdoorbraken. In de geul heeft, voorafgaand aan afzetting van de dijkdoorbraaksedimenten, veenvorming plaatsgevonden. Het gebied is afgedekt met een laag dijkdoorbraakafzettingen.

Verder is aan het maaiveld in grote delen van het plangebied sprake van een dik pakket (sub)recente antropogene ophogings- en/of dempingslagen. 12. Wat is de aard (kleur, textuur, samenstelling), diepteligging, genese en gaafheid van natuurlijke en eventueel antropogene bodemhorizonten (akkerlagen en overige ‘verstoringslagen’, bemestingslagen e.d.), ter plaatse van het onderzoeksgebied? In de komafzettingen zijn diverse vegetatiehorizonten (laklagen) te herkennen. In de top van de oeverafzettingen zijn, op gley-vlekken na, geen indicaties voor aanwezigheid van natuurlijke of antropogene bodemhorizonten aangetroffen. in de basis van de dijkdoorbraakafzettingen is in de noordwestelijke rand van het plangebied een grindrijk niveau met fosfaatvlekken en houtskool aanwezig, die mogelijk verband houdt met de ligging ter plaatse van de historische Bloemstraat en aanliggende erven. De top van dit niveau is aangetroffen op dieptes vanaf minimaal circa 85 cm -mv (9,65 m +NAP).Verder is in de top van de dijkdoorbraakafzettingen (zand) een Bwhorizont aangetroffen. Hierop ligt een (sub-)recent antropogeen pakket.

Rapport 4258.003 versie 1

Pagina 20 van 24

13. Wat is de aard, dikte en omvang van eventueel ter plaatse van het onderzoeksgebied voorkomende afdekkende lagen en de (geschatte) ouderdom daarvan (plaggendek, stuifzandlaag, kleidek, afvallaag, ophogingslaag)? In het plangebied is sprake van een recente ophogings-/verstorings-/dempingslaag van zeer wisselende dikte. In het zuidwestelijke deel van het plangebied is sprake van een enkele decimeters dikke bouwvoor. In het noordwestelijke deel van het plangebied is sprake van een matig tot dik akkerpakket (tabaksteelt, fruit/bloementeelt) afgedekt door een recente laag (aanleg sportvelden). In het oostelijke deel is sprake van een dik pakket recent deminpgs- en ophogingsmateriaal. 14. Indien er afdekkende lagen voorkomen; wat is de aard (ontstaanswijze, kleur, textuur, samenstelling), gaafheid en dikte van het onderliggende afgedekt bodemprofiel (natuurlijke en antropogene bodemhorizonten zoals oude akkerlagen) en/of afzettingen? Zie vraag 13. 15. Wat is de diepte tot waarop artefacten van recente ouderdom (‘modern’ afvalmateriaal) in het bodemprofiel voorkomen? Zie vraag 13. De maximale diepte waarop recent materiaal is aangetroffen bedraagt 3,2 m -mv. 16. Tot welke diepte in het bodemprofiel is sprake van een ‘recente’ bodemverstoring en wat is de ouderdom van deze verstoring? Zie vraag 13.

5 5.1

CONCLUSIE EN ADVIES Conclusie

Op basis van het bureauonderzoek werden archeologische resten verwacht daterend vanaf de Late IJzertijd. Resten uit de periode IJzertijd - Vroege Middeleeuwen werden verwacht in (de top van) de oever- en/of crevasseafzettingen van de Malburgen stroomgordel. Resten uit de periode Late Middeleeuwen - Nieuwe tijd werden verwacht in de dijkdoorbraakafzettingen. Verder waren op basis van het bureauonderzoek drie verwachtingszones weergegeven: een historische hoog gelegen en bewoond gebied in het noordwestelijke deel van het plangebied (zone A), een restgeul van de crevasse en dijkdoorbraken (zone B) en een historisch laag gelegen, onbewoond gebied (zone C). Voor zones A en B gold een hoge verwachting, voor zone C een lage verwachting. Uit het booronderzoek is gebleken dat in (de top van) de oeverafzettingen geen sprake is van natuurlijke of antropogene bodemhorizonten. De kans op aanwezigheid van een archeologische vindplaats in de oeverafzettingen wordt dan ook laag geacht binnen het gehele plangebied.

Rapport 4258.003 versie 1

Pagina 21 van 24

De verwachting voor resten uit de periode Late Middeleeuwen - Nieuwe tijd blijft laag voor zone C. Bovendien wordt verwacht dat een aanzienlijk deel van deze zone is afgegraven, op het zuidelijke deel na. In zone B is vermoedelijk sprake geweest van grootschalige erosie tijdens de dijkdoorbraak van 1769. Oudere resten zullen hier vermoedelijk verloren zijn gegaan. Uitzondering vormt het zuidwestelijke deel van deze zone, waar de crevasse-/dijkdoorbraakgeul wordt verwacht. Onder de dijkdoorbraakafzettingen is een veenlaag aangetroffen, die vermoedelijk een restgeulvulling van de crevassegeul vormt. Aangezien de verwachting voor nederzettingsresten op de oeverwal is bijgesteld naar een lage verwachting, dient de verwachting voor watergerelateerde resten in de restgeulvulling eveneens bijgesteld te worden tot een lage verwachting. Voor het noordwestelijke deel van het plangebied blijft de hoge verwachting voor de periode Late Middeleeuwen - Nieuwe tijd deels gehandhaafd. Hier worden resten verwacht van de historische Bloemstraat met aanliggende erven en van de dijken/wegen/kades langs de Vlote Bloem. Ook is een kazemat aanwezig. Verder kunnen hier verspreid gelegen resten uit de Tweede Wereldoorlog worden verwacht. 5.2

Advies

Op basis van de hoge verwachting voor resten uit de periode Late Middeleeuwen - Nieuwe tijd adviseert Econsultancy om in het noordwestelijke deel van het plangebied een vervolgonderzoek uit te voeren. 5.3

Aanbevolen onderzoeksmethode

De archeologische resten worden verwacht in de dijkdoorbraakafzettingen. Afzetting van deze sedimenten is gepaard gegaan met grote dynamiek, waardoor de mogelijkheid bestaat dat de top van toenmalige bodemprofiel, met daarin aanwezige vondstniveaus, geërodeerd is. Ook worden vondstarme vindplaatsen verwacht (kade/dijk, weg, diverse resten uit de Tweede Wereldoorlog). Karterend booronderzoek wordt derhalve niet zinvol geacht. Geadviseerd wordt om in het noordwestelijke deel van het plangebied, ter plaatse van de archeologische aandachtszones en in het gebied daartussen, een karterend en waarderend proefsleuvenonderzoek uit te voeren. Bovenstaand betreft een advies, opgesteld door Econsultancy. Het advies dient ter goedkeuring voorgelegd te worden aan het bevoegd gezag (gemeente Lingewaard). Na beoordeling wordt door het bevoegd gezag een besluit genomen. Mochten tijdens de graafwerkzaamheden toch archeologische waarden worden aangetroffen in de geiden met een lage verwachting, dan dient hiervan melding te worden gemaakt conform artikel 5.10 van de Erfgoedwet uit juli 2016. Melding van archeologische waarden kan plaatsvinden bij het Ministerie van OCW (de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed: Infodesk email: info@cultureelerfgoed.nl of tel: 033-4217456), de gemeente Lingewaard of de Provincie Gelderland.

Rapport 4258.003 versie 1

Pagina 22 van 24

LITERATUUR Alterra, 2003: Digitale Geomorfologische kaart van Nederland, schaal 1:25.000. Amersfoort, H. & P.H. Kamphuis, 1990: Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied. ‘s- Gravenhage. Bosch, J.H.A., 2005: Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode, Versie 5.2. Utrecht (TNOrapport, NITG 05-043-A). Cohen, K.M., E. Stouthamer, W.Z. Hoek, H.J.A. Berendsen, en H.F.J. Kempen, 2009: Zand in banen. Zanddieptekaarten van het Rivierengebied en het IJsseldal in de provincies Gelderland en Overijssel. Arnhem: Provincie Gelderland. Cohen, K.M., E. Stouthamer, H.J. Pierik en A.H. Geurts, 2012: Digitaal Basisbestand Paleogeografie van de Rijn-Maas Delta. Universiteit Utrecht. Jong, L. de, 1969-1994: Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog. ‘s- Gravenhage. Klep C. & B. Schoenmaker, 1995: De Bevrijding Van Nederland 1944-1945 - Oorlog op de flank. Den Haag. Mulder, E.F.J. de, M.C. Geluk, I.L. Ritsema, W.E. Westerhoff, T.E. Wong, 2003: De ondergrond van Nederland. Wolters-Noordhoff, Groningen. Sneep, J., H.A. Treu en M. Tydeman, 1982: Vesting. Vier eeuwen vestingbouw in Nederland. Stichting Menno van Coehoorn, ’s-Gravenhage. Stichting voor Bodemkartering, 1975: Bodemkaart van Nederland, schaal 1:50.000, blad 40 West. Zwanenburg G.J., 1990: En nooit was het stil - Kroniek van een luchtoorlog. Emmen.

Rapport 4258.003 versie 1

Pagina 23 van 24

BRONNEN AHN; internetsite, juli 2017. http://www.ahn.nl Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort, juli 2017. https://archis.cultureelerfgoed.nl Atlas Gelderland; internetsite, juli 2017. http://www.gelderland.nl Beeldbank Cultureelerfgoed; internetsite, juli 2017 http://www.beeldbank.cultureelerfgoed.nl Dinoloket; internetsite, juli 2017. http://www.dinoloket.nl/ Gelders Archief; internetsite, juli 2017. http://www.geldersarchief.nl Historische kring Huessen; internetsite, juli 2017. http://www.huessen.nl Indicatieve kaart Militair Erfgoed; internetsite, juli 2017. http://www.ikme.nl/ Kadaster Topotijdreis; internetsite, juli 2017. http://www.topotijdreis.nl/ SIKB; internetsite, juli 2017. http://www.sikb.nl

Rapport 4258.003 versie 1

Pagina 24 van 24

Figuur 1. Situering van het plangebied

Rapport 4258.003 versie 1

Figuur 2. Detailkaart van het plangebied

Rapport 4258.003 versie 1

Figuur 3. Luchtfoto van het plangebied

Rapport 4258.003 versie 1

Figuur 4. Kaart van de stad Huissen in 1586

Rapport 4258.003 versie 1

Figuur 5. Situering van het plangebied binnen het kadastraal minuutplan uit 1830

Rapport 4258.003 versie 1

Figuur 6. Situering van het plangebied binnen Militaire topografische kaart uit 1865

Rapport 4258.003 versie 1

Figuur 7. Situering van het plangebied binnen Militaire topografische kaart uit 1892

Rapport 4258.003 versie 1

Figuur 8. Situering van het plangebied binnen Militaire topografische kaart uit 1932

Rapport 4258.003 versie 1

Figuur 9. Situering van het plangebied binnen de Topografische kaart uit 1958

Rapport 4258.003 versie 1

Figuur 10. Situering van het plangebied binnen de Topografische kaart uit 1985

Rapport 4258.003 versie 1

Figuur 11. Kaart van de opstelling der kazematten tussen Huissen en Bemmel

Rapport 4258.003 versie 1

Figuur 12. Dwarsdoornedes Type S kazemat

Rapport 4258.003 versie 1

Figuur 13. Foto’s kazemat

Kazemat in bomenrij. Foto vanuit het zuiden.

Foto vanuit het zuidwesten. Rechts op de foto het kunstgrasveld, gelegen ter plaatse van de gedempte Vlote Bloem.

Achterzijde van de kazemat, met toegangsopening. Foto vanuit het (noord)westen.

Schade boven het zuidwestelijke schietgat. Foto vanuit het zuiden.

Rapport 4258.003 versie 1

Figuur 14. Situering van het plangebied binnen de Geomorfologische kaart

Polseweg te Huissen. Situering van het plangebied binnen de Geomorfologische kaart

Plangebied

Rapport 4258.003 versie 1

Figuur 15. Situering van het plangebied binnen het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN)

Polseweg te Huissen. Situering van het plangebied binnen Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) Legenda Plangebied

Rapport 4258.003 versie 1

Figuur 16. Situering van het plangebied binnen de Bodemkaart

16

Polseweg te Huissen. Situering van het plangebied binnen de bodemkaart Legenda Plangebied

16

Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort

Rapport 4258.003 versie 1

Figuur 17. Digitaal Basisbestand Paleogeografie Rijn-Maas Delta

Rapport 4258.003 versie 1

Figuur 18. Situering van het plangebied binnen de Zandbanenkaart

Rapport 4258.003 versie 1

Figuur 19. Geomorfogenetische kaart gemeente Lingewaard

Rapport 4258.003 versie 1

Figuur 20. Kaart Vergraven Gronden van de provincie Gelderland

Rapport 4258.003 versie 1

Figuur 21. Archeologische Gegevenskaart van het onderzoeksgebied

Polseweg te Huissen. Archeologische Gegevenskaart van het onderzoeksgebied (bron: Archeologisch informatiesysteem Archis3, AHN) Plangebied

Rapport 4258.003 versie 1

Figuur 22. Situering van het plangebied binnen de archeologische beleidskaart

Legenda: zie volgende pagina’s

Rapport 4258.003 versie 1

Rapport 4258.003 versie 1

Rapport 4258.003 versie 1

Figuur 23. Gespecificeerde verwachting

Rapport 4258.003 versie 1

Figuur 24. Boorpuntenkaart

Rapport 4258.003 versie 1

Figuur 25. Resultaten van het booronderzoek

Rapport 4258.003 versie 1

Figuur 26. Paleogeografie van de Malburgen stroomgordel

Rapport 4258.003 versie 1

Figuur 27. Archeologische aandachtslocaties

Rapport 4258.003 versie 1

Bijlage 1 Ouderdom in jaren

Overzicht geologische en archeologische tijdvakken

Chronostratigrafie

MIS

Holoceen 11.755 12.745 13.675 14.025

LaatWeichselien (LaatGlaciaal)

15.700

1 Late Dryas (koud) Allerød (warm) Vroege Dryas (koud) Bølling (warm)

Lithostratigrafie Formaties: Naaldwijk (marien), Nieuwkoop (veen), Echteld (fluviatiel)

2

LaatPleniglaciaal 29.000

50.000

MiddenWeichselien (Pleniglaciaal)

MiddenPleniglaciaal VroegPleniglaciaal

3

Formatie van Kreftenheye

Formatie van Boxtel

4

75.000

VroegW eichselien (VroegGlaciaal) 115.000 130.000

370.000 410.000

5a 5c 5d

Eemien (warme periode)

5e

Saalien (ijstijd)

6

Holsteinien (warme periode)

Formatie van Beegden

5b

Eem Formatie Formatie van Drente

Formatie van Urk

Elsterien (ijstijd) 475.000

Cromerien (warme periode) 850.000

Pre-Cromerien 2.600.000

Rapport 4258.003 versie 1

Formatie van Sterksel

Formatie van Peelo

Cal. jaren v/n Chr.

14

C jaren

Chronostratigrafie

Pollen zones

0

1950

Vb2

1500

Subatlanticum koeler vochtiger

450 0 12

Vb1 Va

Vegetatie Loofbos eik en hazelaar overheersen haagbeuk veel cultuurplanten rogge, boekweit, korenbloem

Archeologische perioden Nieuwe tijd Middeleeuwen Romeinse tijd IJzertijd

800 2650

815

IVb Subboreaal koeler droger

2000

IVa

5000

3755 4900

5300

Atlanticum warm vochtig

III

Boreaal warmer

II

Preboreaal warmer

I

8000

7020

8240

9000

8800 11.755

10.150

12.745

10.800

13.675

11.800

14.025

12.000

15.700

13.000

LaatWeichselien (LaatGlaciaal)

Late Dryas

LW III

Allerød

LW II

Vroege Dryas LW I Bølling

35.000

Loofbos eik en hazelaar overheersen beuk>1% invloed landbouw (granen)

Bronstijd

Neolithicum

Loofbos eik, els en hazelaar overheersen in zuiden speelt linde een grote rol den overheerst hazelaar, eik, iep, linde, es eerst berk en later den overheersend

Mesolithicum

parklandschap dennen- en berkenbossen open parklandschap open vegetatie met kruiden en berkenbomen

MiddenWeichselien (Pleniglaciaal)

perioden met een poolwoestijn en perioden met een toendra

VroegWeichselien (VroegGlaciaal)

perioden met bos en perioden met een subarctisch open landschap

Laat-Paleolithicum

75.000

115.000 130.000

Eemien (warme periode)

Midden-Paleolithicum loofbos

Saalien (ijstijd) 300.000

Vroeg-Paleolithicum Chronostratigrafie voor Noordwest-Europa volgens Zagwijn (1974), Vandenberghe (1985) en De Mulder et al. (2003). Lithostratigrafie volgens De Mulder et al. (2003). Mariene isotoop stadium (MIS) volgens Bassinot et al. (1994). Atmosferische data volgens Stuiver et al. (1998). Zuurstofisotoop calibratie (OxCal) versie 3.9 Bronk Ramsey (2003), toegepast op het Laat-Weichselien en het Holoceen. Archeologische periode-indeling en ouderdom volgens de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek (ROB). Vegetatie bewerkt volgens Berendsen (2000). Pollenzones volgens P. Vos & P. Kiden (2005).

Rapport 4258.003 versie 1

Bijlage 2

Bewoningsgeschiedenis van Nederland

Als aanvullende informatie wordt hieronder een algemene ontwikkeling van de bewoningsgeschiedenis van Nederland weergegeven. Paleolithicum (tot ca. 8800 voor Chr.) De vroegste bewoningssporen in Nederland uit deze periode dateren uit de voorlaatste ijstijd, ca. 300.000-130.000 jaar geleden. Waarschijnlijk hebben in de koudste fasen van de ijstijden in Nederland geen mensen geleefd. Daarentegen was bewoning in de warmere perioden wel mogelijk. De mensen die hier toen leefden trokken als jagers/vissers/verzamelaars rond in kleine groepen en maakten gebruik van tijdelijke kampementen. Veranderingen in het klimaat zorgden voor een veranderende flora en fauna. Tijdens de koude perioden bestond het groot wild onder meer uit rendieren, mammoeten, paarden en steppewisenten. Vooral op paarden en rendieren werd in het LaatPaleolithicum intensief jacht gemaakt. Tijdens de warmere perioden werd er onder andere op herten, wilde zwijnen en oerossen gejaagd. Mesolithicum (ca. 8800-4900 voor Chr.) Rond de overgang van het Pleistoceen naar het Holoceen (ca. 9000 voor Chr.) verbeterde het klimaat voor een langdurige periode. De gemiddelde temperatuur steeg, waardoor de variatie in flora en fauna (o.a. bosontwikkeling) toenam. De mens kreeg nu de mogelijkheid om meer gevarieerd te eten: vruchten en andere eetbare gewassen stonden nu vaker op het menu.

Doordat de temperatuur steeg, trok het groot wild (met name rendieren) naar het noorden, en maakte plaats voor meer territoriumgebonden klein wild, vogels en vissen. Door deze veranderende leefomstandigheden werd de jachttechniek aangepast. De vuursteen bewerkingstechniek hield met deze ontwikkeling gelijke tred. Er werden kleine vuursteenspitsen vervaardigd die als pijl- en harpoenpunt werden gebruikt. Met de stijging van de temperatuur begon het landijs te smelten en de zeespiegel te stijgen. Het tot dan toe droge Noordzee-Bekken kwam onder water te staan. De groepen jagers/vissers/verzamelaars wisselden nog wel van locatie maar exploiteerden kleinere gebieden. In het voorjaar viste men in de rivieren, tijdens de zomer leefde men voornamelijk langs de kust, waar naast vis en schaaldieren ook zeehonden als voedselbron dienden. In de herfst verzamelde men noten en vruchten, terwijl in de winter op onder meer pelsdieren werd gejaagd. Neolithicum (ca. 5300-2000 voor Chr.) Aan het begin van deze periode gingen het jagen, vissen en verzamelen een steeds minder belangrijke rol spelen. Men ging nu zelf cultuurgewassen telen en dieren houden bij het kamp.

Uit vondsten valt af te leiden dat het om twee groepen mensen gaat, enerzijds kolonisten met een vrijwel agrarische levenswijze, anderzijds om de autochtone mesolitische bevolking die een halfagrarische levensstijl erop na gaat houden. Deze verandering ging gepaard met enkele technologische en sociale vernieuwingen zoals: het wonen op een vaste plek in een huis, het gebruik van vaatwerk van (gebakken) klei en de introductie van geslepen stenen dissels en bijlen. De bevolking groeide nu gestaag, mede door de productie van overschotten. Uit het Neolithicum zijn verschillende nu nog zichtbare grafmonumenten bekend, te weten grafkelders, hunebedden en grafheuvels. Bronstijd (ca. 2000-800 voor Chr.) Het begin van dit tijdvak valt samen met het eerste gebruik van bronzen voorwerpen zoals bijlen. Vuurstenen werktuigen bleven, zij het minder, in gebruik. Het aardewerk uit deze periode is over het algemeen tamelijk zeldzaam. Vuursteenmateriaal uit de Bronstijd is meestal niet goed te onderscheiden van dat uit andere perioden. Lange tijd bleven bronzen voorwerpen zeer schaars binnen Nederlands grondgebied. Door het van nature ontbreken van de benodigde grondstoffen moest het brons worden geïmporteerd en ontstonden er handelscontacten over langere afstanden. Eén en ander had

Rapport 4258.003 versie 1

wel tot gevolg dat er binnen de bevolking grotere verschillen ontstonden door verschillen op basis van bezit. De grafheuveltraditie, die tijdens het Neolithicum haar intrede deed, werd in eerste voortgezet, maar rond 1200 voor Chr. vervangen door begravingen in urnenvelden. Het gaat hier om ingegraven urnen met crematieresten waar overheen kleine heuveltjes werden opgeworpen, omgeven door een greppel. Een Kopertijd voorafgaand aan de Bronstijd wordt in Noordwest-Europa niet onderscheiden, in tegenstelling tot bijvoorbeeld het Middellandse Zeegebied. Wel zijn uit het Laat-Neolithicum koperen voorwerpen bekend. IJzertijd (ca. 800-12 voor Chr.) In deze periode werden voor het eerst ijzeren voorwerpen vervaardigd. Voor de productie van werktuigen en wapens werd brons vervangen door ijzer. Er ontstond een inheemse ijzerproductie. Het gebruik van vuursteen voor het vervaardigen van werktuigen duurde nog in beperkte mate voort. Ten opzichte van de Bronstijd traden er in de aardewerktraditie geen radicale veranderingen op. Evenals in het Neolithicum en de Bronstijd woonden de mensen in verspreid liggende hoeven ('Einzelhöfe') of in nederzettingen bestaande uit maar enkele huizen; deze werden in een beperkt gebied nogal eens verplaatst. Op de hogere zandgronden ontstonden uitgebreide omwalde akkercomplexen ('Celtic fields').

Opvallend zijn de verschillen in materiële welstand (bezit van metalen voorwerpen), die mogelijk op sociale ongelijkheid duiden. In de zogenaamde vorstengraven uit Zuid Nederland, met daarin luxe, geïmporteerde bijgaven, zijn vermoedelijk lokale of regionale autoriteiten begraven. De meeste begravingen vonden nog immer plaats in urnenvelden. Tijdens de IJzertijd werd het Friese kustgebied gekoloniseerd en ontstonden de eerste terpen. Romeinse tijd (ca. 12 voor Chr. - 450 na Chr.) Met de komst van de Romeinen eindigt de prehistorie en begint de geschreven geschiedenis. Aangezien de schriftelijke bronnen slechts een zeer fragmentarisch beeld schetsen, is men toch nog in belangrijke mate aangewezen op de archeologie als informatiebron. Een tijd lang diende het Nederlandse rivierengebied als uitvalsbasis voor veldtochten in het noorden van Germanië. In 47 na Chr. werd de Rijn definitief als Romeinse rijksgrens ingesteld. Ter controle en verdediging van deze zogenaamde 'limes' werden langs de Rijn, tot diep in Duitsland, 'castella' (militaire forten) gebouwd. De inheemse manier van leven handhaafde zich nog lange tijd. Wel werd, vooral na de opstand van de Bataven tegen de Romeinse overheersers in 69-70 na Chr., de Romeinse invloed steeds duidelijker.

In veel inheems-Romeinse nederzettingen was bijvoorbeeld, naast het eigen handgevormde aardewerk, Romeins importaardewerk in gebruik, dat op de draaischijf was vervaardigd. Er werden, vooral in Limburg, grootse villa's (Romeinse herenboerderijen) gebouwd, hetzij nieuw gesticht, hetzij ontwikkeld vanuit een bestaande inheemse nederzetting. De Romeinen legden een voor die tijd al uitgebreide infrastructuur aan, waardoor het gebied steeds beter werd ontsloten. Op verschillende plaatsen ontstonden aanzienlijke nederzettingen, waarvan er enkele met een stedelijk karakter (zoals Nijmegen). De inheemse bevolking, ten noorden van de Limes, werd niet zo sterk beïnvloed door de Romeinse aanwezigheid. Er was wel sprake van handelscontacten en het uitwisselen van geschenken. In de tweede helft van de derde eeuw ontstond, onder meer door invallen van Germaanse stammen, een instabiele situatie die met korte onderbrekingen voortduurde tot in de vijfde eeuw. Uiteindelijk leidde dit in het jaar 406 tot de definitieve ineenstorting van de grensverdediging langs de Rijn. Middeleeuwen (ca. 450-1500 na Chr.) Over de Vroege Middeleeuwen, vooral over het tijdvak 450-600 na Chr., is relatief weinig bekend. Zowel historische bronnen als archeologische overblijfselen zijn schaars. De bevolkingsomvang was ten opzichte van de voorafgaande periode sterk afgenomen.

De marktgerichte economie verdween en de mensen vielen terug op zelfvoorziening. De politieke macht was na het wegvallen van de Ro-

Rapport 4258.003 versie 1

meinse staatsorganisatie in handen gekomen van regionale en lokale hoofdlieden. Een gezaghebbende status was nu vooral gebaseerd op militair succes en materiële welstand. Deze instabiele periode wordt ook wel aangeduid als de 'tijd van de volksverhuizingen'. e e Vanaf de 10 – 11 eeuw wordt een overheersende positie van de al dan niet adellijke grootgrondbezitters waargenomen. Dit vertaalt zich in nieuwe nederzettingsvormen als mottes, kastelen en versterkte hoeven. In verband met de aanhoudende bevolkingsgroei, en mede dankzij gunstige klimatologische omstandigheden, werd een begin gemaakt met het ontginnen van woeste gronden als bos, heide en veen. Veel van de huidige dorpen en steden dateren uit deze periode. Door de aanleg van dijken en kaden werden laaggelegen gebieden beschermd tegen wateroverlast. De heersende rivaliteit tussen de vorsten leidde, in combinatie met een zwak centraal gezag, veelvuldig tot lokaal geweld, waarvan de bevolking vaak het slachtoffer werd. Door het aanleggen van burgen, schansen, landweren en wallen trachtte men zich te beveiligen. Nieuwe tijd (1500-heden) De Nieuwe tijd kenmerkt zich door een groot aantal veranderingen vooral op het gebied van mens- en wereldbeeld. Er is sprake van een Europese overzeese expansie wat leidt tot handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie.

Er ontstaat een nieuwe wetenschappelijke belangstelling die resulteert in vele uitvindingen. Deze uitvindingen vormen de motor van de industriële revolutie. Er ontstaat een nationale staat die centraal bestuurd wordt. Als gevolg van deze ontwikkelingen neemt het belang en de omvang van steden toe en neemt de macht van adel af. Het grootste deel van de bevolking is niet meer werkzaam en woonachtig op het platteland maar in de steden. e In verband met de aanhoudende bevolkingsgroei worden aan het eind van de 19 tot het begin van de e 20 eeuw op grote schaal woeste gronden gecultiveerd. Door de industriële revolutie komen steeds meer producten beschikbaar voor steeds meer mensen waardoor de welvaart stijgt. In de Nieuwe tijd vindt er eveneens een hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid plaats, wat e zich tot in het begin van de 20 eeuw uit in de kunsten.

Rapport 4258.003 versie 1

Bijlage 3

AMZ-cyclus

Het AMZ-proces Archeologisch onderzoek in Nederland wordt in het algemeen uitgevoerd binnen het kader van de Archeologische Monumentenzorg (AMZ). Het gehele traject van de AMZ omvat een aantal stappen die elkaar kunnen opvolgen, afhankelijk van het resultaat van de voorgaande stappen. Om inhoudelijke, prijs- en planningstechnische redenen kan er soms voor gekozen worden om bepaalde stappen gelijktijdig uit te voeren. Bovendien kan, indien reeds voldoende gegevens bekend zijn, een stap worden overgeslagen. Elke stap eindigt met een rapport met daarin een advies voor de vervolgstappen. Na elke stap wordt er een besluit genomen door de bevoegde overheid, gemeente, provincie of de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, op basis van de resultaten van het archeologisch onderzoek. Indien na een bepaalde stap blijkt dat geen nader vervolgonderzoek nodig is, wordt het archeologisch onderzoek afgesloten. Ook kan het bevoegd gezag besluiten dat een vindplaats van zo groot belang is, dat deze in situ behouden moet worden. Dan dienen de archeologische resten in de grond beschermd te worden door planaanpassing of planinpassing. Het begint met het bepalen van de onderzoeksplicht. Gemeentelijke, provinciale en landelijke archeologische waardenkaarten geven aan of het plangebied in een gebied ligt met een archeologische verwachting.

Indien dit het geval is, dan zal er in het kader van de planprocedure onderzoek verricht moeten worden om te bepalen of er archeologische waarden binnen het plangebied aanwezig zijn. Hiermee start de zogenaamde AMZ-cyclus (zie schema). De eerste fase: Bureauonderzoek Elk archeologisch onderzoek begint met een bureauonderzoek. Dit heeft tot doel het verwerven van informatie, aan de hand van bestaande bronnen, over bekende of verwachte archeologische waarden, binnen het plangebied om tot een gespecificeerd verwachtingsmodel te komen, op basis waarvan een beslissing genomen kan worden ten aanzien van een eventuele vervolgstap. De tweede fase: Inventariserend VeldOnderzoek (IVO) Het doel van een IVO is het aanvullen en toetsen van het gespecificeerde verwachtingsmodel. Het IVO moet informatie geven over de aan- of afwezigheid, de aard, het karakter, de omvang, de datering, de gaafheid, de conservering en de inhoudelijke kwaliteit van de archeologische waarden. Inventariserend Veldonderzoek; Booronderzoek en Veldkartering Door een booronderzoek kan er een goede inschatting gemaakt worden van de kans op archeologische waarden (grondsporen en daarmee samenhangende voorwerpen). Bij het booronderzoek is een onderscheid aangebracht in een verkennende, karterende en waarderende fase.

De verkennende fase heeft tot doel inzicht te krijgen in de vormeenheden van het landschap, voor zover deze van invloed zijn op de locatiekeuze. Op deze manier worden kansarme zones uitgesloten en kansrijke zones geselecteerd voor de volgende fasen. Tijdens de karterende fase wordt het onderzoeksgebied systematisch onderzocht op de aanwezigheid van archeologische vondsten of sporen. De waarderende fase sluit aan op de karterende fase. Het waarnemingsnet kan verdicht worden om de horizontale begrenzing, ligging en omvang van archeologische vindplaatsen vast te stellen. Een veldkartering wordt uitgevoerd wanneer vondsten of sporen aan de oppervlakte worden verwacht en zichtbaar zijn op het moment dat het onderzoek uitgevoerd wordt. Dit type onderzoek bestaat uit het systematisch belopen van het maaiveld van het plangebied.

Rapport 4258.003 versie 1

Inventariserend Veldonderzoek; Proefsleuven Als uit vooronderzoek blijkt dat binnen het plangebied archeologische resten aangetroffen kunnen worden kan het bevoegd gezag beslissen tot een proefsleuvenonderzoek. Proefsleuven zijn lange sleuven van minimaal twee tot vijf meter breed die worden aangelegd in de zones waar in de voorgaande onderzoeksfase aanwijzingen voor vindplaatsen zijn aangetroffen. De KNA schrijft voor dat bij een dergelijk onderzoek minimaal 5% van het te verstoren gebied onderzocht dient te worden. Variant archeologische begeleiding Als het vooronderzoek niet voldoende informatie heeft opgeleverd om de archeologische waarde van de archeologische resten te bepalen, kan besloten worden tot proefsleuven variant archeologische begeleiding van de sloop- of graafwerkzaamheden. Dit betekent dat archeologen bij het graafwerk aanwezig zijn om het werk te volgen en eventuele resten te documenteren. Wanneer tijdens de werkzaamheden vondsten (van hoge archeologische waarde) naar boven komen, die aanleiding geven tot nader onderzoek, kan alsnog besloten worden om tot een opgraving over te gaan. De derde fase: Opgraven Indien de archeologische resten niet in situ bewaard kunnen blijven, maar wel van belang zijn voor de wetenschap, kan het bevoegd gezag besluiten over te gaan tot een opgraving.

Het doel hiervan is volgens de KNA het documenteren van gegevens en het veiligstellen van materiaal van vindplaatsen om daarmee informatie te behouden, die van belang is voor kennisvorming over het verleden. Variant archeologische begeleiding Als het vooronderzoek niet voldoende informatie heeft opgeleverd om de archeologische waarde van de archeologische resten te bepalen, kan besloten worden tot een opgraving variant archeologische begeleiding van de sloop- of graafwerkzaamheden. Dit betekent dat archeologen bij het graafwerk aanwezig zijn om het werk te volgen en eventuele resten te documenteren. Wanneer tijdens de werkzaamheden vondsten (van hoge archeologische waarde) naar boven komen, die aanleiding geven tot nader onderzoek, kan alsnog besloten worden om tot een opgraving over te gaan.

Rapport 4258.003 versie 1

Schema van de Archeologische Monumenten Zorg Vergunningaanvraag/ruimtelijke ontwikkeling ▼ Toetsing aan archeologisch beleid (Gemeente, Provincie, Rijk) ▼ Bureauonderzoek* (verzamelen gegevens en opstellen verwachtingsmodel) ▼ Besluit (door bevoegd gezag op basis van resultaten) ▼ Inventariserend veldonderzoek* ▼ ▼ Verkennend veldonderzoek ►**** Karterend veldonderzoek Door middel van: Door middel van: - terreininspectie - oppervlaktekartering booronderzoek** - booronderzoek** - proefsleuven*** ▼ ▼***** Besluit (door bevoegd gezag op basis van resultaten) ▼ Bewezen of hoge kans op de aanwezigheid van archeologie ▼****** Waarderend veldonderzoek door middel van proefsleuven*** (variant begeleiding) ▼ Besluit (door bevoegd gezag op basis van resultaten) ▼ ▼ Opgraven*** Beschermen Verwijderen van de Bescherming van de archeologische archeologie door resten door archeoplanaanpassing logen (variant begeleiding)

► Vergunningverlening indien geen onderzoek noodzakelijk wordt geacht.

► Bij geen of geringe kans op aanwezigheid van archeologie. Einde onderzoek, vrijgeven voor functie (eventueel met bouwkundige voorwaarden). Ook kan besloten worden over te gaan op het begeleiden van de graafwerkzaamheden door archeologen.***

► Bij geen of geringe kans op aanwezigheid van archeologie. Einde onderzoek, vrijgeven voor functie (eventueel met bouwkundige voorwaarden). Ook kan besloten worden over te gaan op het begeleiden van de graafwerkzaamheden door archeologen.*** ► Bij geen of geringe kans op aanwezigheid van archeologie, wel archeologische waarden aanwezig maar geen vervolgonderzoek noodzakelijk op grond van waardering. Einde onderzoek, vrijgeven voor functie (eventueel met bouwkundige voorwaarden).

* Combinatie bureauonderzoek en IVO verkennende of karterende fase mogelijk, indien een PvA aanwezig is. ** Voorafgaand aan het booronderzoek dient een PvA worden opgesteld, toetsing door bevoegd gezag. *** Voorafgaand aan het onderzoek dient een PvE en PvA te worden opgesteld, toetsing door bevoegd gezag. **** Na een verkennend booronderzoek kan het bevoegd gezag besluiten dat een aanvullend karterend bureauonderzoek moet worden uitgevoerd. ***** Een combinatie van bureauonderzoek en IVO karterende en waarderende fase door middel van proefsleuven is mogelijk, indien een PvA en een goedgekeurd PvE aanwezig is en met instemming van het bevoegd gezag. ****** Een combinatie van bureauonderzoek en IVO karterende en waarderende fase door middel van proefsleuven of een IVO karterende en waarderende fase door middel van proefsleuven is mogelijk, indien een PvA en een goedgekeurd PvE aanwezig is en met instemming van het bevoegd gezag.

Rapport 4258.003 versie 1

Bijlage 4

Rapport 4258.003 versie 1

Planontwerp

Bijlage 5

Rapport 4258.003 versie 1

samenvatting onderzoek NGE

PROJECTLEIDERSSAMENVATTING NIET-GESPRONGEN EXPLOSIEVEN

Datum:

12 juni 2017

Kenmerk:

2017-BB-49-01

Aan:

dhr. J. Hendriks

Van:

dhr. F.G.J. Barink

Betreft:

PLS-NGE Polseweg – Bloemstraat Huissen

Inleiding Naar aanleiding van uw verzoek op 6 juni j.l. met betrekking tot de mogelijke aanwezigheid van niet-gesprongen explosieven (hierna: NGE) op de projectlocatie Polseweg – Bloemstraat te Huissen is voorliggende projectleiderssamenvatting opgesteld. In een PLS-NGE wordt nagegaan of op de beoogde projectlocatie NGE uit de Tweede Wereldoorlog aanwezig kunnen zijn. Hiervoor is de risicokaart NGE van de gemeente zoals weergegeven in het Blind GuideTM systeem en de gemeentelijke informatiesystemen geraadpleegd. Op basis van de door u aangeleverde gegevens is het projectgebied begrensd. In deze rapportage vindt u een weergave van de verschillende kaartlagen uit de gemeentelijke risicokaart en de geconstateerde indicaties voor de aanwezigheid van NGE. Bovendien is een overzicht opgenomen van de te nemen maatregelen indien werkzaamheden plaats zullen vinden binnen de vastgestelde verdachte gebieden. Het projectgebied is, op basis van de door opdrachtgever aangeleverde informatie, als volgt begrensd:

1

PROJECTLEIDERSSAMENVATTING NIET-GESPRONGEN EXPLOSIEVEN

Figuur 1. Het projectgebied ter plaatse van de Polseweg – Bloemstraat Huissen.

Uit de projectie van het projectgebied op de risicokaart is gebleken dat zich hier tijdens de Tweede Wereldoorlog diverse oorlogshandelingen hebben afgespeeld waarbij mogelijk NGE in de bodem zijn achtergebleven. Zo is binnen het projectgebied en in de directe omgeving daarvan sprake van de aanwezigheid van: ☒ ☒ ☐ ☐ ☐ ☒ ☐ ☒

Schuttersput(ten) Granaatinslag(en) Bominslag(en) Raketinslag(en) Munitievondst(en) MMOD EODD melding(en) Loopgraaf/loopgraven Beschadigde bebouwing

☐ ☐ ☐ ☐ ☐ ☒ ☐ ☐

Geschutopstelling(en) Munitieopslagplaats(en) Vernielingslading(en) Massaexplosie(s) Dumplocatie(s) Troepenbeweging(en) V-1 inslag(en) Mijnenveld(en) 2

PROJECTLEIDERSSAMENVATTING NIET-GESPRONGEN EXPLOSIEVEN ☒ ☐ ☒

Veldgraf/veldgraven Bombardement(en) Bunker(s)

☐ ☐

Vliegtuigcrash(es) Raketbeschieting(en)

Uit de luchtfotoanalyse voor de risicokaart is bovendien gebleken dat het gehele grondgebied van de gemeente Lingewaard kan worden beschouwd als zijnde getroffen door artillerie- en/of mortierbeschietingen. Zie onderstaande afbeeldingen voor een overzicht van alle in de risicokaart vastgestelde indicaties en verdachte gebieden binnen en in de directe nabijheid van het projectgebied te Huissen.

Figuur 2. Alle indicaties binnen en in de directe nabijheid van het projectgebied te Huissen. Als gevolg van de verschillende oorlogshandelingen, met name artillerie- en mortierbeschietingen in het najaar van 1944, is de aanwezige bebouwing (geel) zwaar getroffen.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Lingewaard&id=8b790ba0-8d16-41e2-91f8-aba66b0489a1