972033 bijlage 4 bijlageboekje Grondstoffenbeleid 'Samen werken aan een circulair Lingewaard'
Tekst van het document
101432 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval 11 april 2024
5/32
partnerorganisatie is gekozen, wordt de toetreding verder uitgewerkt en voorbereid. Dit leidt tot een toetredingsbesluit waarna de toetreding wordt geëffectueerd en de overheidsgedomineerde inzamelorganisatie de levering van inzameldiensten (en andere taken) kan starten. Er is nog een gecombineerde variant, een hybride model. In dit model worden bepaalde diensten uitbesteed aan de markt (bijvoorbeeld de meer standaard- of gemechaniseerde diensten met weinig interactie met inwoners), en andere diensten worden met eigen mens en materieel uitgevoerd (zoals de meer maatwerk inzameldiensten en/of waarbij meer interactie met inwoners is).
1.4
Leeswijzer Deze rapportage is beknopt gehouden gericht op de hoofdvraag: wat zijn de strategische opties voor inzameldienstverlening van Lingewaard en hoe passen die opties bij de ambities en verwachtingen van de gemeente? In hoofdstuk 2 worden de relevante ontwikkelingen in de sector toegelicht. Hoe werd en wordt de inzameling van huishoudelijk afval georganiseerd en welke trends zien we. Ook wordt toegelicht welke gevolgen deze ontwikkelingen hebben voor inzamelorganisaties en de eisen die gemeenten aan de uitvoeringsorganisatie stellen. Ook worden de strategische opties in hoofdstuk 2 toegelicht. Hoe werkt het organisatiemodel, welke rol en invloed heeft de gemeente, in welke mate is sprake van transparantie en een efficiënte uitvoering? Vanuit deze externe oriëntatie wordt in hoofdstuk 3 de huidige situatie rond afvalbeheer en inzameling toegelicht. Ook worden de kwaliteitscriteria beschreven: wat verlangt gemeente Lingewaard van uitvoeringsorganisatie op het gebied van afvalinzameling? Nu de strategische opties in het vorige hoofdstuk goed zijn beschreven, worden deze in hoofdstuk 4 beoordeeld. Het slothoofdstuk 5 beschouwt de beoordeling van de strategische opties en geeft een samenvattende beoordeling en een advies.
101432 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval 11 april 2024
6/32
2
ȱ ȱ ȱ
IPR Normag monitort de ontwikkeling in de afval(inzamel)sector. Daarbij wordt de schaalgrootte, organisatievorm en (voor zover mogelijk) de marktwerking in beeld gebracht. Het eerste deel beschrijft de ontwikkelingen in de sector, het tweede deel de ontwikkelingen op organisatieniveau.
2.1
Sector in beweging Marktstructuur: toename aantal overheidsgedomineerde (inzamel)organisaties In de afgelopen 20 tot 25 jaar heeft zich een transitie voltrokken in de gemeentelijke afval(inzamel)sector. In een betrekkelijk korte periode heeft een enorme concentratieslag plaatsgevonden waardoor het aantal inzamelorganisaties fors is afgenomen. De wens om (financieel) schaalvoordeel te behalen, was hierin één van de argumenten. Zie de volgende figuur.
In 80% van de gemeenten in Nederland wordt het huishoudelijk afval ingezameld door een overheidsorganisatie. Het aantal (unieke) inzamelorganisaties (begin 2023) is als volgt: x
Ruim 33 OGD-bedrijven (samenwerkingsverbanden als vennootschap of GR). Het aantal gemeenten dat samenwerkt in verzelfstandigde overheidsorganisaties (vennootschap of GR) is gestegen van ongeveer 28% naar meer dan 60%.
x
47 Eigen diensten. Dit betreft voornamelijk de grote gemeenten.
x
Circa 7 actieve marktpartijen (inzamelaars). Dit waren er in 2000 nog meer dan 30. Het aantal beschikbare marktpartijen neemt af. Enerzijds door overnames, anderzijds door terugtrekking uit de markt voor inzameling van huishoudelijk afval. Twee landelijk opererende inzamelaars (Renewi en PreZero) hebben recent te kennen heeft gegeven niet meer in te schrijven op aanbestedingen voor de inzameling van huishoudelijk afval.
Met betrekking tot de marktpartijen gaat het om inzamelorganisaties die zich (ook) bezighouden met de inzameling van huishoudelijk afval zoals restafval, gft en PMD. Wel zijn er nog andere meer gespecialiseerde inzamelorganisaties voor bijvoorbeeld textiel of glas. Nota bene: In het segment van bedrijfsafval(-inzameling) zijn uiteraard de marktpartijen
101432 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval 11 april 2024
7/32
dominant. In de afgelopen 20 jaren is (mede door de gedragsregels Markt en Overheid) de rol van overheidsgedomineerde organisaties hier teruggedrongen. Het terugtrekken van private inzamelaars is het gevolg van twee elkaar versterkende effecten. x ȱȱȱȱȱȱȱȱȱȱȱȁȱ ȱȱȂȱ¡ȱ ǯȱȱȱȱȱȬ ten die voor dezelfde uitdagingen staan wordt vaak als gewenste route gezien. Ook is flexibiliteit in de dienstverlening van belang. Zoals voor het aanpassen van inzamelfrequenties, het invoeren van diftar, het wijzigen van het ophaalbeleid voor grof vuil, et cetera. Flexibiliteit die in een tijdelijk contract met een marktpartij vaak niet of moeilijk is te realiseren. Er zijn daardoor steeds meer gemeenten die kiezen voor een eigen overheidsorganisatie, bijvoorbeeld door aan te sluiten bij een bestaand overheidsgedomineerd samenwerkingsverband. De markt voor inzameldienstverlening wordt daardoor voor private inzamelaars dus steeds kleiner. x Anderzijds is de markt voor inzameling van huishoudelijk afval voor de private inzamelaars minder aantrekkelijk geworden. Onder meer doordat gemeenten bij aanbesteding de inzamellogistiek en verwerking vaak van elkaar scheiden.
Verwerking en recycling van het inzamelde afval wordt vanwege het samenwerkingsvoordeel in regionaal verband aanbesteed. En juist die combinatie van inzamelen en verwerken is voor de private inzamelaars juist gewenst omdat dit voor hen een bedrijfseconomisch gunstige businesscase oplevert. Verder is sprake van een krappe arbeidsmarkt (schaarste chauffeurs) en moeten forse investeringen worden gedaan in de verduurzaming van het wagenpark (elektrificatie, fossievrij rijden, et cetera). Met de terugtrekking van enkele private inzamelaars staan betrokken regiegemeenten voor een keuze. IPR Normag verwacht dat veel regiegemeenten én gemeenten met een relatief kleine gemeentelijke inzameldienst zich strategisch gaan heroriënteren. Circa 75 gemeenten besteden de reguliere inzameling uit aan de markt. In ongeveer de helft daarvan wordt de inzameling door Renewi of PreZero uitgevoerd. Bij een nieuwe aanbesteding zullen deze partijen niet meer inschrijven. Wij verwachten dat meerdere regiegemeenten willen verkennen om aan te sluiten bij een bestaande overheidsorganisatie. En dat in enkele gevallen wordt gekozen om samen met andere gemeenten in hun regio een nieuwe verzelfstandigde overheidsorganisatie op te richten.
Anno 2024 is nog wel sprake van een hybride sector, waarbij de sector is verdeeld tussen marktpartijen, gemeentelijke diensten en samenwerkingsverbanden (publiekrechtelijk of privaatrechtelijk). Met het terugtrekken van private inzamelaars is de verwachting dat in de toekomst de meeste inzameldienstverlening door overheidsorganisaties (eigen diensten en samenwerkingsverbanden) verricht zal worden.
101432 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval 11 april 2024
8/32
Schaalgrootte De schaalgrootte in de sector is geleidelijk verder aan het toenemen, waarbij de grootste concentratieslag achter de rug is. In 2000 bedroeg de gemiddelde schaalgrootte van overheidsgedomineerde inzamelorganisaties 60.000 huishoudens. Inmiddels is dit circa 120.000 huishoudens. Dit is grotendeels het gevolg van het toetreden (met de eigen gemeentelijke dienst) tot een bestaande overheid gedomineerde organisatie dan wel het samen met andere gemeenten oprichten van een publieke inzamelorganisatie. De kleinere gemeentelijke inzamelorganisaties zijn zodoende steeds meer verdwenen. Voor gemeentelijke diensten is de gemiddelde schaalgrootte in deze periode verdubbeld van 20.000 huishoudens tot gemiddeld 50.000. De gemiddelde schaalgrootte van gemeentelijke diensten bedraagt 50.000 huishoudens. De circa 10 grote gemeenten halen dit gemiddelde natuurlijk omhoog. Marktwerking Zoals gezegd is anno 2024 nog sprake van een hybride sector, waarbij private inzamelorganisaties zich steeds meer terugtrekken. Wat betreft de overheidsorganisaties (gemeentelijke diensten en verzelfstandigde organisaties) is sprake van een gereguleerde situatie. De (deelnemende) gemeenten zijn eigenaar en opdrachtgever en zijn zelf bepalend voor de koers en ontwikkeling van hun organisatie.
Het aantal marktpartijen is zoals gezegd fors gedaald, waardoor ook de marktwerking in de sector in de afgelopen jaren is afgenomen. Oorzaken voor de verminderde marktwerking zijn onder andere: x
Er is sprake van een sterk toegenomen marktdominantie bij enkele marktspelers. De ȱȱȱ¢ȱȱȱǰȱ ȱȱȱȂȱȱ ȱȬ ȱ ȱǯȱȱȱ ȱȱȱȱȂȱȱal inschrijvende partijen vaak beperkt is tot één of geen.
x
ȱȂȱ ȱȱȱȱȱ ȱȱ ȱȱ Ȭ verbanden nog een positief effect op de mate van marktwerking. Echter, de meest samenwerkingsverbanden kiezen ervoor om niet langer te concurreren via aanbesteding. Zij schrijven dus niet in op aanbestedingen van andere gemeenten.
De marktwerking is dus sterk afhankelijk van de specifieke regio en de aanwezigheid en interesse van (regionale en landelijke) marktpartijen. Recent heeft een toenemend aantal gemeenten te maken gehad met situaties van onvoldoende marktwerking. Het aantal inschrijvende partijen op aanbestedingen is afgenomen, waarbij ook regelmatig sprake is van geen of hoog inschrijvende marktpartijen. Uit aanvullende casuïstiek blijkt dat meerdere gemeenten die voorheen uitbesteedden aan de markt zich oriënteren op toetreding tot een bestaande overheidsorganisatie. Voorbeelden zijn: Duiven en Westervoort (toetreding tot Circulus), Echt-Susteren, Berkelland (toetreding tot Twente Milieu), Pekela (toetreding tot Omin) en de Noord-Veluwse gemeenten Elburg, Ermelo, Harderwijk, Nunspeet en Oldebroek (oprichting eigen uitvoeringsorganisatie
101432 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval 11 april 2024
9/32
Veluwe Milieu, onder de vlak van Fryslân Miljeu1). De genoemde gemeenten kiezen voor samenwerking (en toetreding tot een bestaande overheidsgedomineerde inzamelorganisatie) om meerdere redenen. Gebrekkige marktwerking is één van deze redenen. Maar ook de wens en behoefte om meer samen te werken met een deskundige organisatie én de andere daaraan verbonden gemeenten. De eisen die gemeenten aan een inzamelorganisatie stellen zijn aan verandering onderhevig. Dit wordt in de volgende paragraaf nader toegelicht.
2.2
Organisatie in beweging In reactie op de sectorale veranderingen zijn ook organisaties aan het veranderen. Organisatieontwikkeling: naar grondstoffenbedrijf Er is een inhoudelijke verandering gaande in het afvalbeheer. Waar voorheen de nadruk lag ȱȱȁȱȱȱȱ Ȃǰȱȱȱȱȱȱȱȱǯȱ Op afzienbare termijn moet zelfs rekening worden gehouden met een fundamentele verschuiving: van afval naar grondstoffen (VANG). Dit betreft niet alleen een mooi beleidsdoel, maar leidt ook tot een verandering van het verdienmodel van afvalbeheerders. Immers, afval valt onder de wettelijke taak (en wordt vooral bekostigd via de afvalstoffenheffing). Grondstoffen moeten (idealiter) zichzelf bekostigen en vallen niet onder de wettelijke taak. Een kans, maar ook een bedreiging voor sectorgenoten. Met name voor gemeenten en samenwerkingsverbanden (en in mindere mate marktpartijen) is de focus daardoor aan het verschuiven. De aandacht gaat veel meer uit naar effectiviteit (het behalen van de milieudoelstellingen), waarbij organisaties uiteraard moeten voldoen aan minimumvereisten van efficiëntie. Sectorgenoten spelen hiermee in op de grote aandacht voor VANG-doelen en de toenemende behoefte aan beleidsondersteuning bij gemeenten.
Als gevolg van deze verschuiving is sprake van een fors (benodigde) professionalisering van de traditionele inzamelorganisatie. Feitelijk zien wij een (geleidelijke) transitie naar een grondstoffenbedrijf met maatschappelijke meerwaarde. Elke sectorgenoot kiest hierin haar eigen profiel: van meer focus op grondstoffenmanagement (en initiëren van nieuwe activiteiten) tot en met meer aandacht voor arbeidsparticipatie (en inrichten van leer-werk omgeving). Professionalisering en samenwerking We gaan specifiek in op de ontwikkeling bij gemeenten en samenwerkingsverbanden. Vooral de samenwerkingsverbanden lopen voorop in hun pogingen om de organisatie te professionaliseren. De bedrijfsmatige omgeving biedt hiertoe ook duidelijke prikkels. Gemeenten zijn vaak minder wendbaar en gebonden aan gemeentelijke kaders. In de praktijk
1
Fryslân Miljeu is de logistieke tak van en voor de deelnemende gemeenten, die ook onder de handelsnaam Omrin opereert.
101432 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval 11 april 2024
10/32
van gemeente Lingewaard wordt geconstateerd dat genoemde kaders ruimte laten voor ontwikkeling en innovatie op het gebied van afvalbeheerbeleid, inzamelmethoden en organisatiewijzen. Desalniettemin is er een aantal onderwerpen waarop gemeenten en overheidsorganisaties zich willen (of moeten) ontwikkelen. De belangrijkste organisatieveranderingen zijn: x Beleidsadvisering: Organisaties ontwikkelen deskundigheid om Ȯ gelet op het verzorgingsgebied en de milieuprestatie Ȯ de gemeenten te ondersteunen en adviseren in ȱȱȱȱǯȱȱȱȱȁ ȂȱȬ leidsinstrumenten meer in beeld; met name communicatie en handhaving. Partijen ontwikkelen zich steeds meer als partner (i.p.v. opdrachtnemer). x Prestatiesturing: De gemiddelde inzamelorganisatie draait o.b.v. repeterende logistiek. Echter, inmiddels is er (steeds meer) behoefte aan dynamische inzet. De data en technologie zijn hier ook voor beschikbaar. Op basis van vulgraadsystemen, burgeraanvragen, seizoensinvloeden, et cetera moet het werk naar behoefte worden uitgevoerd. Dit vergt een andere manier van sturing, waarbij organisaties nog zoeken naar prakȱ ȱȱȱȱǻǯǯȱ ȂȱȱȱǼǯȱ x Assetmanagement: De sector wordt steeds kapitaalsintensiever.
Met de grote investeringen in (vaak ondergrondse) inzamelmiddelen, voertuigen en (herinrichting van) milieustraten neemt het belang van goed assetmanagement toe. Om assetmanagement goed vorm te geven is (statische en dynamische) data nodig en zoekt men naar de juiste organisatiewijze (denk aan de rol van een assetmanager/ wagenparkbeheerder). x Duurzaam HRM: Het werk wordt steeds complexer terwijl de sector ook vergrijst. Tegelijkertijd heeft de sector ook een verantwoordelijkheid naar de eigen laaggeschoolde medewerkers. Dit leidt ertoe dat er steeds specifiekere HRM-keuzen worden gemaakt. HRM-beleid is gericht op vitaliteit (gezond tot en met pensioen), loopbaanbegeleiding (tijdig ontwikkelen) en flexibiliteit (aanpassen van arbeidsvoorwaarden en werkregelingen). Ook arbeidsparticipatie zoals de inzet van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt is een steeds belangrijker aspect bij de uitvoering van inzameltaken en andere beheerwerkzaamheden in opdracht van gemeenten. x Data en ICT: In het werk wordt steeds meer gebruik gemaakt van data en ICT, waarbij meer data wordt gekoppeld en nieuwe ICT-toepassingen worden ontwikkeld. Daarbij speelt dat datasecurity en AVG een steeds grotere aandacht vraagt van afvalorganisaties; zeker indien de afvalorganisatie beschikt over diftar-registraties van huishoudens. Voorbeelden zijn o.a.
digitaal rijden, breder benutten van afvalapps voor burgerinformatie en meldingen, inzet van track & trace t.b.v. route optimalisatie, analyse van afvaldata en klachten/meldingen. Werken hiermee vergt ook aandacht voor soft skills binnen de organisatie.
101432 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval 11 april 2024
11/32
x Grondstoffenmanagement: Met de verschuiving naar grondstoffen is ook een nieuwe taak te ontwikkelen. Dit kan om grondstoffenketens zo duurzaam/circulair mogelijk te maken, maar ook de simpelere(?) doelstelling van kostenbeheersing maakt dit noodzakelijk. Organisaties zoeken kennis (van ketens), netwerk (inzicht in regionale bedrijvigheid) en massa (volume grondstoffen). Om dit vorm te geven, is samenwerking nodig. Met sectorgenoten en (eventueel) met derden. Al met al is de sector in een transitie beland, waarbij de focus van uitvoeringsorganisaties veel minder op (alleen) de inzameling ligt en veel meer gekeken wordt naar kansen die bijdragen aan o.a. beleidseffectiviteit en grondstoffenmanagement.
2.3
Verschillende organisatievormen De beschreven ontwikkelingen zijn voor alle gemeenten van toepassing. Per gemeente verschilt de manier van organiseren om de gevraagde ontwikkeling door te maken. Er zijn grofweg drie verschillende mogelijkheden voor de organisatie van inzameling van afval: A. Uitbesteden aan de markt (min of meer continueren van de huidige situatie). B. Inrichten van een gemeentelijke uitvoeringsorganisatie (gemeente zelfstandig) C. Samenwerking met een of meer andere gemeenten in de regio in een overheid gedomineerde afval- en reinigingsorganisatie (GR of Vennootschap) waaraan de inzameldienstverlening exclusief wordt opgedragen (zonder verplichting tot aanbesteding). Zoals in de figuur is te zien worden in Nederland verschillende keuzes gemaakt: zelf doen, samenwerken of uitbesteden. Dit zijn de hoofdkeuzes. De volgende matrix beschrijft de strategische opties op hoofdlijnen en is bedoeld om een kort en duidelijk beeld te krijgen van de kenmerken en werkwijze.
101432 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval 11 april 2024
12/32
A. Uitbesteden markt
B. Eigen Gemeentelijke uit-
C. Samenwerking in een be-
voeringsorganisatie (a.) al
staande (a.) of nieuw op te
dan niet verzelfstandigd (b.)
richten (b. ) overheid gedomineerde organisatie.
Profiel
Marktpartij met winstoogmerk, voert uit wat contractueel is vastgelegd.
Overheidsorganisatie zonder winstoogmerk.
Overheidssamenwerking zonder winstoogmerk, doorontwikkelde kennisorganisatie
Breedte van
Is afhankelijk van wat in bestekken is opgenomen. Een contract biedt in het algemeen tijdens de loopduur weinig flexibiliteit om voor wijzigingen in vorm of omvangen van de dienstverlening.
Wordt door de gemeente zelf bepaald. Focus op afval of breder beheer van de buitenruimte.
Organisatie kent een basispakket dat alle gemeenten afnemen (afval- en grondstoffen inclusief containermanagement en kennisfunctie).
dienstenpakket en flexibiliteit
Momenten van aanbesteding zijn het moment om breedte aan te passen. Tussentijdse veranderbaarheid dienstverlening is beperkt (uitsluitend binnen contractuele bepalingen).
Bij samenwerking gaan de samenwerkende gemeenten het dienstpakket samen vormgeven. Het is gebruikelijk om afspraken te maken voor een (minimum) pakket met uitbereidingsmogelijkheid.
Flexibiliteit voor aanpassing van de vorm of inhoud van de dienstverlening is groot. Eventuele consequenties worden door de gehele organisatie opgevangen (en niet alleen in de overeenkomst met de betreffende gemeente). Bij een bestaande overheidsorganisatie (a.) liggen de afspraken over basispakket en flexibiliteit al vast. Bij een nieuw op te richten organisatie (b.) stellen de oprichters dit vast.
Kennis en advies
Hier kunnen contractuele afspraken over gemaakt worden. Maar actief delen van kennis en advies over optimalisatie van beleid of uitvoering is niet gebruikelijk. Vaak ook niet aanwezig. De kennisfunctie moet dus goed binnen de gemeenten worden geborgd.
Uitvoeringsorganisatie moet deze functie inrichten. Daarvoor is voldoende schaalgrootte nodig voor voldoende financieel draagvlak. De kennisorganisatie zal pas op termijn op volle sterkte zijn, omdat er geen verleden is om op door te bouwen.
Doorontwikkeling van milieustraat- concepten als het circulair ambachtscentrum moeten door de gemeentelijke organisatie worden opgepakt.
en prestatie
Bij een aanbesteding bieden inschrijvende partijen een marktprijs voor de gevraagde dienstverlening. Gemeenten sturen daarna op contractafspraken. SROI en duurzaamheids-eisen etc. kunnen in
Concepten ter verbetering van het afvalbeleid zijn mogelijk in andere gemeenten al ingevoerd waardoor ervaring is opgebouwd. Doorontwikkeling van milieustraat- concepten als het circulair ambachtscentrum zijn onderdeel van de kennis- en ervaringsbasis.
Initiatieven vanuit de uitvoeringsorganisatie zijn vooral gericht op slimmer uitvoeren van taken.
Efficiëntie
Organisatie heeft een bestaande kennisorganisatie waar aansluitende gemeenten gebruik van kunnen maken.
Bij een nieuw op te richten organisatie (b.) moet deze kennisorganisatie nog opgebouwd worden.
Schaalgrootte is hierbij bepalend. Gemeente Lingewaard telt circa 20.000 huishoudens, wat voor een inzamelorganisatie een kleine schaal is. Voor logistieke diensten is schaalgrootte van belang en een grotendeels
Overheidsgedomineerde bedrijven hebben een vastgesteld tarievenmodel. In veel gevallen zijn tarieven direct gerelateerd aan de kostprijs uitvoering per gemeente per dienst zonder winstmarge. Sectorbenchmarks zijn de belangrijkste methode om als
101432 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval 11 april 2024
13/32
aanbesteding meenemen. Prijsvorming: Bij beperkte marktwerking is er de risico op een hoge prijs bij inschrijving.
Governance
Kern van de governance is ȁȱȱȬ Ȃǯȱȱȱ leveren terugkoppeling in rapportages. Er is geen politiek bestuurlijke verantwoordelijkheid voor bedrijfsvoering van de organisatie. Tarieven zijn meerjarig vastgelegd, inclusief indexatie. Gemakkelijk te verwerken in P&C cyclus gemeente.
aaneengesloten verzorgingsgebied. Schaalgrootte is ook gewenst om een professionele ondersteunende staf op het gebied van communicatie, containermanagement, routebeheer, materieelbeheer, et cetera.
a. Een gemeentelijk inzameldienst wordt ingebed in de ambtelijke organisatie en daarbij geldende (hiërarchische) structuren, bevoegdheden en verantwoordelijkheden. In een nieuw in te richten eigen gezamenlijke organisatie moeten keuzes gemaakt worden over de governance en de onderlinge (stem) verhoudingen van de deelnemende gemeenten. b. Een verzelfstandigde organisatie kan de juridische vorm hebben van een Vennootschap.
Regionale samenwerking
opdrachtgever en aandeelhouder te sturen op bedrijfseconomische prestatie. Voor logistieke diensten is schaalgrootte van belang en een grotendeels aaneengesloten verzorgingsgebied. In grote organisaties is vaak sprake van meerdere uitrukpunten. De organisatie zijn alle drie een vennootschap met enkel de verbonden gemeenten als aandeelhouder. In alle gevallen heeft de gemeente een opdrachtgeversrol en een bestuurder/aandeelhoudersrol. De formele invloed is afhankelijk van de gekozen organisatie en de daaraan gekoppelde hoeveelheid aandelen. Het model is echter gericht op samenwerking. Aandeelhoudersbesluiten worden zo veel mogelijk in consensus genomen.
Bij een gemeentelijke dienst of een vennootschap heeft de gemeente een opdrachtgeversrol en een bestuurder/aandeelhoudersrol.
Bij een nieuw op te richten organisatie (b.) maken de oprichters diverse keuzes voor de nieuwe organisatie.
De private uitvoerder biedt geen platform voor gemeentelijke regionale samenwerking.
Met een eigen gemeentelijke inzameldienst is niet automatisch sprake van regionale samenwerking.
Het is wel een optie om (onder andere) met de aanbestedende gemeenten een gezamenlijk kennisoverleg of kennisorganisatie op te starten.
Samenwerkende gemeenten vormen samen een logisch platform om ook kennis uit te wisselen en regionaal beleid af te stemmen. Dit platform zal ontwikkeld en ingericht moeten worden.
Samenwerkende gemeenten vormen samen een logisch platform om ook kennis uit te wisselen en regionaal beleid af te stemmen. Dit platform bestaat soms al en kan leunen op kennis en capaciteit binnen de organisatie.
Op deze hoofdkeuzes zijn wel varianten mogelijk, vaak een combinatie van de hoofdkeuzes (zoals een Publiek Private Samenwerking). In de context van Lingewaard zullen we in het vervolg van dit rapport één variant nader toelichten: het hybride model waarin bijvoorbeeld een aantal inzameldiensten of grondstofstromen door een eigen organisatie wordt ingezameld en andere door een marktpartij of overheidsgedomineerde organisatie.
101432 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval 11 april 2024
14/32
3 3.1
ȱȱ ȱ
Huidige situatie en regionale context Dienstverlening en uitvoeringspartijen: hybride model Op het gebied van huishoudelijk afvalbeheer is gemeente Lingewaard een zogenaamde regiegemeente. De gemeente bepaalt en stelt het eigen afval- en grondstoffenbeleid vast (keuzes ten aanzien van inzamelvoorzieningen, serviceniveau, et cetera). De uitvoering van de inzameldiensten en de be- en verwerking van ingezamelde afval- en grondstofstromen worden deels uitbesteed aan meerdere marktpartijen en deels zelf uitgevoerd. Per stroom verschilt de partij die dit in opdracht van Lingewaard uitvoert: x
Remondis zamelt minicontainers Restafval, GFT en PMD in, faciliteert papierinzameling door vrijwilligers en leegt de verzamelcontainer voor luiers en incontinentiemateriaal.
x
De eigen gemeentelijke dienst leegt de ondergrondse containers voor Restafval, De verzamelcontainers GFT bij de hoogbouw worden wel door Remondis geleegd (de mincontainers in de cocon)
x
De eigen dienst zamelt grofvuil aan huis in.
Het volgende overzicht toont de huidige dienstverlening en de uitvoerende organisaties: Dienstverlening
Welke partij zamelt in?
Laagbouw
Hoogbouw
Restafval
Eenmaal per 4 weken
Aanbieden bij verzamelcontainers Aantal: 87
Minicontainers: Remondis Containerbeheer: SULO Ondergrondse containers: eigen dienst
Groente, Fruit en Tuinafval (GFT)
Eenmaal per 2 weken
Aanbieden bij verzamelcontainers Aantal: 94
Minicontainers: Remondis Containerbeheer: SULO Ondergrondse containers: eigen dienst
DVO v1
Plastic-, Metalen verpakkingen en Drankenkartons (PMD) Oud Papier en Karton (OPK)
Eenmaal per 2 weken PMD zakken, huis aan huis
Remondis
huis aan huis inzameling 1x per 4 weken Ook brengvoorziening in Huissen en milieustraat Afvalinzamelaar rijd met vrijwilligers
Verenigingen Lingewaard (chauffeur en materieel Remondis)
Luiers
Aanbieden bij 11 verzamelcontainers
Remondis
Textiel
Aanbieden bij 18 verzamelcontainers 4x per jaar huis aan huis inzameling
Sympany Spronk BV
Bladafval
Van Oktober tot al het blad gevallen is staan er bladkorven
Eigen dienst
Tegen betaling op afspraak
Eigen dienst
snoeihout dat niet in de GFT container past kan maandelijks gratis opgehaald worden, maximaal 1m3
Eigen dienst
Grofvuilregeling Snoeiafval
Afvalbrengstation
Milieustraten Heijting, van Dalen en Vos
openingstijden
ma-vr 07:00 - 17:00, za 08:00 - 13:00
toegangscontrole
melden bij receptie
fracties en betaling
Tarieven volgens website
beheerd door
Firma's Heijting, van Dalen en Vos
Milieustraten Heijting, van Dalen en Vos
Omdat een groot deel van de inzameldienstverlening wordt uitbesteedt aan marktpartijen is 101432 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval 11 april 2024
15/32
Lingewaard voornamelijk ȁȂȱȱȱȱȱǯ Contracten lopen Ȯ inclusief de opties tot verlenging Ȯ tot 20282. Omdat de gemeente Lingewaard ook zelf inzamelactiviteiten uitvoert (het legen van de ondergrondse containers) is in de huidige situatie ook ȱȱȱȁ¢ȱȂǯ Eigen organisatie en materieel Het legen van ondergrondse containers voor restafval en gft, en het inzamelen van grof huisvuil gebeurt met eigen mens en materieel. Hiervoor zijn twee inzamelvoertuigen beschikbaar. Dit betreft gemechaniseerde inzameling, zodat alleen een chauffeur op het voertuig wordt ingezet. De andere inzameldienstverlening zoals de huis aan huis inzameling door middel van minicontainers en zakken is uitbesteed aan marktpartijen.
3.2
Wat verwacht Lingewaard van een uitvoeringsorganisatie? Context van systeemkeuze Dit onderzoek is gericht op een principiële langetermijnkeuze voor een uitvoeringsorganisatie waarmee optimaal wordt bijgedragen aan het behalen van de doelstellingen van Lingewaard op het gebied van huishoudelijk afvalbeheer: reductie restafval, meer en betere scheiding van recyclebare grondstoffen. Het afvalbeheer in Lingewaard is in vergelijking met andere gemeenten goed op orde met een goede balans van service, milieudoelstellingen (82,5 kg fijn restafval per inwoner in 2021) en kosten. De wens is om de komende jaren verder te verbeteren zonder deze balans te verstoren. Het jaar 2024 is wel een logisch moment om het beleid, de inzamelorganisatie en de inrichting van de milieustraten te heroverwegen. Bewust tegelijk om de samenhang te borgen. Samenwerkingsrelatie Lingewaard vindt ȱȱȱȱȱȱȱȱȁ Ȃȱȱ die met minimale inspanning de opdracht uitvoert. De uitvoeringsorganisatie moet zich (mede) verantwoordelijk voelen voor een goede dienstverlening, servicebeleving van inwoners en maximale circulariteit. Er is politiek-bestuurlijk geen dominante voorkeur voor een bepaalde uitvoeringsvorm (eigen dienst, samenwerken of uitbesteden). Er is vooral een ambitie om echt ambitieus duurzaamheidsbeleid te voeren.
ȱȱ ȱȱȱȁȱ ȱ Ȃȱȱǯȱȱȱȱȱ ȱ ȱȱȱȱȱ vorm van resultaat of systeem-verantwoordelijkheid met financiële prikkels. De uitvoeringsorganisatie moet in ieder geval pro-actief zijn. Als zij bepaalde zaken constateren, komen ze idealiter met een verbeteroplossing: als er bijvoorbeeld relatief veel vervuiling van grondstoffen is in bepaalde wijken of als de vastgestelde frequenties leiden tot sub2
Contracten lopen af op 31 december 2027.
101432 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval 11 april 2024
16/32
optimale routes. Om verschillende redenen kan de uitvoering van de inzameldienstverlening ook worden ȁȂȱȱȱ¢ȱǯȱȱ··ȱȱȱ£ȱȱ£ȱȱȁȬ Ȃȱ£ȱȱȱȱȱ£ȱȱǯȱȱȱȱkan zich dan ȱȱȱȱȱ£ȱȱȁȂȱ£ȱhet legen van verzamelcontainers ȱȱȁȂȱ£ȱȱȱȱȱǯ Doorontwikkeling van afvalbeleid In diverse gesprekken met de beleidsadviseurs van gemeente Lingewaard, die de voorbereidingen voor de herijking van het beleid voorbereiden, zijn duidelijke beelden en visies naar voren gekomen over de toekomst van het afvalbeleid in de gemeente. Het huidige afvalsysteem leidt in Lingewaard en veel referentiegemeenten tot een prima prestatie iets onder de 100 kg restafval per inwoner. Maar om bij de 30 kg/inw. en later 0 kg/inw te komen moet de inzameldienstverlening (op onderdelen) anders, innovatiever. Zodat beter kan worden aangesloten op het dagelijks leven van de inwoners. Lingewaard wil ambitieus en innovatief te zijn op het gebied van afvalbeheer door de servicebeleving en milieuresultaat nog verder te verbeteren. Lingewaard mag een proeftuin zijn en ook leren van pilots die niet in een keer goed gaan.
Gedacht wordt aan: x Service van de inzameldienstverlening nog verhogen en toespitsen op de aanbieder (verschillende grondstofstromen op afroep) waardoor kwantiteit en kwaliteit nog verder toenemen. Experimenteerruimte om dit in de praktijk te beproeven. x Inzet van emissieloze voertuigen, klein/groot afhankelijk van grondstof. x Chauffeurs en beladers van de inzamelorganisatie zijn ook aanspreekpunt voor inwoners. Een rol van afvalcoach. En vanuit die dagelijkse ervaring de eigen bedrijfsvoering optimaliseren en de gemeente adviseren over mogelijkheden voor beleidsoptimalisatie. Waar mogelijk ook met de inzet van mensen met een afstand tot de reguliere arbeidsmarkt. ȱ ȱȱȱȱȱȱȁȱ Ȃȱ£ȱ doorontwikkeling van beleid en uitvoering vorm geeft, in samenwerking met de gemeente. Drie ȱȂ Deze wensen van Lingewaard sluiten aan bij de trend die wij signaleren met betrekking tot de rol en betrokkenheid van uitvoeringsorganisaties bij het gemeentelijk afvalbeheer. Zoals eerder beschreven is de sector in ontwikkeling en voldoet enkel logistieke dienstverlening voor veel gemeenten niet meer. Wij kunnen deze ontwikkeling illustreren met de volgende figuur3 . Wij maken daarbij onderscheid in drie verschillende ontwikkelniveaus met de meest relevante organisatieaspecten per niveau.
Deze organisatie-ontwikkelniveaus geven inzicht in de (maatschappelijke) meerwaarde die
3
Dit model is ontwikkeld door IPR Normag en gebaseerd op ervaringen uit de adviespraktijk.
101432 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval 11 april 2024
17/32
de uitvoeringsorganisatie geacht wordt te bieden. Elk ontwikkelniveau stelt andere (aanvullende) eisen aan de organisatie. Zo ook nieuwe en veranderende functies met bijbehorende competenties, veranderende wijzen van samenwerking binnen de organisatie en met partijen en belanghebbenden in netwerken, et cetera. Deze omslag tekent de toenemende complexiteit en de veranderende rol van de overheid, overheidsorganisaties en aan overheden verbonden organisaties. Lingewaard zoekt idealiter een netwerkorganisatie om bij te dragen aan een circulaire omgang met de huishoudelijke grondstoffen, maar idealiter ook aan bredere maatschappelijke vraagstukken. Voor het beoordelen van de genoemde strategische opties worden de volgende invalshoeken (kwaliteitscriteria) toegelicht: 1.
Proactieve samenwerking gericht op beleidsdoelen
2.
Leveringszekerheid en bedrijfsefficiëntie
3.
Invloed en zeggenschap
4.
(Langetermijn)risico
5.
Transparantie en MVO-standaarden
6.
Praktische uitvoerbaarheid
Historische context zoektocht naar juiste uitvoeringsvorm De ervaring van Lingewaard met de huidig inzamelorganisatie ȱȱȱ£ȱȱȁȬ ȱ Ȃȱȱkan of wil dragen en vooral zakelijk het bestek uitvoeren. In verkennende gesprekken met PreZero is gesproken over een contractrelatie waar er meer prikkels zijn ingebouwd om bijvoorbeeld afvalscheiding te verbeteren. Dit blijkt erg lastig. De ervaring is dat de combinatie van maatwerk en meer onzekerheid voor de commerciële partij dusdanig wordt ingeprijsd dat het voor de gemeente financieel onaantrekkelijk wordt. PreZero heeft te kennen gegeven dat zij niet voornemens zijn in te schrijven op de wensen en voorwaarden die Lingewaard nu stelt. En zoals gezegd heeft Renewi aangegeven zich in het algemeen terug te trekken van de inzamelmarkt voor huishoudelijk afval. Ten aanzien van beheer van milieustraten door de markt wordt vanuit politieke visies verschillend gedacht. Toch wordt het steeds breder gedragen dat het gewenst is dat de gemeente veel grip en regie heeft op dit belangrijke deel van de afvaldienstverlening voor de inwoners.
101432 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval 11 april 2024
18/32
3.3
Regionale context Keuzes die regiogemeenten maken In de regio van Lingewaard kiest een aantal gemeenten ȱȱȱȱȁȂȱȱ zijn: Arnhem, Rheden, Roozendaal en Oude IJsselstreek. Zij worden voornamelijk bediend door PreZero, een afval inzamel en verwerkingsbedrijf dat samen met Renewi de grootste speler is in Nederland. Remondis is een derde relatief grote speler, Ter Horst is eerder als regionale inzamelaar te karakteriseren. Zoals gezegd heeft PreZero recent aangegeven niet meer in te schrijven aanbestedingen voor de inzameling van huishoudelijk afval. Verwacht mag worden dat gemeenten Arnhem, Overbetuwe en Rheden zich beraden op inzameling van hun huishoudelijk afval in de toekomst. Gemeenten Duiven en Westervoort (tot 2024 werd de inzameling uitbesteed aan PreZero) hebben in april 2024 besloten om aan te sluiten bij Circulus)4.
De overige gemeenten zijn aangesloten bij een samenwerkingsverband (DAR, ACV, Circulus, Reinigingsdienst De Liemers en BUHA. x ACV is actief in de gemeente Ede, Renkum, Renswoude, Veenendaal en Wageningen. (gezamenlijk: 265.000 inwoners). Deze organisatie voert verschillende taken uit: afvalinzameling, straat- en rioolreiniging, gladheidbestrijding, plaagdierbestrijding en containerverhuur.
4
De strategische oriëntatie en voorbereiding van de besluitvorming door beide gemeenten waren al in gang gezet voordat PreZero bekend maakte de inzameling van huishoudelijk afval te gaan staken.
101432 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval 11 april 2024
19/32
x Buha is een zelfstandig publiek bedrijf gericht op het beheren en onderhouden van de openbare ruimte in en rondom Doetinchem. Zij zijn verantwoordelijk voor het inzamelen van afval en schoonhouden en onderhouden van de openbare ruimte. Buha zamelde tot 2024 ook afval van buurgemeente Oude IJsselstreek in, maar deze gemeente heeft inmiddels de inzameldienstverlening uitbesteed aan Remondis. x Circulus verzorgt het afvalbeheer en taken in de openbare ruimte voor negen gemeenten: Apeldoorn, Bronckhorst, Brummen, Deventer, Doesburg, Epe, Lochem, Voorst en Zutphen. En zoals gezegd per 2025 ook in de gemeente Duiven en Westervoort. In totaal telt het verzorgingsgebied bijna 480.000 inwoners. x DAR ontzorgt zeven aangesloten gemeenten in de regio Nijmegen, met een breed dienstenpakket op het gebied van afvalbeheer en beheer openbare ruimte. De zeven gemeenten (Berg en Dal, Beuningen, Druten, Heumen, Mook en Middelaar, Nijmegen, Wijchen) hebben gezamenlijk 300.000 inwoners) x De Gemeenschappelijke regeling Reinigingsdienst De Liemers (RDL) is een bedrijfsvoeringsorganisatie gericht op het inzamelen van huishoudelijke afval- en grondstofstromen en het beheer van de aanbiedstations. In de gemeente Montferland en Zevenaar (samen 36.000 inwoners) zamelt de RDL de hoofdstromen in en beheert de milieustraten.
Op onderdelen, bijvoorbeeld de inzameling van ondergrondse containers wordt samengewerkt met Buha.
101432 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval 11 april 2024
20/32
4 ȱȱȱ ȱ In dit hoofdstuk worden de strategische opties beoordeeld (en onderling vergeleken) aan de hand van de eerder toegelichte kwaliteitscriteria. De beoordeling is gebaseerd op sectorkennis van IPR Normag, openbare bronnen en de gesprekken met betrokkenen in de gemeente Lingewaard die is uitgevoerd in het kader van dit onderzoek. Er wordt uiteindelijk ook ȱȁȂȱ aan de hand van de criteria modellen. De uiteindelijke weging en keuze hangt echter ook af van politiek-bestuurlijke weging en voorkeuren. Een gedetailleerde financiële vergelijking tussen toekomstige opties is moeilijk te maken. Het resultaat van een nieuwe aanbesteding is nog niet bekend en sterk afhankelijk van de marktomstandigheden (kopersmarkt versus vragersmarkt). We beoordelen daarom vooral de structuur op basis waarvan tarieven en de efficiëntie van de uitvoering in het algemeen (per model) worden bepaald.
4.1
Uitbesteden aan de markt
4.1.1
Kenmerken Bij een keuze voor het regiemodel wordt de huidige werkwijze doorgezet. Lingewaard schrijft een aanbesteding uit voor de inzameldienstverlening waarvan het contract afloopt. We gaan in de vergelijking uit van een vergelijkbare uitvraag aan de markt, uiteraard biedt een nieuwe aanbesteding ruimte voor verbreding of versmalling van het takenpakket. In het regiemodel blijft de gemeente ook de verwerking en hun containermanagement aanbesteden. ȱȱ£ȱȁ¢ȱȂȱȱȱȱȱȱȱȱȱȱ markt en andere stromen in eigen beheer of door een samenwerkingsorganisatie laten uitvoeren. Hier zitten geen juridische beperkingen aan: een gemeente kan ȱȱȁȱ ȱ£Ȃǯȱȱ£ȱȱȱȱǻȱǼȱȱȱȬ ter zijn voor inschrijvers. In de regio van Lingewaard zijn inmiddels nog slechts twee partijen actief: ter Horst en Remondis. Een inschrijving door een andere partij dan deze is onwaarschijnlijk. Vergelijkbaar met PreZero heeft een andere grote landelijke speler Renewi ook aangegeven niet meer in te schrijven op gemeentelijke inzameldienstverlening. Zoals ook in paragraaf 2.1 is opgenomen: de marktwerking is beperkt.
4.1.2
Beoordeling aan de hand van de criteria Proactieve samenwerking gericht op beleidsdoelen De samenwerking met de uitvoeringspartij in het regiemodel betekent vooral: het uitvoeren van de uitgevraagde dienst en het toezicht daarop. Het door ontwikkelen naar de bredere rol van het afvalbeheer (kennis, advies, et cetera) ligt bij de ambtelijke organisatie.
101432 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval 11 april 2024
21/32
Private inzamelorganisaties hebben vaak veel kennis van logistiek, maar zijn minder ervaȱȱȱȱȱȱȱȱȱǻǼȱȱȱ ȱȁȂȱ van inwoners. Zij zijn daarin minder een meedenkend adviseur voor de gemeenten. Ook is de flexibiliteit in de dienstverlening beperkt vanwege de contractuele situatie een aanbestedingsrechtelijke (on)mogelijkheden om dienstverlening gedurende de contractperiode aan te passen Lingewaard heeft enkele gesprekken gevoerd met PreZero over een andere samenwerkingsvorm (zie ook paragraaf 3.2). Dit is niet eenvoudig uit te vragen in een aanbesteding of contractueel vast te leggen. Leveringszekerheid en bedrijfsefficiëntie Het uitbesteden aan een particulier bedrijf kan efficiënter zijn vanwege schaalvoordelen en gespecialiseerde kennis. Marktpartijen hebben vaak ervaring en expertise in afvalbeheer. En bij gebrek aan goede marktwerking (waar het in de praktijk wel op lijkt) is de gemeente kwetsbaar omdat onzeker is of de gevraagde diensten geleverd kunnen worden, en zo ja tegen welke (markt)prijs dit zal zijn. Op het gebied van leveringszekerheid zijn contractafspraken te maken. Het is zelfs mogelijk om de uitvoeringsorganisatie boetes op te leggen als aan bepaalde afspraken niet wordt voldaan. De marktprijs waarop wordt ingeschreven is vooraf onbekend.
Hierin zullen diverse zaken worden doorgeprijsd: de eigen bedrijfsefficiëntie, de marktsituatie (verwachte concurrentie) en het risico dat bij de uitvoeringsorganisatie wordt belegd. Invloed en zeggenschap Er is alleen een contractuele opdrachtgever-opdrachtnemer relatie met de uitvoeringspartij en geen sprake van invloed en zeggenschap op de organisatie. (Langetermijn)risico Het langetermijnrisico is dat de gemeente niet verder komt in het doorontwikkelen van het afvalbeheer omdat zij onvoldoende wordt ondersteund vanuit de marktpartij en ook in de eigen organisatie te kwetsbaar is om zaken als gedragsverandering, communicatie grondstoffenmanagement op de verwerkingsmarkt structureel en in samenhang op te pakken. Afspraken over de soort en omvang van de (inzamel)dienstverlening zijn contractueel bepaald, waarbij de flexibiliteit voor wijzigingen van de dienstverlening beperkt is. In verband met het Aanbestedingsrecht mag een eenmaal gegunde opdracht (en de daarbij afgesproken vergoeding) niet wezenlijk wijzigen. In de praktijk is de uitvoeringsorganisatie wel flexibel en werkt mee aan veranderingen. Indien daarvoor een nieuwe prijs wordt gerekend, dan is deze niet transparant. ȱȱȱȱȱȁ £ȱ £Ȃȱȱȱȱ niet meer dan 10% wijzigen.
Per aanbesteding is er het marktrisico van beperkte concurrentie waardoor er een te hoge prijs kan worden neergelegd door de (enige) inschrijver. Daartegenover hebben de
101432 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval 11 april 2024
22/32
gemeenten geen deelnemingsrisico in een eigen bedrijf of gemeenschappelijke regeling. Transparantie en MVO-standaarden Transparantie over de opbouw van de tarieven van de uitvoeringsorganisatie is geen gegeven. Op verzoek kan hierin een mate van inzicht worden geboden, maar dit is niet gebruikelijk voor marktpartijen. In de aanbesteding kunnen diverse eisen worden benoemd ten aanzien van MVO (maatschappelijk verantwoord ondernemen), SROI (social return on investment), etc. op basis van de eigen of regionale inkoopkaders. Praktische uitvoerbaarheid Dit is de staande praktijk dus zou praktisch uitvoerbaar moeten zijn. Het is echter zeer onzeker of bij aanbesteding een of meerdere marktpartijen zullen inschrijven. De voorbereiding van een nieuwe aanbesteding moet in 2024 al worden opgestart. Als aanbestedingsstrategie wordt geadviseerd om een langlopende overeenkomst aan te gaan. Bijvoorbeeld initieel 6 jaar met 2 (eenzijdige) opties tot verlenging van bijvoorbeeld 2 jaar. Met een contractduur van 6 tot 10 jaar krijgt de aanbiedende partij meer perspectief en tijd voor het doen van (specifieke) investeringen ten behoeve van de dienstverlening.
4.2
Eigen gemeentelijke inzamelorganisatie (gemeentelijke dienst)
4.2.1
Kenmerken In dit scenario richt de gemeente Lingewaard een eigen (verzelfstandigde) uitvoeringsorganisatie op om het afvalbeheer uit te voeren. Het personeel en materieel dat nu al de ondergrondse containers leegt is hiervoor de basis, maar moet stevig uitgebreid worden. Deze gemeentelijke dienst of verzelfstandigde organisatie, waarvan de juridische vorm later kan worden bepaald, moet de gemeente ontzorgen op het brede domein van afvalbeheer. De nieuwe organisatie zal naar verwachting ook de regie voeren op het containerbeheer (beheer, onderhoud en vervanging) en het aanbesteden van grondstofstromen namens de gemeenten, al kunnen de oprichters hierin keuzes maken wat betreft de taakopdracht. Voor een dergelijke organisatie is wel voldoende schaal nodig. Als vuistregel wordt een verzorgingsgebied van 100.000 huishoudens als voldoende gezien voor een kostenefficiënte en robuuste uitvoeringsorganisatie. Lingewaard telt 20.000 huishoudens wat zoals eerder toegelicht een relatief kleine schaal is voor een kostenefficiënte uitvoering van dienstverleningen, waarbij de gemeente Lingewaard bovendien de wens heeft voor meer maatwerk en differentiatie van de dienstverlening. Het oprichten van een overheidsorganisatie samen mét de buurgemeenten valt onder scenaȱȱȁ ȱȱȱȱȂǯ
4.2.2
Beoordeling aan de hand van de criteria Proactieve samenwerking gericht op beleidsdoelen Lingewaard geeft zelf de opdracht aan de dienst of organisatie. Dat zal (op termijn) betekeȱȱ£ȱȱȱȱȱȁȂȱ£ȱ ȱȱȱȱȱȱȱȱ
101432 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval 11 april 2024
23/32
communicatie een sparringpartner krijgt. De gedelegeerd opdrachtgever, veelal de beleidsambtenaar geeft richting en is spil tussen uitvoeringsorganisatie en gemeente. Met een eigen uitvoeringsdienst of organisatie heeft de gemeente directe controle over het proces. Dit betekent dat ze het afvalbeheer kan aanpassen aan lokale behoeften, mits de organisatie voldoende flexibel is en voldoende financieel draagvlak. De eigen organisatie ȱȱ¡ȱȱȱȁȱȂȱ£ȱȱ grondstofstromen of per wijk pilots met een ander serviceniveau uitvoeren. Daarnaast is de huidige dienstverlening ingebed in de bredere gemeentelijke uitvoeringsorganisatie (groen, reiniging). En geworteld in de lokale gemeenschap met medewerkers met kennis van het gebied. Leveringszekerheid en bedrijfsefficiëntie Een eigen uitvoeringsorganisatie zal met de gemeente ȱȁȂȱȱȱȁȬ drachtgever-opdrachtnemer ȂȱȱǯȱAfhankelijk van de rechtsvorm moet dat ook formeel vastgelegd worden. In geval van een aparte vennootschap zal een dienstverleningsovereenkomst (DVO) worden opgesteld met afspraken over leveringszekerheid en eventuele escalatie bij onvoldoende ǯȱ ȱȱȱȱȱȱȁȂȱȱ ȱȱ£ȱȱ met gemeentelijk geld worden gefinancierd.
In tegenstelling tot marktpartijen wordt door een eigen uitvoeringsorganisatie een tarief in rekening gebracht op basis van kostprijs, met eventuele marges om risico af te dekken. In een nieuw op te richten organisatie kan het tarievenmodel naar eigen wens worden ingevuld. Door middel van sectorbenchmarks wordt de organisatie periodiek getoetst op efficientie en verbetermogelijkheden. Invloed en zeggenschap De gemeente is de enige eigenaar van de eigen gemeentelijke inzamelorganisatie en heeft 1 op 1 invloed en zeggenschap. (Langetermijn)risico In deze variant loopt de gemeente geen marktprijsrisico, doordat er sprake is van een meerjarig stabiele prijs op basis van de kostprijs. Uiteraard is deze kostprijs wel afhankelijk van kostenontwikkelingen op het gebied van arbeidsvoorwaarden, energie, verwerkingstarieven, et cetera. Een risico is dat de eigen organisatie (op termijn) mogelijk te klein is om efficiënt en effectief
101432 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval 11 april 2024
24/32
te kunnen functioneren. Wat betreft de doorontwikkeling van het afvalbeheer is eerder geconcludeerd dat voldoende schaalgrootte van een eigen uitvoeringsorganisatie noodzakelijk is. Met 20.000 huishoudens van Lingewaard is het een kleine organisatie, die op de lange termijn wellicht met schaalgroottevraagstukken te maken krijgt. De grafiek toont ter illustratie de schaalgroottes van overheid gedomineerde in£ȱȱȱǻȂȱȱ GR-en). Voor een gemeentelijke dienst van een kleinere gemeente is het een uitdaging om per stroom ander inzamelmaterieel te gebruiken (ondergronds, minicontainers en eventueel kleinschalig). Het bezitten van verschillende voertuigen onevenredig duur t.a.v. het gebruik. Dit belemmert de flexibiliteit in het afvalbeheer. Transparantie en MVO-standaarden De gemeente kan alle gewenste standaarden op het gebied van MVO en transparantie opleggen aan de eigen uitvoeringsorganisatie en waar nodig herzien als daar in de toekomst aanleiding voor is. Praktische uitvoerbaarheid Een eigen gemeentelijke inzamelorganisatie moet (door Lingewaard als regiegemeente) worden op- en ingericht. Een gemeentelijke organisatie dient in nagenoeg al zijn facetten opgebouwd te worden: organisatorisch én operationeel (mensen, middelen, systemen, et cetera). De nieuwe organisatie zal zich qua kennis en ervaring vervolgens verder moeten ontwikkelen.
Niet alleen op het gebied van logistieke- en uitvoeringsefficiëntie, maar ook in de rol van kennisorganisatie. Dit is lastig uitvoerbaar. In de afgelopen jaren zijn er wel Ȯ verzelfstandigde Ȯ inzamelorganisaties opgericht die momenteel succesvol functioneren. Maar deze zijn veelal ontstaan door samenvoeging van bestaande gemeentelijke inzameldiensten. Ook vergt het op- en inrichten van een eigen uitvoeringsorganisatie voorbereidingstijd, en Ȯ na de start Ȯ ontwikkeltijd. Daarbij moet worden gedacht aan 1½ tot 2 jaar. Gelet op het aflopen van de huidige (inzamel)contracten zal dus wel eventueel behoefte zijn aan een tijdelijke oplossing voor het continueren van de inzameldienstverlening.
101432 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval 11 april 2024
25/32
4.3
Samenwerken in een overheidsgedomineerde inzamelorganisatie
4.3.1
Kenmerken Samenwerken in een overheidsgedomineerde organisatie kan op verschillende manieren. In deze rapportage maken we onderscheid tussen toetreden tot een bestaande organisatie en het zelf oprichten van een samenwerking met buurgemeenten. Toetreden bestaande organisatie Lingewaard kan ervoor kiezen om samen te werken met gemeenten die al aangesloten zijn bij een eigen uitvoeringsorganisatie. Partijen zoals DAR, ACV en Circulus zijn partijen met ervaring op het brede spectrum van het huishoudelijk afvalbeheer. Vanwege de geografische ligging en het aansluitend verzorgingsgebied zijn Dar en Circulus de meest logische partijen. Qua model en visie zijn er meer overeenkomsten dan verschillen tussen bovengenoemde partijen. In hun model brengen aansluitende gemeenten in principe alles in: inzameling, contractbeheer voor verwerking, exploitatie milieustraat5 en voorzien van beleidsadvies en ondersteuning van communicatie. Met DAR en Circulus is een verkennend gesprek gevoerd over eventueel aansluiten van gemeente Lingewaard. Beide partijen staan hier in beginsel positief tegenover.
Een andere samenwerkingsorganisatie die aan de gemeente Lingewaard grenst, RD de Liemers is dermate klein qua organisatie, toegerust op het enkel inzamelen in twee kleinere geǰȱȱ ȱȱȱȱ ȱ ȱȱȱȁȱȱȱ gezamenlijke ȱȂǯ Nieuw op te richten (verzelfstandigde) overheidsorganisatie Voor een zelfstandige inzamelorganisatie met een volwassen kennis en innovatietak is voldoende schaal nodig. Als vuistregel wordt een verzorgingsgebied van 100.000 huishoudens als voldoende gezien voor een kostenefficiënte en robuuste uitvoeringsorganisatie. Om deze schaalgrootte te bereiken is samenwerking met meerdere buurgemeenten noodzakelijk. Inmiddels hebben Duiven en Westervoort besloten om toe te treden tot Circulus. Andere gemeenten die vanwege de ontstane situatie bij private inzamelaars mogelijk ook geïnteresseerd kunnen zijn in het oprichten van een gezamenlijke overheidsorganisatie voor het huishoudelijk afvalbeheer zijn Arnhem, Overbetuwe, Zevenaar, Montferland (RDL) en
5
In de praktijk is maatwerk mogelijk.
101432 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval 11 april 2024
26/32
eventueel Doetinchem (Buha). Het oprichten van een gezamenlijke organisatie kost de nodige tijd en vereist wel commitment van deze gemeenten.
4.3.2
Beoordeling aan de hand van de criteria Proactieve samenwerking gericht op beleidsdoelen Overheidsorganisaties voor het huishoudelijk afvalbeheer zijn op- en ingericht door de eigen gemeenten met als doel het leveren van inzameldienstverlening en het (laten) verwerken van ingezamelde afval- en grondstoffen, en het bijdragen van de gemeentelijke doelstelȱȱȱȱȃȱȱȱȄǯȱInitieel bij de oprichting werd wellicht nog gefocust op een efficiënte logistieke uitvoering (niveau 1 van de ȱȂ uit paragraaf 3.2), maar inmiddels zijn de meeste van deze organisaties in samenspraak met de gemeenten doorgegroeid naar niveaus 2 en 3: een brede maatschappelijke partner. Voor Lingewaard £ȱȱȱȱ£ȱȱȱȱȱȁȂȱ£ȱ ȱ en op het gebied van beleid en communicatie een ervaren sparringpartner krijgt. De gedelegeerd opdrachtgever, veelal de beleidsambtenaar geeft richting en is spil tussen uitvoeringsorganisatie en gemeente. Leveringszekerheid en bedrijfsefficiëntie De overheidsgedomineerde uitvoeringsorganisatie heeft met de aangesloten gemeente een ȁȂȱȱȱȁ-Ȃǯȱȱȱȱȱ£ȱ een DVO worden vastgesteld met afspraken over leveringszekerheid en eventuele escalatie bij onvoldoende presteren.
Vergelijkbaar met de oprichting van een eigen uitvoeringsorganisatie is het ȱȱȱȱȁȂȱȱ ȱȱ£ȱȱin het bekostigingsmodel met gemeentelijk geld worden gefinancierd. In tegenstelling tot marktpartijen wordt door de eigen uitvoeringsorganisatie een tarief in rekening gebracht op basis van kostprijs, met eventuele marges om risico af te dekken. Tarieven zijn (in principe) gebaseerd op de werkelijke kosten. Door middel van sectorbenchmarks wordt de organisatie getoetst op efficiëntie en verbetermogelijkheden. Het is in een vervolgverkenning mogelijk de kosten voor deelname en dienstverlening te (laten) calculeren. Invloed en zeggenschap In het algemeen en ook voor de in dit rapport genoemde organisaties geldt dat gemeenten waar zij dienstverlening verrichten ook aandeelhouder worden. Het aantal aandelen dat Lingewaard zal bezitten Ȯ en daarmee de invloed en zeggenschap - is afhankelijk bij welke organisatie de gemeente aansluit. ȱȱȱ ȱȁ¡Ȃȱ te experimenteren met de service en inzamelmethoden hebben bestaande organisaties wel keuzes gemaakt in het kader van bedrijfsefficiëntie. In afstemming met de andere aandeelhoudende gemeente wordt besproken in hoeverre ȱȱȱǰȱȱȱȱȱȱȂȱȱ ǯ
101432 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval 11 april 2024
27/32
In een nieuw op te zetten organisatie kunnen de oprichters hier zelf keuzes in maken. (Langetermijn)risico In deze variant lopen de gemeenten geen marktrisico, doordat er sprake is van een meerjarig stabiele prijs op basis van de kostprijs. Wel zijn de gemeenten deelnemer van de vennootschap waardoor zij hier ook risicodrager zijn. Organisaties als DAR worden professioneel bestuurd en voeren risicoanalyses uit met bijbehorende beheersmaatregelen. Omdat Lingewaard aansluit bij een ervaren organisatie zijn er ȱȁȂsȂȱȱȱȱȱȱȱȱǯ Transparantie en MVO-standaarden De (aandeelhoudende) gemeenten kunnen gewenste standaarden op het gebied van MVO en transparantie opleggen aan de eigen uitvoeringsorganisatie en waar nodig herzien als daar in de toekomst aanleiding voor is. Of de huidige standaarden van de organisaties volledig aansluiten bij die van Lingewaard is onderdeel van een eventueel vervolgonderzoek. Praktische uitvoerbaarheid De ontwikkeltijd is voor aansluiting bij een overheidsgedomineerde organisatie relatief kort. De genoemde organisaties verzorgen al in een gebied de inzameldienstverlening, en fungeren al jaren als kennis- en samenwerkingsplatform voor de deelnemende gemeente(n). Organisaties zoals DAR en Circulus hebben ervaring met nieuw toetredende gemeente(n) en hebben hier de nodige proceservaring mee.
Met de directie/het management van de partij moet worden besproken wat zij qua planning voor een toetreding van Lingewaard haalbaar achten. IPR Normag beschouwt, na formele besluitvorming, een voorbereidingstijd van een jaar als realistisch. Voor Lingewaard is hier voldoende tijd voor aangezien de huidige inzamelcontracten (inclusief opties tot verlenging) aflopen op 31-12-2027. Het college moet bij een besluit tot toetreding (een besluit tot deelneming) de raad vooraf in staat stellen om zijn wensen en bedenkingen te geven over de deelneming.
101432 Verkenning strategische opties uitvoeringsorganisatie inzameling huishoudelijk afval 11 april 2024
28/32
5 ȱ ǰȱ ȱȱ 5.1
Samenvattend overzicht hoofdmodellen De in het vorige hoofdstuk gepresenteerde analyse op basis van de kwaliteitscriteria is samengevat in het volgende overzicht. De onderstaande score geeft een onderlinge rangschikȱȱǰȱ ȱDZȱȱȁȂȱȱǯȱȱ ȱȱȱǻȁȱȱ ȱȱȱȱȱȂǼȱȱȱȱǯȱ De modellen zijn vergeleken op diverse kwaliteitscriteria die voor de gemeente Lingewaard ȱȱ£ǯȱ ȱ£ȱȱȱȁȂȱȱȱȱȱ£ȱ ȱ multicriteria-¢ǯȱ ȱȱȃŖ-Ȅȱȱǰȱȱȱȱȱȱȱ£ȱȱȱ anderen. Variant 1. Uitbesteden aan de markt
Variant 2. a. Eigen organisatie, b. al dan niet verzelfstandigd
C. Samenwerking in een bestaande (a.) of nieuw op te richten (b. ) overheid gedomineerde organisatie.
O Opdrachtgeversrelatie. Het doorontwikkelen en optimaliseren van afval- en grondstoffenbeleid en het realiseren van de maatschappelijke doelen moet door de gemeenten zelf worden gerealiseerd.
OO Samenwerkingsrelatie. De kennisfunctie van de eigen organisatie moet opgebouwd worden. Eenmaal opgebouwd draagt deze bij aan het doorontwikkelen en optimaliseren van afval- en grondstoffenbeleid en het realiseren van de maatschappelijke doelen van de gemeente. De eigen dienst focust exclusief op de gemeenteOO Lingewaard