854883 Bijlage 3 Bijlage 9 bij Toelichting - Archeologisch onderzoek
Tekst van het document
ArcheoPro Archeologisch rapport Nr 18017 Nevelveld 16-18, Bemmel Gemeente Lingewaard Inventariserend Veldonderzoek (IVO-O); Bureauonderzoek en karterend booronderzoek
Richard Exaltus Joep Orbons
Mei 2020
ArcheoPro
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 2
ArcheoPro Archeologisch rapport Nr 18017 Nevelveld 16-18, Bemmel Gemeente Lingewaard Inventariserend Veldonderzoek (IVO-O); Bureauonderzoek en karterend booronderzoek
Colofon Opdrachtgever Projectcode Bestandsnaam Versie -06Status Archis melding (OM nummer) Bevoegd gezag Opslagplaats documentatie ISSN Auteur Projectleider Projectmedewerkers Onderaannemers Autorisatie
Jeroen Rudolphie 18-075 ArcheoPro Rapport Nevelveld 16-18, Bemmel 2020 05 13 13-05-2020 Definitief 4620137100 Gemeente Lingewaard Provincie Gelderland 1569-7363 Richard Exaltus, Joep Orbons Richard Exaltus Richard Exaltus, Joep Orbons Niet van toepassing Drs R.P. Exaltus; senior-archeoloog
Uitgegeven door ArcheoPro © Copyright 2018 ArcheoPro, Eijsden ArcheoPro Sint Jozefstraat 45 NL 6245 LL Eijsden Nederland
Versie: 13-05-2020
Tel : 0(0 31) 43 3672586 www.archeopro.nl
Kamer van Koophandel Limburg: 14117581 e-mail: info@archeopro.nl
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 3
Inhoudsopgave Inhoudsopgave .................................................................................................................................................................... 3 Samenvatting ....................................................................................................................................................................... 4 1. Inleiding ............................................................................................................................................................................ 5 1.1 Algemeen........................................................................................................................................................................ 5 1.2 Locatiegegevens (LS02)....................................................................................................................................... 5 1.3 Aard van de ingreep (LS01) ................................................................................................................................ 5 1.4 Onderzoek (LS01) .............................................................................................................................................
5 2 Bureauonderzoek ........................................................................................................................................................ 10 2.1 Methode en bronnen .............................................................................................................................................. 10 2.2 Geo(morfo)logie, aardkunde en bodem (LS04) ...................................................................................... 11 2.3 Archeologie (LS01/LS04) .............................................................................................................................. 17 2.4 Historie (LS03) .................................................................................................................................................... 21 2.5 Gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel (LS05)................................................................. 25 2.6 Onderzoeksstrategie (LS05) ........................................................................................................................... 26 3 Veldonderzoek..............................................................................................................................................................
27 3.1 Verrichte werkzaamheden (VS03) ................................................................................................................ 27 3.2 Resultaten booronderzoek (VS03)............................................................................................................... 27 4 Conclusies en aanbevelingen
(VS07) .............................................................................................................. 30
Verklarende woordenlijst ............................................................................................................................................ 31 Archeologische tijdschaal ............................................................................................................................................ 31 Bronnen .............................................................................................................................................................................. 32 Digitale bronnen .............................................................................................................................................................. 32 Literatuur ........................................................................................................................................................................... 33 Bijlage 1: Boorbeschrijving ......................................................................................................................................... 34 Betekenis van de afkortingen: ................................................................................................................................... 36
Versie: 13-05-2020
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 4
Samenvatting Op 29 juni 2018 is door ArcheoPro een Inventariserend Veldonderzoek Overig (IVO-O) uitgevoerd op een terrein bij het adres Nevelveld 16-18 te Bemmel. De aanleiding tot het onderzoek vormt de voorgenomen sloop van de huidige kas met bijbehorende opstallen en de vervanging hiervan door drie woningen (ze figuur 2). Het archeologisch onderzoek betrof een Inventariserend Veldonderzoek Overig (IVO-O) met bureaustudie. Bureauonderzoek heeft tot doel om op basis van beschikbare informatie te komen tot een gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel. Het Inventariserend Veldonderzoek heeft vervolgens tot doel om het gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel te toetsen door middel van veldwaarnemingen. Hiermee kan de vraagstelling beantwoord worden of binnen het plangebied archeologische waarden aanwezig (kunnen) zijn en of deze vervolgonderzoek en/of planaanpassing vereisen. Volgens het gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel geldt binnen het plangebied een middelhoge verwachting voor resten uit de bronstijd, een hoge verwachting voor resten uit de periode ijzertijd tot en met de middeleeuwen en een (zeer) lage verwachting voor resten uit perioden voorafgaande aan het neolithicum. Voor resten uit de nieuwe tijd geldt in verband met de ligging van het plangebied op akkers en in een boomgaard, eveneens een lage verwachting.
Om het gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel te toetsen zijn binnen het plangebied negen boringen gezet met behulp van een guts en een edelmanboor met een diameter van 12 cm. Uit de resultaten van het booronderzoek blijkt dat de top van de bodem binnen het plangebied uit een rommelig pakket sterk zandige klei bestaat met daarin moderne insluitsels. Onder deze relatief recent gevormde toplaag is een komachtig pakket klei aanwezig dat met name op het westelijke deel van het plangebied, weinig zand bevat. Op het centrale en het oostelijke deel van het plangebied is de top van de klei duidelijk zandiger en lijkt deze meer een overwalachtige afzetting te vormen. In de zuidoosthoek van het plangebied gaat deze klei al rond een meter beneden het maaiveld over in een gelaagd zandpakket met daaronder, grof beddingzand. Op de overige delen van het plangebied lopen de klei-afzettingen door tot ruim twee meter beneden het maaiveld. Vegetatie-horizonten die samen zouden kunnen hangen met archeologische sporen, ontbreken binnen het plangebied, evenals overige “vuile” lagen. Ondanks het op alle boorpunten tot ongeveer een meter beneden het maaiveld naboren met een edelmanboor met een diameter van 12 cm zijn in geen van de boringen archeologische indicatoren aangetroffen. In verband hiermee is het KNA-onderdeel Waardestelling in dit rapport niet nader uitgewerkt.
In verband met het ontbreken van archeologische indicatoren en vegetatie-horizonten e.d., geven de resultaten van het onderzoek geen aanleiding om archeologisch vervolgonderzoek te adviseren. Evenmin zijn tijdens het onderzoek archeologische resten aangetroffen waarmee tijdens de verdere planvorming of bij de uitvoering van de geplande werkzaamheden rekening zou moeten worden gehouden. Het is aan de bevoegde overheid, in dit geval de gemeente Lingewaard om te beoordelen of zij dit advies al dan niet overneemt.
Versie: 13-05-2020
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 5
1. Inleiding
1.1 Algemeen Opdrachtgever Datum uitvoeringveldwerk Archis onderzoeksmelding Bevoegd gezag: Bewaarplaats vondsten: Bewaarplaats documentatie
Jeroen Rudolphie 29 juni 2018 4620137100 Gemeente Lngewaard Provincie Gelderland Provincie Gelderland
1.2 Locatiegegevens Provincie Gemeente Plaats Toponiem Globale ligging Hoekcoördinaten plangebied
Oppervlakte plangebied Eigendom Grondgebruik Hoogteligging Bepaling locaties
(LS02)
Gelderland Lingewaard Bemmel Nevelveld 16-18 Ten zuiden van Bemmel 188841 / 433055 188841 / 433191 188963 / 433191 188963 / 433055 1,04 Hectare Particulier Erf en tuinbouwkas Ca. 9.85 +NAP GPS Garmin, meetlinten
1.3 Aard van de ingreep Aard ingreep
1.4 Onderzoek
(LS01)
De bouw van drie woningen.
(LS01)
Op 29 juni 2018 is door ArcheoPro een Inventariserend Veldonderzoek Overig (IVO-O) uitgevoerd op een terrein bij het adres Nevelveld 16-18 te Bemmel. De aanleiding tot het onderzoek vormt de voorgenomen sloop van de huidige kas met bijbehorende opstallen en de vervanging hiervan door drie woningen (ze figuur 2). Het archeologisch onderzoek betrof een Inventariserend Veldonderzoek Overig (IVO-O) met bureaustudie. Bureauonderzoek heeft tot doel om op basis van beschikbare informatie te komen tot een gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel. Het Inventariserend Veldonderzoek heeft vervolgens tot doel om het gespecificeerd archeologisch
Versie: 13-05-2020
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 6
verwachtingsmodel te toetsen door middel van veldwaarnemingen. Hiermee kan de vraagstelling beantwoord worden of binnen het plangebied archeologische waarden aanwezig (kunnen) zijn en of deze vervolgonderzoek en/of planaanpassing vereisen. Het plangebied ligt in een gebied waar een gemeentelijk archeologisch beleid is vastgesteld. Op grond van dit beleid valt het plangebied in een zone met een hoge archeologische verwachting. Hier is archeologisch onderzoek vereist bij bodemingrepen die meer dan honderd vierkante meter beslaan en die dieper reiken dan dertig centimeter. Om in deze zone een omgevingsvergunning te kunnen verkrijgen, dient de initiatiefnemer een rapport te overleggen waarin naar oordeel van de bevoegde overheid de archeologische waarde van het plangebied voldoende is vastgesteld. In het kader van dit proces heeft het in dit rapport beschreven onderzoek plaatsgevonden.
ArcheoPro voert haar onderzoeken uit conform de hiervoor vastgelegde normen en richtlijnen (KNA 4.0 en SIKB BRL 4000) en is in het bezit van de daarvoor vereiste BRL 4000 certificaten 4002 en 4003. Het onderzoek is uitgevoerd door drs. R.P. Exaltus (senior-archeoloog), ing. P.J. Orbons (senior vakspecialist) en H. Rik (veldtechnicus).
Versie: 13-05-2020
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 7
Figuur 1: De ligging van het plangebied (rood omlijnd) met daaromheen de cirkel die de buitengrens van het onderzoeksgebied aangeeft 1
1 Bron: Kadaster Topografische Dienst, Top25Raster, Top10Vector, GBKN kaarten, Emmen 2008.
Versie: 13-05-2020
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 8
Figuur 2: De binnen het plangebied voorgenomen bouw van drie woningen 2
2 Bron: Jeroen Rudolphie
Versie: 13-05-2020
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 9
Figuur 3: Bestemmingsplankaart voor plangebied 3
3 Bron: www.ruimtelijkeplannen.nl
Versie: 13-05-2020
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 10
2 Bureauonderzoek
2.1 Methode en bronnen Onderzoeksgebied bureauonderzoek: Cirkel met een straal van één kilometer rond het centrum van het plangebied Tijdens het bureauonderzoek wordt door de bestudering van beschikbare bronnen, kennis vergaard omtrent de bodem en geologie van het onderzoeksgebied en de hierin bekende en te verwachten archeologische waarden. Aan de hand van de resultaten van het bureauonderzoek kan de beste aanpak voor het veldonderzoek worden bepaald. Hierbij zijn de volgende bronnen geraadpleegd (voor bronvermelding; zie ook literatuurlijst, dit geldt ook voor de kaarten die in de tekst opgenomen zijn): • • • • • • • • • • • • •
Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) Archeologische MonumentenKaart (AMK) ARCHeologisch Informatie Systeem (ARCHIS) Atlas van topografische kaarten Nederland 1955-1965, 1:50.000 Bodemkaart 1:50.000 Gemeente Lingewaard, Archeologische beleidskaart Geomorfologische kaart 1:50.000 Geologische kaart 1:50.000 Grote historische atlas van Nederland 1:50.000 1838-1857 (Deel Oost) Grote historische topografische atlas van Nederland, provincie Gelderland 1:25.000 1894-1926 Indicatieve Kaart Archeologische Waarden (IKAW) Kadastrale minuutplan met aanwijzende tafels, 1830 Provincie Gelderland; Wateratlas
Versie: 13-05-2020
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 11
Figuur 4: Luchtfoto met daarop rood omlijnd het plangebied 4
2.2 Geo(morfo)logie, aardkunde en bodem
(LS04)
Gedurende het Weichseliën maakte het onderzoeksgebied deel uit van een vlechtend riviersysteem waarbinnen grofzandig- en grindrijk materiaal werd afgezet. De geologische kaart geeft aan dat het plangebied in een zone ligt met afzettingen in recente stroomgordels. Uit Berendsen en Stouthamer (2001), blijkt dat het om afzettingen gaat van de stroomgordel van Ressen. Deze functioneerde ongeveer tussen 3000 BC tot aan het begin van de jaartelling. Vanaf ca. 300 v. Chr. zijn de oeverafzettingen van deze stroomgordel overdekt geraakt door oeverafzettingen van de Waal, die vanaf deze periode actief is. Het plangebied ligt ongeveer anderhalve kilometer ten noorden van de Waal op een rivieroeverwal waarop het overgrote deel van het onderzoeksgebied ligt (legenda-eenheid 3K25 op figuur 6). De noordelijke helft van het onderzoeksgebied wordt doorsneden door een rivierkom- en oeverwalachtige vlakte (legenda-eenheid 2M22) op figuur 6). Eenzelfde vlakte is langs de westrand van het onderzoeksgebied aanwezig. Op de uitsnede uit het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN; figuur 7) is te zien dat deze vlakten lager liggen dan de oeverwal. De bodems binnen het plangebied bestaan uit kalkhoudende ooivaaggronden die zijn gevormd in zware zavel en lichte klei (legenda-eenheid Rd90A). Dit type bodem wordt gekenmerkt door beginnende bodemvorming met roestvlekken op relatief grote diepte.
De grondwatertrap bedraagt hier VII hetgeen betekent dat de gemiddelde hoogste grondwaterstand beneden 80 cm -Mv ligt en de gemiddelde laagste grondwaterstand dieper dan 120 cm -Mv. 4 Bron: http://maps.google.nl
Versie: 13-05-2020
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 12
Figuur 5: Uitsnede uit de paleogeografische kaart met daarin rood omlijnd het plangebied met daaromheen de cirkel die de buitengrens van het onderzoeksgebied aangeeft 5
5 Bron: P Vernieuwd digitaal basistand basisbestand paleogeografie van de Rijn-Maas Delta. K.M. Cohen, E. Stourhamer. 2012
Versie: 13-05-2020
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 13
Figuur 6: Uitsnede uit de geomorfologische kaart met daarin rood omlijnd het plangebied met daaromheen de cirkel die de buitengrens van het onderzoeksgebied aangeeft 6
6 Bron: Stichting voor Bodemkartering: Geomorfologische kaart van Nederland 1:50.000, Staring Centrum, Wageningen, 1989
Versie: 13-05-2020
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 14
Figuur 7: Uitsnede uit het Actueel Hoogtebestand Nederland met daarin rood omlijnd het plangebied met daaromheen de cirkel die de buitengrens van het onderzoeksgebied aangeeft 7
7 Bron: Rijkswaterstaat, Servicedesk Data, AHN (Actueel Hoogtebestand Nederland), Delft
Versie: 13-05-2020
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 15
Figuur 8: Uitsnede uit de bodemkaart met daarin rood omlijnd het plangebied met daaromheen de cirkel die de buitengrens van het onderzoeksgebied aangeeft. Voor uitleg van de codes, zie hoofdstuk 2.2 8
8 Bron: Stichting voor Bodemkartering,
Versie: 13-05-2020
Bodemkaart van Nederland 1:50.000. Wageningen, 1968
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 16
Figuur 9: Uitsnede uit de grondwatertrappenkaart met daarin rood omlijnd het plangebied met daaromheen de cirkel die de buitengrens van het onderzoeksgebied aangeeft 9
9 Bron: Stichting voor Bodemkartering,
Versie: 13-05-2020
Bodemkaart van Nederland 1:50.000. Wageningen, 1968
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
2.3 Archeologie
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 17
(LS01/LS04)
De cultuurhistorische waardenkaart van de gemeente Lingewaard (figuur 11) toont met betrekking tot het plangebied dat dit in een zone ligt waarvoor een hoge archeologische verwachting geldt. Binnen het onderzoeksterrein liggen vier archeologische monumenten met daarbinnen een groot aantal archeologische waarnemingen. Deze liggen vrijwel allemaal op de westelijke helft van het onderzoeksgebied en op relatief grote afstand van het plangebied. Hieronder worden de vindplaatsen die op maximaal zevenhonderd meter van het plangebied liggen, nader besproken. Monument 3954 ligt ongeveer zevenhonderd meter ten noordwesten van het plangebied en vormt samen met het direct ten noorden gelegen monument 3955, een oude woongrond waarop tijdens door RAAP verricht onderzoek oppervlaktevondsten zijn gedaan van voornamelijk vroeg- en laat-middeleeuws aardewerk. Mogelijk dateert hier al een nederzetting uit de ijzertijd. Monument 3956 ligt ruim zeshonderd meter ten noordwesten van het plangebied en betreft een terrein met sporen van bewoning uit de late ijzertijd en/of de Romeinse tijd en de Vroege Middeleeuwen. In 1941, 1943 en 1948 zijn hier opgravingen verricht door W.C. Braat. Ook zijn enkele gasleidingsleuven door het terrein gegraven.
Naast diverse vondsten uit de Romeinse tijd, de vroege- en late middeleeuwen, zijn ook enkele (losse) vondsten uit het laat neolithicum en/of de vroege bronstijd gedaan. Monument 12412 ligt op de noordgrens van het onderzoeksgebied en betreft eveneens een nederzettingsterrein uit de periode ijzertijd tot de late middeleeuwen. Ten westen van het plangebied ligt van noord naar zuid een reeks waarnemingsnummers die niet binnen een monument vallen. Het betreft van noord naar zuid achtereenvolgens de waarnemingsnummers 43446, 58989, 58987, 58985, 57477 en 412700. De waarneming 43446 betreft een bronzen saterkop die lijkt op een (Romeins?) olielampje of wierooklampje. Waarschijnlijk betreft het een vervalsing uit de nieuwe tijd. De waarneming 412700 betreft een tijdens door RAAP verricht booronderzoek aangetroffen, goed geconserveerde vindplaats met een omvang van minimaal 0.3 hectare die dateert uit de periode neolithicum tot en met de Romeinse tijd (Boemaars, N.M.J.E. & E.C. Pronk, 2008). De waarnemingen 58987 en 58989 betreffen een terrein (grote woerdgrond) waarop aardewerkresten zijn aangetroffen uit de ijzertijd, de Romeinse tijd en de middeleeuwen. De waarneming 58985 betreft oppervlaktevondsten die bestaan uit aardwerkscherven uit de late middeleeuwen. Omdat booronderzoek hier geen vondsten heeft opgeleverd is de kans groot dat het om bemestingsaardewerk gaat.
De waarneming 57477 betreft een tijdens door RAAP verricht booronderzoek aangetroffen fragment kogelpotachtig, gedraaid aardewerk uit de late middeleeuwen aangetroffen. Dit fragment is aangetroffen in de oeverafzettingen (lichtbruingrijze, zandige klei) op 50 cm Mv. Aangezien op dezelfde diepte tevens een stukje recent puin is aangetroffen en een megaboring op deze plaats geen aanvullende archeologische indicatoren heeft opgeleverd, vormt het aardewerkfragmentje geen aanleiding om de aanwezigheid van een archeologische vindplaats in het plangebied te vermoeden (Boemaars, N.M.J.E., 2004).
Versie: 13-05-2020
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 18
Figuur 10: Kaart met Archis-gegevens met daarop een cirkel met een straal van één kilometer rond het plangebied die de buitengrens van het onderzoeksgebied aangeeft 10
10 Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, ARCHIS III (Archeologisch Informatie Systeem), http://archis.cultureelerfgoed.nl
Versie: 13-05-2020
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 19
Figuur 11a: Uitsnede uit de gemeentelijke beleidskaart 11
11 Bron: Gemeente Lingewaard
Versie: 13-05-2020
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 20
Figuur 11b: Legenda van de gemeentelijke beleidskaart 12
12 Bron: Gemeente Lingewaard
Versie: 13-05-2020
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
2.4 Historie
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 21
(LS03)
Bemmel wordt voor het eerst genoemd in 1178 toen Heilwig van Reenen van haar vader het dorp “Bemele juxta Noviomagus” kreeg. In deze tijd is ook het eerste Romaanse tufstenen kerkje van het dorp gebouwd. Deze lag langs een dijkje uit de achtste tot de tiende eeuw dat ligt op de locatie van de huidige Dorpsstraat. Bemmel maakt deel uit van de Over-Betuwe die vanaf 1327 bestuurd werd door een meestal in Bemmel woonachtige ambtman van de hertog van Gelre. Hierdoor heeft Bemmel mogelijk een bestuurlijk zwaartepunt gevormd dat edelen naar het dorp trok. In de veertiende eeuw waren er hierdoor vier omgrachte kastelen binnen het dorp aanwezig. Later werden deze omgevormd tot buitenplaatsen. Tot in de zeventiende eeuw liep de Waal pal langs het dorp. Om een einde te maken aan de vele overstromingen is de loop van de Waal in de zeventiende eeuw verlegd. Figuur 15 toont uitsneden uit de topografische kaarten uit 1845, 1991, 1960 en 2011. Hierop is te zien dat het plangebied in de negentiende eeuw deel uitmaakte van twee akkerpercelen op relatief grote afstand van historische bebouwing. Deze gegevens zijn in overeenstemming met die op de kadasterkaart uit de periode 1811-1832. Op de kaart uit 1960 bestaat het plangebied inmiddels uit een boomgaard. Later in de twintigste eeuw, is ter plaatse van het plangebied en tuinbouwbedrijf gebouwd.
Het grootste deel van het plangebied ligt sindsdien binnen een tuinbouwkas.
Figuur 12: Uitsnede uit de Tranchotkaart van 1805 13
13 Bron: Tranchot en v. Muffling, Kartenaufnahme der Rheinlande 1803-1820
Versie: 13-05-2020
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 22
Figuur 13: Uitsnede uit de kaart cultuurhistorische monumenten
Versie: 13-05-2020
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 23
Figuur 14: Uitsnede uit de kadastrale kaart uit 1832 14
14 Bron: Kadaster Topografische Dienst, Top25Raster, Top10Vector, GBKN kaarten, Emmen 2008
Versie: 13-05-2020
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 24
Figuur 15: Uitsneden uit de topografische kaarten uit achtereenvolgens: 1845, 1891, 1960 en 2011 15
15 Bron: Kadaster Topografische Dienst
Versie: 13-05-2020
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 25
2.5 Gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel
(LS05)
Specifieke ligging Het plangebied ligt op oeverwalafzettingen van de Waal waarvan de sedimentatie rond het begin van de jaartelling is begonnen. In de diepere ondergrond liggen afzettingen van de stroomgordel van Ressen. Deze functioneerde ongeveer tussen 3000 BC tot aan het begin van de jaartelling. Het plangebied heeft in de negentiende eeuw deel uitgemaakt van akkers en is in de twintigste eeuw beplant met fruitbomen en later bebouwd met een kassencomplex. Verwachte perioden (datering) De verwachting hangt sterk samen met de op de afzettingen van de stroomgordels van Ressen en de Waal aangetroffen archeologische resten. Op basis hiervan kan de archeologische verwachting per periode als volgt worden gespecificeerd: Paleolithicum: Zeer lage verwachting Mesolithicum: Lage verwachting Neolithicum: Lage verwachting Bronstijd: Middelhoge verwachting IJzertijd: Hoge verwachting Romeinse tijd: Hoge verwachting Middeleeuwen: Hoge verwachting Nieuwe tijd: Lage verwachting De lage verwachting voor resten uit de nieuwe tijd hangt samen met de ligging binnen akkers en een boomgaard. Complextypen De aard van en de aan- of afwezigheid van archeologische resten uit de bronstijd tot en met de Romeinse tijd binnen het plangebied is afhankelijk van de aan- of afwezigheid van stroomgordel- en oeverwalafzettingen in de ondiepe ondergrond.
Indien deze aanwezig zijn kunnen eventueel resten van nederzettingen of grafvelden uit deze perioden aanwezig zijn. Dergelijke resten hebben doorgaans een omvang van (aanzienlijk) meer dan vijfhonderd vierkante meter. Resten uit de middeleeuwen kunnen uit losse huisplaatsen bestaan met bijbehorende spoorvullingen en perceelstructuren. Uiterlijke kenmerken Nederzettingsresten uit alle perioden zullen binnen het plangebied uit vondststrooiïngen bestaan en/of uit opgevulde spoorvullingen onder de bouwvoor of onder latere klei- en/of zandafzettingen. Resten uit de bronstijd, ijzertijd en de Romeinse tijd liggen in het rivierengebied zelden meer dan een meter beneden het maaiveld en worden veelal gekenmerkt door de aanwezigheid van donkere lagen. Het kan hierbij zowel gaan om vondstlagen als om met houtskool verrijkte vegetatie-horizonten. Grafvelden kunnen zowel uit inhumatiegraven van enkele vierkante meters grootte bestaan als uit resten van grafheuvels en crematieresten. Mogelijke verstoringen Door het gebruik als akker in de negentiende eeuw zal op zijn minst oppervlakkige bodemverstoring zijn opgetreden. Het planten en rooien van fruitbomen in de twintigste eeuw kan plaatselijk tot diepe bodemverstoring hebben geleid.
Versie: 13-05-2020
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 26
2.6 Onderzoeksstrategie
(LS05)
Het booronderzoek was met name gericht op het opsporen van in het verleden bewoonbare stroomgordel-afzettingen. Tevens moest worden vastgesteld of in de binnen het plangebied aanwezige afzettingen, archeologische vondsten of archeologische lagen aanwezig zijn. Uit het gespecificeerd verwachtingsmodel blijkt dat binnen het plangebied met name archeologische resten aanwezig zullen zijn uit de periode bronstijd tot middeleeuwen die een grotere omvang zullen hebben dan vijfhonderd vierkante meter en die gekenmerkt worden door een archeologische laag. Volgens de Leidraad inventariserend veldonderzoek; Deel: karterend booronderzoek (SIKB, 2006), volstaat de zoekoptie D1 hier derhalve. Door ArcheoPro zijn binnen het plangebied 9 boringen gezet met telkens 35 meter afstand tussen de boringen en 30 meter afstand tussen de boorraaien. Hierdoor ontstaat een boordichtheid van 20 boringen per hectare. Deze boringen zijn gezet in vier west-oost gerichte boorraaien. Voor het booronderzoek is gebruik gemaakt van een guts met een diameter van drie centimeter en een edelmanboor met een diameter van twaalf centimeter. Het hiermee opgeboorde materiaal is laagsgewijs afgesneden en verbrokkeld. De maximale boordiepte bedraagt 2,8 meter onder het maaiveld. Van alle boorpunten is de NAP-hoogte bepaald door middel van het AHN en de waterpas.
Figuur 16: Het deel van het plangebied buiten de kas, gezien vanuit het zuiden
Versie: 13-05-2020
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 27
3 Veldonderzoek
3.1 Verrichte werkzaamheden Positie boringen: Gebruikt boormateriaal: Totaal aantal boringen: Boorgrid: Boordichtheid: Geboorde diepte: Inmeten boorlocaties: Boorbeschrijving:
(VS03)
Regelmatige verdeling over het plangebied (figuur 19). Guts met diameter van 3 cm en edelmanboor met een diameter van 12 cm. Negen 30 x 35m Tien boringen per hectare 2,8 m –Mv GPS, meetlint en waterpas Archeologische Standaard Boorbeschrijving (ASB 5.2)
Inspectie bodemontsluitingen en/of oppervlaktekartering: In verband met de begroeiing van het plangebied was geen oppervlaktekartering mogelijk. Evenmin waren bodemontsluitingen aanwezig die geïnspecteerd konden worden op de aanwezigheid van archeologische indicatoren.
3.2 Resultaten booronderzoek
(VS03)
De boorpunten liggen zoveel mogelijk op de locaties waarop de bodemingrepen zullen plaatsvinden (zie figuur 19) De ligging van de boorpunten is weergegeven op de boorpuntenkaart. De resultaten van het booronderzoek zijn opgesomd in Bijlage 1. Bovenin de boringen is rommelige toplaag aangetroffen die bestaat uit sterk zandige klei. De dikte van deze toplaag bedraagt zestig centimeter in boring 5 en 35 tot 40 centimeter in de overige boringen Deze toplaag is van relatief recente oorsprong, hetgeen blijkt uit de aanwezigheid hierin van relatief moderne metaal- en glasresten en zelfs plastic. Onder deze recent vergraven toplaag is zwak humeuze, matig stevige klei aangetroffen. De zandigheid van de top hiervan varieert van zwak zandig in de boringen 1, 2 en 3 tot sterk zandig in de boringen 4, 5 en 7. In de boringen 1, 2, 3, 4, 5 en 7 is dit kleipakket 1,6 tot 2,1 meter dik en is het grootste deel hiervan, zwak zandig. Dit is op de boorpunten 1, 2 en 3 al direct onder de toplaag het geval. Het lijkt om een pakket komklei te gaan. Hierin zijn geen vegetatiehorizonten of anderszins “vuile” lagen aangetroffen. Onder deze komklei is in de boringen 1 tot en met 5 en 7, ongerijpte, slappe klei aangetroffen die deels wordt onderbroken door dunne zandlaagjes.
Vanaf ongeveer 2,3 meter beneden het maaiveld gaat de door zandlaagjes onderbroken klei in de boringen 1 tot en met 5, over in een pakket door kleilaagjes onderbroken zand. In boring 7 is dit het geval op ruim twee meter beneden het maaiveld. Dit zand was ten tijde van het veldonderzoek dermate waterverzadigd dat het vanaf een diepte van ongeveer twee en een halve meter beneden het maaiveld, uit de guts bleef stromen. In de boringen 6, 8 en 9, is al tussen 0,9 tot 1,2 meter beneden het maaiveld door kleilaagjes onderbroken zand aangetroffen. Tussen 1,4 en 1,9 meter beneden het maaiveld gaat dit gelaagde zandpakket over in sterk waterverzadigd, grof zand. Het lijkt hier om beddingafzettingen van de stroomgordel van Ressen te gaan. De ligging van de top van de afzettingen van de stroomgordel van Ressen varieert derhalve sterk binnen het plangebied, van slechts 0,9 meter benden het maaiveld op boorpunt 6, tot meer dan twee meter beneden het maaiveld op de boorpunten 1 tot en met 5. Ondanks het per boorpunt Versie: 13-05-2020
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 28
naboren met een edelmanboor met een diameter van 12 cm tot ongeveer een meter beneden het maaiveld, en het zorgvuldig doorzoeken van het hiermee opgeboorde materiaal, zijn in geen van de boringen archeologische indicatoren aangetroffen.
Figuur 17: Het door zandlaagjes onderbroken kleipakket zoals dit in de boringen 1 tot en met 5 en 7 is aangetroffen
Figuur 18: Boorprofielen
Versie: 13-05-2020
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 29
Figuur 19: Boorpunten met verstoringsdiepten
Versie: 13-05-2020
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
4 Conclusies en aanbevelingen
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 30
(VS07)
Volgens het gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel geldt binnen het plangebied een middelhoge verwachting voor resten uit de bronstijd, een hoge verwachting voor resten uit de periode ijzertijd tot en met de middeleeuwen en een (zeer) lage verwachting voor resten uit perioden voorafgaande aan het neolithicum. Voor resten uit de nieuwe tijd geldt in verband met de ligging van het plangebied op akkers en in een boomgaard, eveneens een lage verwachting. Om het gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel te toetsen zijn binnen het plangebied negen boringen gezet met behulp van een guts en een edelmanboor met een diameter van 12 cm. Uit de resultaten van het booronderzoek blijkt dat de top van de bodem binnen het plangebied uit een rommelig pakket sterk zandige klei bestaat met daarin moderne insluitsels. Onder deze relatief recent gevormde toplaag is een komachtig pakket klei aanwezig dat met name op het westelijke deel van het plangebied, weinig zand bevat. Op het centrale en het oostelijke deel van het plangebied is de top van de klei duidelijk zandiger en lijkt deze meer een overwalachtige afzetting te vormen. In de zuidoosthoek van het plangebied gaat deze klei al rond een meter beneden het maaiveld over in een gelaagd zandpakket met daaronder, grof beddingzand.
Op de overige delen van het plangebied lopen de klei-afzettingen door tot ruim twee meter beneden het maaiveld. Vegetatie-horizonten die samen zouden kunnen hangen met archeologische sporen, ontbreken binnen het plangebied, evenals overige “vuile” lagen. Ondanks het op alle boorpunten tot ongeveer een meter beneden het maaiveld naboren met een edelmanboor met een diameter van 12 cm zijn in geen van de boringen archeologische indicatoren aangetroffen. In verband hiermee is het KNA-onderdeel Waardestelling in dit rapport niet nader uitgewerkt. In verband met het ontbreken van archeologische indicatoren en vegetatie-horizonten e.d., geven de resultaten van het onderzoek geen aanleiding om archeologisch vervolgonderzoek te adviseren. Evenmin zijn tijdens het onderzoek archeologische resten aangetroffen waarmee tijdens de verdere planvorming of bij de uitvoering van de geplande werkzaamheden rekening zou moeten worden gehouden. Het is aan de bevoegde overheid, in dit geval de gemeente Lingewaard om te beoordelen of zij dit advies al dan niet overneemt. In alle gevallen geldt dat indien bij toekomstig graafwerk archeologische vondsten worden gedaan of archeologische grondsporen worden aangetroffen, deze direct gemeld dienen te worden bij de minister conform de Erfgoedwet 2015, artikel 5.10 & 5.11.
Versie: 13-05-2020
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 31
Verklarende woordenlijst
Verklarende woordenlijst AHN Actueel Hoogtebestand Nederland AMK Archeologische Monumentenkaart ASB Archeologische Standaard Boorbeschrijving Archis Archeologisch Informatie Systeem BP Before Present (present=1950) GIS Geografische Informatie Systemen GPS Global Positioning System IKAW Indicatieve Kaart van Archeologische Waarden IVO Inventariserend VeldOnderzoek KLIC Kabels en Leidingen Informatie Centrum KNA Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie -mv Onder maaiveld NAP Normaal Amsterdams Peil PVA Plan van Aanpak PVE Programma van Eisen RCE Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed SBB Standaard Boor Beschrijvingsmethode SIKB Stichting Infrastructuur Kwaliteitsborging Bodembeheer
Archeologische tijdschaal Periode Midden- en Laat Paleolithicum (oude steentijd) Mesolithicum (midden steentijd) Neolithicum (nieuwe steentijd) Bronstijd IJzertijd Romeinse tijd Vroege middeleeuwen Volle middeleeuwen Late middeleeuwen Nieuwe tijd
Versie: 13-05-2020
Datering 250.000
- 9000
9000 4500 2000 800 12 v chr. 500 1000 1250 1500
-
4500 2000 800 12 v. chr. 500 n. chr. 1000 1250 1500 heden
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 32
Bronnen Grote historische Provincie Atlas van Nederland; deel 3 Oost-Nederland 1838-1857 1:50.000. Topografische dienst Wolters Noordhoff Groningen 1990 Grote historische topografische Provincie Atlas Gelderland; 1905 1:25.000. Nieuwland Tilburg 2006 Grote topografische atlas van Nederland 1:50.000 Deel 3 Oost-Nederland. Topografische dienst. Wolters Noordhoff Groningen 1997 Kadaster Topografische Dienst, Top25Raster, Top10Vector, GBKN kaarten, Emmen 2008 Luchtfoto, http://maps.google.nl Provincie Gelderland Wateratlas http//geodata2.prov.gelderland.nl//apps/wateratlas/ Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, IKAW 2 (Indicatieve kaart Archeologische Waarden), Amersfoort. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, AMK (Archeologische monumentenkaart), Amersfoort. Rijkswaterstaat, Servicedesk Data, AHN (Actueel Hoogtebestand Nederland), Delft. Stichting voor Bodemkartering, Bodemkaart van Nederland 1:50.000. Wageningen, 1968. Stichting voor Bodemkartering: Geomorfologische kaart van Nederland 1:50.000, Staring Centrum, Wageningen, 1989 Stichting voor Bodemkartering, Geologische kaart van Nederland 1:50.000. Wageningen, 1968. Tranchot en v. Muffling, Kartenaufnahme der Rheinlande 1803-1820 Twaalf provinciën 2007. Atlas van topografische kaarten. Nederland 1955-1965. Uitgeverij twaalf provinciën. Landsmeer.
Digitale bronnen Ruimtelijke plannen http://www.ruimtelijkeplannen.nl Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed - Archis III http://archis.cultureelerfgoed.nl
Versie: 13-05-2020
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 33
Literatuur Cate, J. A. M. ten. A. F. van Holst, H. Kleijer en J. Stolp, 1995. Handleiding bodemgeografisch onderzoek; richtlijnen en voorschriften. Deel A: Bodem. Wageningen, DLO-Staring Centrum. Technisch Document 19A. Cohen, K.M. & E. Stouthamer, 2012. Beknopte toelichting bij het digitaal basisbestand paleogeografie van de Rijn-Maas Delta, Utrecht, 2012. Es. Van W.A., Sarfatij, H. & P.J. Woltering (red.) 1988. Archeologie in Nederland; De rijkdom van het bodemarchief. Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek. Amersfoort. Kuiper, M. 2006/2007. Atlas van topografische kaarten Nederland, 1955-1965. Uitgeverij 12 Provinciën, Landsmeer. Leidraad inventariserend veldonderzoek; Deel: karterend booronderzoek (SIKB, 2006)
Versie: 13-05-2020
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 34
Bijlage 1: Boorbeschrijving
Algemene boorgegevens Soort boring Projectnummer Projectnaam Deelgebied Organisatie Archis meldingsnummer Coördinaatsysteem Coördinaatsysteemdatum Locatiebepaling Referentievlak Bepaling maaiveldhoogte Boormethode Boordiameter Opdrachtgever
BAR 18-075 Nevelveld 16-18, Bemmel NVT ArcheoPro 4620137100 RD2000 ETRS89 GPS en meetlint NAP AHN – Waterpas Guts en edelman 3 cm en 15 cm Jeroen Rudolphie
Posities van boringen (boorlocaties) Boornummer XCO 1 188855.1 2 188864.9 3 188874.1 4 188888.6 5 188891.5 6 188910.0 7 188916.8 8 188924.0 9 188919.5
Versie: 13-05-2020
YCO 433123.4 433095.0 433069.8 433155.7 433121.0 433083.2 433166.8 433133.1 433107.4
Meters t.o.v. NAP 9.77 9.85 9.79 9.80 9.83 9.85 9.82 9.80 9.88
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 35
Boorbeschrijving volgens ASB 5.2 Boor Nr. 1
2
3
4
5
6
7
LDO 33 168 213 235 260 35 166 210 233 265 32 178 214 235 260 40 72 203 228 255 60 118 210 234 260 34 88 140 155 42 73
Versie: 13-05-2020
Lithologie GD BK BS K K K K Z K K K K Z K K K K Z K K K K Z K K K K Z K K Z Z K K
BZ 3 1 1 2
BG
BH 3 1
3 1 1 2
3 1
3 1 1 2
3 1
3 3 1 2
3 1
3 3 1 2
3 1
2 1
3 1
3 1
3 1
Kleur HK BR GR GR GR GR BR GR GR GR GR BR GR GR GR GR BR GR GR GR GR BR GR GR GR GR BR GR GR GR BR GR
TK GR BR
GR BR
GR BR
GR BR
GR BR
GR BR
IK
VLK GR
LI
Overige kenmerken CO PLH VS MST SL SL
AIS SST
KOM Fluv Fluv Fluv
ZL KL
GR
ROG MST SL SL
KOM Fluv Fluv Fluv
ZL KL
GR
ROG MST SL SL
KOM Fluv Fluv Fluv
ZL KL
GR LI
KOM Fluv Fluv Fluv ROG
MST SL SL
LI
KOM Fluv Fluv Fluv
ZL KL
GR
LI
ROG MST
KOM Fluv BED
KL GR BR
GR LI
GI
ROG MST SL SL
LI
BI ROG
ZL KL
GR LI
BHN
ROG MST
www.ArcheoPro.nl
KOM
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
8
9
158 190 206 225 43 110 194 205 37 117 182 200
K K K Z K K Z Z K K Z Z
3 1 2
1
2 1
3 1
2 1
3 1
GR GR GR GR BR GR GR GR BR GR GR GR
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 36
BR
GR BR
LI
MST SL SL
ZL KL
GR LI
KOM Fluv Fluv Fluv ROG
MST
KOM Fluv BED
KL GR BR
GR LI
ROG MST KL
KOM Fluv BED
Betekenis van de afkortingen: LDO – Onderzijde boortraject Lithologie: GD – Onverharde sedimenten: G = grind, K = klei, L = leem, V = veen en Z = zand Bijmengsels: BK = bijmengsel klei, BS = bijmengsel silt, BZ =bijmengsel zand, BG= bijmengsel grind, BH = bijmengsel humus. Betekenis toegevoegde cijfers: 1 = zwak, 2 = matig, 3 = sterk en 4 = uiterst. Kleur: HK = hoofdkleur, BL = blauw, BR = bruin, GE = geel, GN = groen, GR = grijs, OL = olijf, OR =oranje, PA = paars, RO = rood, RZ = roze, WI = wit, ZW = zwart. TK = Tweede kleur (kleurafkortingen als boven). IK = Intensiteit kleur: LI = licht en DO = donker VLK = Vlekken (V): 2e en 3e letter is kleurafkorting als boven, 1 = weinig, 2 = matig , 3= veel Overige kenmerken: CO = Consistentie (C ): ZSL-zeer slap, SLA-slap, MSL-matig slap, MST-matig stevig, STV-stevig PLH = plantenresten (PL0 = geen, PL1 = spoor, PL2 = weinig, PL3 = veel) VS = veensoorten SST = Sedimentaire structuren BHN = Bodemhorizont; BHC = C-horizont BI = Bodemkundige interpretaties; BOV = bouwvoor , ROG = rommelig, OPG = opgebracht
Versie: 13-05-2020
www.ArcheoPro.nl
Archeologische onderzoek Nevelveld 16-18, Bemmel, Gemeente Lingewaard.
ArcheoPro Rapport, 18017, Pagina 37
GI = Geologische interpretaties; KOM = komafzetting, Fluv. = fluviatiel, BED = beddingafzetting AIS = Archeologische indicatoren
Versie: 13-05-2020
www.ArcheoPro.nl