851929 Bijlage 6.13 Archeologisch evaluatierapport
Tekst van het document
Evaluatie
Evaluatierapport Vleumingen Gendt, gemeente Lingewaard
West-vindplaats
2,
Een inventariserend en waarderend veldonderzoek door middel van proefsleuven
Projectnummer:
V21-4738
Status en versie:
definitief, 2.0
In opdracht van:
Hendriks Projectontwikkeling
Rapportage:
C.W. Koot, R. Brouwer & J. Kerpentier
Plaats en datum:
Amersfoort, 18-07-2022
Niets uit dit werk mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke andere wijze dan ook, daaronder mede begrepen gehele of gedeeltelijke bewerking van het werk, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Vestigia BV Vestigia BV Spoorstraat 5 3811 MN Amersfoort telefoon 033 277 92 00 info@vestigia.nl
V22-4738: Evaluatierapport Vleumingen West-vindplaats 2, Gendt, gemeente Lingewaard
VESTIGIA BV Archeologie & Cultuurhistorie, (definitief, 2.0), d.d. 18-07-2023
2
V22-4738: Evaluatierapport Vleumingen West-vindplaats 2, Gendt, gemeente Lingewaard
Projectgegevens
Initiatief Toponiem / locatie Plaats Gemeente Provincie Opdrachtgever
Contactpersoon opdrachtgever Oppervlakte plangebied Diepte grondwerkzaamheden Huidig grondgebruik Onderzoeksmelding Soort onderzoek CMA/AMK-status status Archeologische Beleidskaart, gemeente Lingewaard RD-hoekcoördinaten van het plangebied Kaartblad (1:25.000) kadastrale gegevens NAP-hoogte maaiveld Geomorfologische context Grondwaterkundige gegevens Uitvoerder en documentatie Uitvoering archeologisch veldwerk Projectleider/Senior archeoloog Projectmedewerkers
Uitvoering onderzoek Bevoegd gezag
Contactpersoon Verantwoordelijk depot
Contactpersoon Gecontroleerd door C.W. Koot Geaccordeerd door
Woningbouw Nijmeegsestraat 48(Vleumingen-West) Gendt Lingewaard Gelderland Hendriks Projectontwikkeling Kanaalstraat 12 |5347 KM Oss Dhr. J. Ondersteijn Ca. 3,9 ha Overwegend 0,8 m -Mv Agrarisch/braakliggend 5330889100 Inventariserend veldonderzoek-proefsleuven n.v.t. Middelhoge en hoge verwachting 194.579 / 432.004
194.611 / 432.196 194.584 / 432.198 194.604 / 432.004 40D GEN00-E9-05 en -1158 10,40 m (noord) tot 11,0 m (zuid) +NAP Oeversedimenten op stroomgordelsedimenten Grondwatertrap VII Vestigia BV Archeologie & Cultuurhistorie 14&15 februari 2023 C.W. Koot (53020204) R. Brouwer (sr. KNA-archeoloog, 66367257) M. van der Linden (KNA-archeoloog BA, 60918266) T. Klerks Th. de Gooijer (Saxion, stagiaire) R. Jansen (fa. Basten, machinist) februari 2023 – jun 2023? Gemeente Lingewaard Kinkelenburglaan 6 6681 BJ Bemmel S. Diependaal, regio archeoloog (ODRA) Provinciaal Depot voor Bodemvondsten van Gelderland Museum Kamstraat 45 6522 GB Nijmegen S. Weiß-König Sr. KNA-archeoloog d.d. 24-03-2023 Gemeente Lingewaard d.d. 11-04-2023 Depothouder d.d.
VESTIGIA BV Archeologie & Cultuurhistorie, (definitief, 2.0), d.d. 18-07-2023
1
V22-4738: Evaluatierapport Vleumingen West-vindplaats 2, Gendt, gemeente Lingewaard
Inhoudsopgave 1 2
Inleiding ......................................................................................................................................................................... 3 Voorlopige resultaten onderzoek ............................................................................................................................ 5 2.1 Vraag- en doelstelling ....................................................................................................................................... 5 2.2 Onderzoeksmethode .......................................................................................................................................... 5 3 Fysische geografie ....................................................................................................................................................... 6 4 Beoordeling sporen .................................................................................................................................................... 8 5 Beoordeling vondsten en monsters ....................................................................................................................... 12 6 Recapitulatie onderzoeksvragen .............................................................................................................................
13 7 Waardering en voorlopig selectieadvies .............................................................................................................. 17 7.1 Vindplaats 2 ....................................................................................................................................................... 17
7.1.1 7.1.2
Voorlopige waardering............................................................................................................................... 17 Voorlopig selectie-advies ........................................................................................................................... 18
7.2 Relevante vragen uit het PvE voor de waardering ................................................................................... 19 8 Uitwerking .................................................................................................................................................................. 20 9 Opgave te deponeren en deselecteren vondstmateriaal ................................................................................. 20 Kaart 1.................................................................................................................................................................................... 22 kaart 2.....................................................................................................................................................................................23 kaart 3 .................................................................................................................................................................................... 24
VESTIGIA BV Archeologie & Cultuurhistorie, (definitief, 2.0), d.d. 18-07-2023
2
V22-4738: Evaluatierapport Vleumingen West-vindplaats 2, Gendt, gemeente Lingewaard
1
Inleiding
Hendriks Projectontwikkeling is betrokken bij de herontwikkeling van het plangebied Vleumingen-West aan de Nijmeegsestraat te Gendt, gemeente Lingewaard. Het plangebied beslaat 7,8 hectare, dat is onderverdeeld in een oostelijk en westelijk deel. In 2009 en 2018 is het volledige plangebied door middel van een archeologisch bureau- en verkennend booronderzoek onderzocht, gevolgd door een karterend booronderzoek. Op basis van dit onderzoek zijn hier drie ‘vindplaatsen’ geïdentificeerd (waarvan twee op basis van een geïsoleerde boring met archeologische indicatoren). In 2020 is door Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie is een Programma van Eisen (PvE) opgesteld voor het inventariseren van deze drie vindplaatsen door middel van proefsleuven.1 Hierna heeft een proefsleuvenonderzoek plaatsgevonden van vindplaatsen 1 en 3 die zich bevinden in het oostelijk gedeelte van het plangebied (afbeelding 1). Met het proefsleuvenonderzoek is vastgesteld dat archeologische vindplaats 1 bestaat uit de sporen van een solitaire huisplaats uit de Midden-Romeinse Tijd A en vindplaats 3 uit sporen van greppels en kuilen in het toenmalig agrarisch cultuurlandschap. Beide vindplaatsen worden gekenmerkt door de aanwezigheid van een begraven bodem, waarin vondstmateriaal aanwezig is. Deze bodem heeft ook vrijwel het gehele 1e millennium v. Chr.
aan het oppervlak gelegen, getuige de aanwezigheid van een solitaire crematiebijzetting uit de Late Bronstijd (1000-700 v. Chr.) in vindplaats 3. Van beide vindplaatsen is de aard, diepteligging en omvang bepaald en de waarde bepaald conform Bijlage IV van de Kwaliteitsnorm van de Nederlandse Archeologie (KNA, versie 4.1). Nadat beide vindplaatsen 1 en 3 zijn gewaardeerd als behoudenswaardig in 2020, zijn ze vervolgens in situ behouden doordat de opdrachtgever het maaiveld heeft opgehoogd waardoor de onderkant van de bouwkuipen van de nieuwbouw tot 0,3 m boven het archeologisch niveau zijn gegraven. Bovendien hebben enkele straten in de nieuwe wijk een naam die is geïnspireerd door het archeologisch onderzoek, zoals Tegula- en Imbrexstraat, Pecunia- en Monetahof. Eind 2022 heeft Hendriks Projectontwikkeling Vestigia verzocht om het proefsleuvenonderzoek uit te voeren in vindplaats 2, in de westelijke helft van het plangebied. Hiervoor is een addendum op het PvE geschreven in januari 2023.2 Hiermee is het PvE van 2020 gehervalideerd conform de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA, versie 4.1), protocol 4001 Programma van Eisen en protocol 4003 Inventariserend Veldonderzoek. Het addendum voor het proefsleuvenonderzoek is op 31 januari 2023 goedgekeurd door alle betrokken partijen. De voorlopige resultaten van het onderzoek worden in dit evaluatierapport samengevat.
De gedocumenteerde vondsten, monsters en sporen zullen (conform de KNA3.2 OS12) worden beoordeeld op hun potentie voor het beantwoorden van de in het PvE3 gestelde vragen. Op basis van deze beoordeling wordt een voorstel gedaan voor de analyse, rapportage en deponering. Hierbij wordt voor het vondstmateriaal aangegeven of, en zo ja welk, nader onderzoek voor de uitwerking gewenst is. Na de selectie/deselectie van het vondstmateriaal wordt ingegaan op de vraag of er sprake is van verdere conservering en de hoeveelheden materiaal ter deponering. Op basis van dit evaluatierapport nemen het bevoegd gezag en de verantwoordelijke depothouder in overleg met de opdrachtgever een besluit over de resterende voltooiing van het onderzoek. Tevens is voor vindplaats 2 een waardering uitgevoerd conform Bijlage IV van de Kwaliteitsnorm voor de Nederlandse Archeologie (KNA, versie 4.1).
Hessing et al., 2020. Klerks 2023. 3 Hessing, Satijn & Picard 2020. 1
2
VESTIGIA BV Archeologie & Cultuurhistorie, (definitief, 2.0), d.d. 18-07-2023
3
V22-4738: Evaluatierapport Vleumingen West-vindplaats 2, Gendt, gemeente Lingewaard
Afbeelding 1: Situering van de vindplaatsen. Vindplaatsen 1 en 3 zijn onderzocht en in situ behouden, aangezien het gearceerde projectgebied inmiddels is ontwikkeld. Bron: Vestigia 2020.
Achterin in dit evaluatierapporten zijn drie kaarten opgenomen, namelijk de locatiekaart, het proefsleuvenplan en de allesporenkaart.
VESTIGIA BV Archeologie & Cultuurhistorie, (definitief, 2.0), d.d. 18-07-2023
4
V22-4738: Evaluatierapport Vleumingen West-vindplaats 2, Gendt, gemeente Lingewaard
2 2.1
Voorlopige resultaten onderzoek Vraag- en doelstelling
In opdracht van Hendriks Projectontwikkeling heeft Vestigia in het kader van de ontwikkeling van het plangebied Vleumingen-West een inventariserend en waarderend veldonderzoek door middel van proefsleuven uitgevoerd in vindplaats 2 (Afbeelding 1). Het doel van dit IVO-P was het vaststellen en documenteren van archeologische resten, het aanvullen en toetsen van de eerder voor het plangebied opgestelde gespecificeerde archeologische verwachting, het definiëren en interpreteren van de archeologische vindplaatsen en het waarderen hiervan volgens de Bijlage IV van de KNA (versie 4.1). Op basis hiervan zal door de gemeente Lingewaard een selectiebesluit in het kader van de archeologische monumentenzorg worden genomen. Voor de bovenomschreven doelstelling dienen de onderzoeksvragen uit het Programma van Eisen (PvE) zo volledig mogelijk te worden beantwoord. 2.2
Onderzoeksmethode
Het onderzoek is uitgevoerd conform de KNA 4.1, het PvE en het kwaliteitshandboek van Vestigia. Het proefsleufonderzoek is aangevangen met een proefsleuf van 25 x 4 m over de verwachte vindplaats. Aangezien hierin twee sporen waren gelegen is vervolgens met aanvullende proefsleuven de aard en omvang van de vindplaats bepaald. Daarvoor is eerst proefsleuf 1 met 5 naar het noorden verlengd tot 30 m, en in deze uitbreiding zijn geen nieuwe sporen waargenomen. Ter plaats van de sporen zijn 2 proefsleuven haaks op proefsleuf 1 getrokken. Proefsleuf 2 is aan de westelijke zijde 9 m lang en aan de oostelijke zijde 5 m, voor proefsleuf 3 zijn dit respectievelijk 10 en 8 m. Met als resultaat één spoor in de oostelijke zijde van proefsleuf 3. Hetgeen het aantal sporen brengt op twee kuilen en een solitair paalspoor.
Afbeelding 2: Het oostelijk deel van het plangebied met de situering van de proefsleuven 1 tot en met 3 over de contour van de vindplaats.
De proefsleuven zijn aangelegd door een kraanmachine met gladde bak, onder begeleiding van een sr.
VESTIGIA BV Archeologie & Cultuurhistorie, (definitief, 2.0), d.d. 18-07-2023
5
V22-4738: Evaluatierapport Vleumingen West-vindplaats 2, Gendt, gemeente Lingewaard
KNA-archeoloog. Er is laagsgewijs verdiept tot een diepte van circa 80 cm, onder een dunne en zich enigszins vuilgrijs aftekende begraven bodem waaronder de sporen waren te onderscheiden. De archeologische sporen zijn handmatig opgeschaafd en ingekrast. Het opgravingsvlak is vervolgens gefotografeerd, getekend, ingemeten en nog eens met een metaaldetector onderzocht. De sporen zijn beschreven, gecoupeerd en volledig afgewerkt. Vondsten zijn per spoor of per vak verzameld. Van de twee kuilen zijn grondmonsters genomen. Voor het fysisch geografisch onderzoek zijn vijf profielkolommen aangelegd tussen de 1,2 en 1,8 m -mv, getekend, gefotografeerd, en beschreven. Het meetsysteem is met behulp van een GPS aan het RD coördinatenstelsel gekoppeld waardoor de hoogtematen van het opgravingsvlak en het maaiveld ten opzichte van het NAP zijn vastgelegd. Na afloop van het veldwerk zijn de proefsleuven dichtgegooid. De database is gecontroleerd en de veldtekening en de foto’s zijn hieraan toegevoegd. Het vondstmateriaal is gewassen, gesplitst in de verschillende materiaalcategorieën, geteld, gewogen en gewaardeerd. Ook deze informatie is in de database geregistreerd. Documentatie en vondstmateriaal bevinden zich voorlopig bij Vestigia alvorens het zal worden overgedragen aan het verantwoordelijke provinciaal depot.
3
Fysische geografie
Landschap; Samenvatting PvE Op de geomorfologische kaart is het plangebied gekarteerd als een rivieroeverwal (3K25). Volgens de geologisch-geomorfologische kaart van de Rijn-Maasdelta van Berendsen (Berendsen 2001) ligt het plangebied echter niet op een stroomgordel, maar in het komgebied net ten noorden van de stroomgordel van de Waal, die actief was vanaf 2160 BP tot heden. Op het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN, 2009) is te zien dat het zuid(oost)en van het plangebied iets hoger ligt dan het noorden. De hoogte bedraagt hier ca. 10,6 meter +NAP, terwijl die in het noorden ongeveer 10,3 m +NAP bedraagt. Het is dan ook de verwachting dat in het zuiden van het plangebied geulzand of oeverwalafzettingen in de ondergrond aanwezig zijn, waardoor dit deel van het plangebied iets hoger ligt dan de rest. Volgens de bodemkaart zijn in het plangebied kalkhoudende ooivaaggronden op zware zavel en lichte klei (Rd90A) aanwezig. Ooivaaggronden zijn kalkrijke (toevoeging ..A) of kalkloze (toevoeging ..C) klei-, leemof zavelgronden met een dunne humushoudende bovengrond (A-horizont tot 30 cm). Deze lichtbruin tot bruingrijs gekleurde A-horizont ligt op een bruine, goed gehomogeniseerde en poreuze Bw-horizont. Daaronder bevindt zich de licht gekleurde en soms nog sterk textureel gelaagde ondergrond die nog weinig door bodemvorming is veranderd (C-horizont).
Roest en grijze vlekken komen voor vanaf 50 cm onder maaiveld in het rivieren- en zeekleigebied. De grondwaterstand is meestal laag tot middelhoog, zodat de permanent gereduceerde ondergrond rond de 0,8 tot 1 m onder maaiveld kan worden verwacht. De gronden zijn stevig doordat ze al wel gerijpt zijn. De ooivaaggronden liggen ten opzichte van de omliggende landschapseenheden meestal relatief hoog. Ze komen vooral voor op stroomruggen en als uiterwaardgronden in het rivierengebied. Tijdens verkennend en karterend booronderzoek werd de navolgende lithologie en bodemopbouw waargenomen: De bovenste 20-50 cm van het plangebied bestond vrijwel overal uit een recente bouwvoor (Ap-horizont), bestaande uit zwak zandige, humeuze klei. Hieronder bevond zich een laag lichtbruine, zandige of sterk siltige klei (1C-horizont, oeverafzettingen). In 114 boringen (ca. 73,5% van de boringen) begon tussen 100 en 150 cm beneden maaiveld een donkergrijze, matig siltige, humeuze kleilaag (Ahbhorizont), die zich in de meeste gevallen doorzette tot aan het einde van de boringen. Het gaat hierbij om een bodem of tredhorizont (oude vegetatiehorizont), die is gevormd onder terrestrische omstandigheden.4 In een aantal boringen (in totaal vijftig, ca.
23 procent van het totale aantal boringen) in het noorden en een deel van het midden van het plangebied waren sterk zandige afzettingen aanwezig tussen 80 en 150
4
In het PvE ten onrechte laklaag genoemd, die zich juist ontwikkelen in aquatische omstandigheden.
VESTIGIA BV Archeologie & Cultuurhistorie, (definitief, 2.0), d.d. 18-07-2023
6
V22-4738: Evaluatierapport Vleumingen West-vindplaats 2, Gendt, gemeente Lingewaard
cm beneden maaiveld. Het ging hierbij om lichtgrijs kleiig zand of sterk zandige klei. In dertien boringen werden onder de begraven bodem eveneens zandige afzettingen aangetroffen (boringen 50, 57, 74, 75, 77, 97, 99, 106, 109, 110, 116, 124 en 140). Mogelijk bevinden deze zich ook in de andere boringen, maar dan dieper dan 150 cm beneden maaiveld. Over het algemeen kan worden geconcludeerd dat in het hele plangebied oeverwalafzettingen aanwezig zijn. Nergens is komklei aangetroffen. Overal in het plangebied bestond de bovenste meter uit zwak zandige oeverafzettingen. In het noorden en een deel van het midden van het plangebied bevonden zich hieronder sterk zandige oeverafzettingen. In het zuiden werd tussen circa 100 en 150 cm beneden maaiveld een matig tot sterk siltige laklaag of vegetatiehorizont aangetroffen, die gevormd is in oeverafzettingen. Uitgevoerd fysisch geografisch onderzoek. Voor het fysisch geografisch onderzoek zijn vijf profielen in de proefsleuven 1 t/m 3 gedocumenteerd. Zij bevestigen de waarnemingen van het booronderzoek en nuanceren die. In vindplaats 2 is de ooivaagbodem en vooral de huidige bouwvoor zandrijk. Mogelijk is hier een dun overslagzanddek in de nieuwe tijd afgezet.
Wat niet uit het booronderzoek is gebleken maar wel is waargenomen in het proefsleuvenonderzoek is een grijze laag in de bovenzijde van het oeverkleipakket in alle drie de proefsleuven (laag -940) , Afbeelding 3). De hoogteligging van de bovenzijde schommelt rond de 10,0 m +NAP, dat is overwegend 0,7 m onder het maaiveld. Dit is een humeuze of vegetatieband van een tredhorizont waarin overwegend potscherven uit de Romeinse tijd zijn gevonden. De hoogteligging van deze begraven bodem is vergelijkbaar met die in de vindplaatsen 1 en 3 ten oosten van deze vindplaats. Dit bevestigt eens te meer dat in de Laat-Romeinse Tijd tot in de Middeleeuwen in deze contreien een kleidek van circa 70 cm is gesedimenteerd aangezien de hoogte van het maaiveld schommelt rond 10,70 m + NAP. De begraven bodem uit de Romeinse tijd (laag -940) en de daarboven gelegen kleilaag (laag -930) bevatten enige archeologisch vondmateriaal. De overgang naar die kleilaag -930 is geleidelijk, er is geen deel van de bodem laag -940 weggeslagen of verspoeld. De waargenomen sporen zijn geassocieerd met laag 940.0 Kleilaag -920 is vermoedelijk een zwak ontwikkelde bodem in de top van de oeverkleisedimenten. De bouwvoor is zoals gezegd aanmerkelijk zandrijker, maar wel gemengd met klei.
Vermoedelijk is in deze omgeving een dun overslagzanddek gesedimenteerd, wat vervolgens door ploegen is vermengd met de hieronder gelegen klei.
VESTIGIA BV Archeologie & Cultuurhistorie, (definitief, 2.0), d.d. 18-07-2023
7
V22-4738: Evaluatierapport Vleumingen West-vindplaats 2, Gendt, gemeente Lingewaard
Afbeelding 3: Profielkolommen van proefsleuf 1 (links), proefsleuf 2 (midden), en proefsleuf 3 (rechts). De begraven bodem uit de Romeinse tijd is laag -940, waaronder de drie aangetroffen sporen zich aftekenen.
4
Beoordeling sporen
In proefsleuf 1 zijn een paalspoor (S1002) en een kuil (S1001) aanwezig, en in proefsleuf is een tweede kuil (S3001) gelegen ( Afbeelding 4). Het paalspoor S1002 is in doorsnede 0,3 m en 0,15 diep. De onderzijde ligt op 9,67 m +NAP. Ter plaatse van dit spoor is de bodemopbouw verrommeld vanwege de doorworteling van de voormalige boomgaard. Dit paalspoor reikte oorspronkelijk vanaf circa 10,00 m +NAP in de bodem en was derhalve 0,33 m diep. Dat is een geringe diepte. Uit dit spoor stammen geen vondsten. Kuil S1001 meet 2,05 x 1,15 x 0,22 m. De onderkant ligt op 9,68 m +NAP. Aangezien deze kuil was ingegraven vanaf circa 10,00 m +NAP was deze kuil oorspronkelijk 32 cm diep. Dit spoor bevatte zes potscherven en 15 fragmenten bot. Deze kuil is bemonsterd. Gezien de hoge stratigrafische positie in de bodemopbouw zullen geen onverkoolde macroresten aanwezig zijn, maar is wel kans op verkoolde macroresten. Wanneer die aanwezig zijn, is dat overigens een indicatie voor de nabijheid van een nederzettingsterrein. Kuil S3001 meet 1,40 x 1,35 x 0,60 m. De onderkant ligt op 9,21 m +NAP. Aangezien deze kuil was ingegraven vanaf circa 10,00 m +NAP was deze kuil oorspronkelijk 80 cm diep.
Deze kuil was rijk aan vondstmateriaal: 49 fragmenten bot, 35 potscherven, 5 stukken steen waarvan 2 slijpstenen en 1 maaseitje dat heeft kunnen dienen als slingerkogel, 1 glazen meloenkraal en 1 splinter glas,
VESTIGIA BV Archeologie & Cultuurhistorie, (definitief, 2.0), d.d. 18-07-2023
8
V22-4738: Evaluatierapport Vleumingen West-vindplaats 2, Gendt, gemeente Lingewaard
Afbeelding 4: De allesporenkaart van vindplaats 2.
1 brok van een tegula, en 1 ijzeren nagel. Deze kuil is bemonsterd. Gezien de hoge stratigrafische positie in de bodemopbouw zullen geen onverkoolde macroresten aanwezig zijn, maar is wel kans op verkoolde macroresten. Wanneer die aanwezig zijn, is dat overigens een indicatie voor de nabijheid van een nederzettingsterrein. Drie sporen in een oppervlak van 243 m2 is geen hoge sporendichtheid, dit is geen huisplaats of zone in een nederzettingsterrein. In dat geval had het aantal paalsporen meer dienen te zijn. In een huisplaats of ruimere nederzetting mag bovendien hogere aantallen potscherven en fragmenten bot worden verwacht. Twee kuilen en een paalspoor in combinatie met een begraven bodem lijkt meer te wijzen op de ruimte rondom en tussen huisplaatsen of nederzettingen, het argrarisch cultuurlandschap. Wie dit niet zou willen duiden, kan het eventueel omschrijven als off site archaeology. Twee van de drie sporen in Vindplaats 2 zijn niet diep, maar dit is geen gevolg van erosie of slechte zichtbaarheid. Het zijn simpelweg niet diep reikende grondsporen. Belangrijk is de aanwezigheid van een begraven bodem, waarin vondstmateriaal aanwezig is. Vanuit deze begraven bodem is slechts een gering aantal vondsten door ploegen en spitten in daarboven gelegen lagen geraakt. Hetgeen impliceert dat de sporen zijn te waarderen als gaaf.
VESTIGIA BV Archeologie & Cultuurhistorie, (definitief, 2.0), d.d. 18-07-2023
9
V22-4738: Evaluatierapport Vleumingen West-vindplaats 2, Gendt, gemeente Lingewaard
spoor- proefverzvolgvnr. nr. sleuf vlak wijze nr. materiaal 1 1900 1 1 DETECT 0 MXX 2 1920 1 102 PROFIEL 0 BKR 3 1940 1 1 HASCHA 0 KER 4 1940 1 1 MASVER 0 SXX 5 1940 1 1 MASVER 0 BKR 6 1940 1 1 MASVER 0 MXX 7 1940 1 1 MASVER 0 SVU 8 1001 1 1 MASVER 0 KER 8 1001 1 1 MASVER 1 KER 8 1001 1 1 MASVER 2 KER 8 1001 1 1 MASVER 3 KER 8 1001 1 1 MASVER 4 ODB 8 1001 1 1 MASVER 5 ODB 9 1940 1 1 MASVER 0 BKR 10 1940 1 1 MASVER 0 KER 10 1940 1 1 MASVER 1 KER 10 1940 1 1 MASVER 2 KER 11 1940 1 1 MASVER 0 KER 11 1940 1 1 MASVER 1 KER 12 1940 1 1 MASVER 0 KER 13 2900 2 1 MASVER 0 SXX 14 2940 2 1 MASVER 0 BKR 15 2940 2 1 MASVER 0 ODB 16 2940 2 1 MASVER 0 SXX 17 2930 2 101 PROFIEL 0 KER 17 2930 2 101 PROFIEL 1 KER 17 2930 2 101 PROFIEL 2 BKR 18 18 18 18 18 18 18 18
3001 3001 3001 3001 3001 3001 3001 3001
3 3 3 3 3 3 3 3
1 1 1 1 1 1 1 1
MASVER MASVER MASVER MASVER MASVER MASVER MASVER MASVER
0 1 2 3 4 5 6 7
KER KER KER KER KER VKL BKR ODB
materiaal specifiek NONFER KAW NONFER KAW KAW KAW KAW ODB.ONVERBR ODB.ONVERBR KAW KAW KAW KAW KAW KAW KAW KAW -
periode ROM ROM ROM ROM ROM ROM ROM ROM ROM BRONS ROM ROM ROM MEV RECENT ROM ROM ROM ROM ROM
KAW KAW KAW KAW KAW ODB.ONVERBR
ROM ROM ROM ROM ROM ROM ROM ROM
VESTIGIA BV Archeologie & Cultuurhistorie, (definitief, 2.0), d.d. 18-07-2023
aan- getal wicht opmerking 2 120 spijkers of nagels 2 6 1 4 ruwwandig 1 19 brok grind, zandsteen 0 0 1 56 ring, mogelijk paardenbit 1 37 vuursteen, Maaseitje 2 10 Ruwwandig, grijs Bataafs aardewerk, 1 x w en 1 x r 1 19 Ruwwandig, witte kwarts, oranje baksel met lichtere deklaag, Holdeurnse waar? 2 96 1 x w Dressel 20 amfoor 1 34 Handgevormd, potgruismagering 11 32 deel van een groot zoogdier 4 12 met 1 tandfragment 1 368 1 26 1 x w Dressel 20 amfoor 2 6 Handgevormd, gebroken Kwarts, Late Bronstijd tot Vroege IJzertijd 1 1 Terra Nigra-achtig 1 15 handgevormd, secundair verbrand 1 22 ruwwandig 1 16 Pingsdorf, geknepen standring, 10e-12 eeuw 1 72 recente dakpan 2 76 baksteen, grootste stuk mogelijk tegula 5 57 schedel 1 831 Tufsteen 1 4 ruwwandig 1 x r 1 4 handgevormd, versleten 1 24 secundair verbrand baksteen ruwwandig, kwartsmagernig, oranje baksel met lichtere deklaag, Holdeurnse waar, 7013 124 110 2 18 Gladwandig 3 26 Terra Nigra, waarvan 1 x r beker met radstempel, en 1 x w met radstempel 5 96 Handgevormd, potgruismagering, 1 rand met nagelafdruk 1 322 1 x w Dressel 20 Amfoor 1 6 verbdrande klei 1 15 baksteen 18 340 divers maar minstens deel hond
10
V22-4738: Evaluatierapport Vleumingen West-vindplaats 2, Gendt, gemeente Lingewaard
spoor- proefverzvolgvnr. nr. sleuf vlak wijze nr. materiaal 18 3001 3 1 MASVER 8 ODB 18 3001 3 1 MASVER 9 KER 18 3001 3 1 MASVER 10 KER 18 3001 3 1 MASVER 11 ODB 18 3001 3 1 MASVER 12 SXX 18 3001 3 1 MASVER 13 KER 18 3001 3 1 MASVER 14 KER 18 3001 3 1 MASVER 15 KER 18 3001 3 1 MASVER 16 KER 18 3001 3 1 MASVER 17 SXX 18 3001 3 1 MASVER 18 ODB 19 3940 3 1 MASVER 0 KER 20 3940 3 1 DETECT 0 MXX 21 2940 2 1 MASVER 0 KER 22 1940 1 1 MASVER 0 KER 23 3940 3 1 MASVER 0 KER 23 3940 3 1 MASVER 1 KER 23 3940 3 1 MASVER 2 BKR 23 3940 3 1 MASVER 3 SXX 24 3940 3 1 MASVER 0 SXX 25 3001 3 1 AFWERK 0 GLS 26 3001 3 1 AFWERK 0 GLS 27 3001 3 1 AFWERK 0 MXX 28 3001 3 1 AFWERK 0 KER 28 3001 3 1 AFWERK 1 BKR 28 3001 3 1 AFWERK 2 SXX 28 3001 3 1 AFWERK 3 ODB
materiaal specifiek ODB.ONVERBR KAW KAW ODB.ONVERBR KAW KAW KAW KAW ODB.ONVERBR KAW FER KAW KAW KAW KAW FER KAW ODB.ONVERBR
periode ROM ROM ROM ROM ROM ROM ROM ROM ROM ROM ROM ROM ROM ROM ROM ROM ROM ROM ROM ROM ROM ROM ROM
aan- getal wicht opmerking 1 50 onderdelen hondenschedel 1 27 ruwwandig, 1 x r, kookpot, Stuart 210? 1 6 Terra Nigra kom, rand 16 22 groot zoogdier: rund? 1 187 slijpsteen 5 46 Ruwwandig aardewerk, wandfragmenten, 1 x w met barbotineversiering 14 168 Vermoedelijk van één terra nigra-potje, 1 bodem, 2 rand en 11 wand 2 19 TS, 1 x w versierd Dragendorf 29 eind 1e eeuw en 1 x w Kom dragendorf 27 11 178 Ruwwandig, Bataafs grijs aardewerk 3 249 slijpsteen 12 495 waarschijn bij elkaar horend, groter zoogdier 1 164 1 x w Dressel 20 Amfoor 1 52 nagel? 1 3 versleten, handgevormd 1 6 1 x w Dressel 20 Amfoor 1 28 ruwwandig, rand deksel 1 121 1 x w Dressel 20 Amfoor 1 63 1 4 kiezel, natuurlijk 1 36 kiezel, natuurlijk 1 1 splinter 1 5 Meloenkraal 1 21 mogelijk nagel 1 4 handgevormd 1 441 tegula 1 38 maaseitje - slingerkogel 2 26 1 tandfragment
Tabel 1: Vondstentabel, met informatie over materiaalcategorie, aantal en gewicht. Tevens is vermeld welke vondsten niet voor deponering in aanmerking komen.
VESTIGIA BV Archeologie & Cultuurhistorie, (definitief, 2.0), d.d. 18-07-2023
11
V22-4738: Evaluatierapport Vleumingen West-vindplaats 2, Gendt, gemeente Lingewaard
5
Beoordeling vondsten en monsters
Tabel 1 biedt het overzicht van de vondsten; alles bij elkaar betreft het 177 stuks met een gezamenlijk gewicht van 5,374 kg. Hiertoe behoren 80 potscherven, 10 stuks keramisch bouwmateriaal, 10 fragmenten natuursteen, 5 fragmenten metaal, 2 fragmenten glas, 1 fragment verbrande klei, en 69 stuks bot. Veel van dit vondstmateriaal stamt uit kuil S3001, kuil S1001 voorziet in veel minder vondstmateriaal en de overige vondsten stammen uit de lagen Onder het metaal bevinden zich opvallend genoeg geen munten. Tevens waren in vindplaats 1 en 3 fragmenten van geschutsgranaten gevonden, die dit maal niet zijn aangetroffen in vindplaats 2. Twee mogelijke spijkers of nagels stammen uit de bouwvoor (vnr. 1) In de begraven bodem laag -940 zijn een ring (vnr. 6) gevonden die mogelijk onderdeel van een paardenbit is geweest en dateert in de Romeinse Tijd, alsmede een ijzeren nagel (vnr. 20). Laatstgenoemde lijkt compleet, maar is erg gecorrodeerd. Dat laatste geldt ook voor een ijzeren nagel uit kuil S3001 (vnr. 27). Deze lijkt niet compleet. De gesmeden ijzeren nagels zullen worden beschreven op lengte en doorsnede en hiervan zal een verzamelfoto worden gemaakt, maar zij zullen niet worden gedeponeerd. De ring die vermoedelijk onderdeel is van het paardenbit zal worden geconserveerd, zodat dit voorwerp kan worden gedeponeerd. Uit de bodemlagen stammen kleine kiezels en een brok zandsteen.
Die zullen niet aanvullende worden beschreven en behoeven ook niet te worden gedeponeerd. In de begraven bodem is een fors brok tufsteen gevonden (vnr. 16). Dit stamt zeer waarschijnlijk uit de Romeinse Tijd en zal aanvullend worden beschreven en gedeponeerd. In kuil S3001 heeft 5 stenen opgeleverd, waarvan 2 fragmenten toebehoren aan wetstenen en 1 Maaseitje dat ongetwijfeld als slingerkogel is gebruikt. Al deze 5 stenen zullen aanvullend worden beschreven en gedeponeerd. Zij zullen worden afgebeeld op een overzichtsfoto. Enkele van de stenen zijn gebroken, maar op zich zelf goed geconserveerd. De scherven gedraaid aardewerk zijn allemaal van baksels die zijn vervaardigd in de Romeinse Tijd op eentje na. Uit laag -940 stamt een bodemscherf met een uitgeknepen standring van Pingsdorfaardewerk. De scherven uit de Romeinse Tijd zijn klein. Uitzondering hierop zijn de zes grotere dikwandige scherven waarvan het zandige baksel kenmerkend is voor de Iberische Dressel 20-amforen. Zij hebben een gezamenlijk gewicht van 735 g. Dit impliceert een gemiddeld gewicht van 122 g, maar in werkelijkheid varieert het tussen de 6 en 322 g. De overige 61 scherven van handgevormd aardewerk wegen samen 700 g, oftewel een gemiddeld gewicht van 11,5 g. Twee scherven zijn terra sigilatta, van een Drag. 29 en een Drag. 27.
Onder het ruwwandig aardewerk bevinden zich scherven met een grijs baksel die mogelijk van Bataafs aardewerk zijn, en een rood baksel met een lichtere deklaag op de buitenzijde en een witte kwartsachtige magering die doet denken aan Holdeurnse waar. Tevens is terra nigra vertegenwoordigd, met een steile beker met radstempelversiering en een kommetje. Qua baksel ontbreekt het geverfd aardewerk, en gladwandige kruiken zijn zeer nauwelijks aanwezig. Wrijfschalen zijn ook opvallen afwezig. Naast gedraaid aardewerk zijn er scherven van handgevormd aardwerk, 10 stuks met een gezamenlijk gewicht van 156 g. Het aardewerk uit de Romeinse Tijd lijkt relatief vroeg te dateren, in de laatste kwart van de 1e eeuw na Chr. Daarnaast zijn twee kleine scherfjes van handgevormd aardewerk aanwezig met een gebroken mineralogische magering, deze twee zijn van vaatwerk dat is vervaardigd in de Late Bronstijd tot Vroege IJzertijd. Alle scherven zullen worden beschreven en, indien mogelijk, tot op vorm of type worden gedetermineerd. Gezien de grote mate van fragmentatie zijn de meeste scherven niet geschikt voor een objecttekening. Het zullen er niet meer dan 5 worden. Van beide kuilen zullen zeker 2 representatieve overzichtsfoto’s worden gemaakt voor in het standaardrapport.
VESTIGIA BV Archeologie & Cultuurhistorie, (definitief, 2.0), d.d. 18-07-2023
12
V22-4738: Evaluatierapport Vleumingen West-vindplaats 2, Gendt, gemeente Lingewaard
Keramisch Bouwmateriaal Deze materiaalgroep omvat 11 fragmenten waarvan het gewicht varieert tussen 3 en 441 g, en 9 fragmenten wegen minder dan 72 g. Kortom het betreft zeer gefragmenteerde stukken baksteen. De breukvlakken zijn verweerd, maar niet afgerond. Een fragment betreft een stukje moderne dakpan uit de bouwvoor (vnr. 13). De overige fragmenten zijn allemaal uit de Romeinse tijd. De twee zwaarste fragmenten (vnr. 9, 368 g, en vnr. 28, 441 g) zijn van tegula. Een van de brokjes van vnr. 14 is ook van een tegula. Evidente fragmenten van imbrexen zijn niet aanwezig. Twee stukken stammen uit kuil 3001, en deze kuil bevat eveneens een brokje verbrande klei zonder takindrukken of versintering zodat het als ovenwand zou kunnen worden geduid. De overige fragmenten baksteen zijn uit lagen. De afzonderlijke stukken zullen worden beschreven in een tabel in het standaardrapport. Glas De splinter glas uit kuil S3001 is een soort van meevaller, het is bekend dat glazen vaatwerk werd gebruikt in landelijke nederzettingen maar buiten grafgiften om wordt het zelden gevonden. In tegenstelling tot glazen meloenkralen, die met regelmaat worden gevonden. Het oppervlak van de kraal is geïriseerd. Hiervan zal een afbeelding in het rapport worden opgenomen. Bot De 69 stukken bot wegen gezamenlijk 1043 g, oftewel een gemiddeld gewicht van 15 g. Kortom, een hoge fragmentatiegraad. Vnr.
15 betreft de enige vondst van bot in een bodemlaag, laag -940, en dit zijn 5 fragmenten die gezamenlijk 57 g wegen en behoren tot een dierenschedel. Fragmenten bot uit de kuilen S1001 en S3001 zijn ook te herleiden tot een kleiner aantal bot. In kuil S3001 zijn fragmenten van rund aanwezig, alsmede een onderkaak van vermoedelijk een hond. Deze fragmenten zullen worden gedetermineerd en in enkele tabellen worden gepresenteerd in het standaardrapport. Grondmonsters Er zijn twee sporen bemonsterd dat heeft geresulteerd in twee monsters. Het voorstel is om beide monsters te zeven en archeobotanisch te laten waarderen. Wanneer een of beide monsters zo rijk zijn dat ze zouden behoren te worden geanalyseerd dan zal dat worden gedaan. Wanneer blijkt dat verkoolde macroresten aanwezig zijn, zullen de residuen van de monsters worden gedeponeerd.
6
Recapitulatie onderzoeksvragen
De onderzoeksvragen uit het PvE zijn op basis van de resultaten van het proefsleuvenonderzoek voorlopig te beantwoorden. Hieronder wordt per vraag aangegeven in hoeverre de onderzoeksvragen kunnen worden beantwoord: De basisvragen bij het inventariserend veldonderzoek door middel van proefsleuven zijn: • Zijn op de onderzoekslocaties sporen of vondsten aanwezig die verband houden met menselijke bewoning en activiteiten? Zo ja, wat is de aard, datering, fysieke kwaliteit (gaafheid en conservering), diepteligging en ruimtelijke verspreiding (zowel horizontaal als verticaal/stratigrafisch)? Vindplaats 2 maakt deel uit van het agrarisch cultuurlandschap uit de Romeinse tijd, maar de hiertoe behorende begraven bodem, laag -940, lag al vanaf de Late Bronstijd aan het oppervlak, zoals al eerder is
VESTIGIA BV Archeologie & Cultuurhistorie, (definitief, 2.0), d.d. 18-07-2023
13
V22-4738: Evaluatierapport Vleumingen West-vindplaats 2, Gendt, gemeente Lingewaard
geconstateerd in de ten oosten hiervan gelegen vindplaats 3. Dit agrarisch cultuurlandschap is veel groter dan de vindplaatsen 2 en 3, het zal zich over een ruimer oppervlak uitstrekken en dat is van belang te weten voor eventuele bodemingrepen rondom het plangebied van Vleumingen West. De fysiek kwaliteit van vindplaats 2 is matig, zie hiervoor hoofdstuk 7. De verspreiding van de sporen is begrensd en de bovenzijde van het sporenniveau ligt over het algemeen op een hoogte 10,0 m +NAP. Dat is ongeveer 0,7 m onder het maaiveld. • N.v.t.
Indien geen archeologische resten worden aangetroffen, wat is hiervoor de verklaring?
• Wat is de omvang en aard van eventuele verstoringen of afgravingen? Ondanks het agrarisch gebruik als boomgaard heeft dit geen grootschalige verstorende invloed gehad de top van de bodemopbouw, wat wel eerder was geconstateerd bij de hiervan ten oosten gelegen vindplaats 1. Ter plaatse van vindplaats 2 is de bodemopbouw her en der lokaal verstoord door boomwortels. Hoe zijn de eventueel aangetroffen stratigrafisch gescheiden bodemlagen te duiden? Gaat het hier om ophogings- of bewoningslagen, of is er anderszins sprake van het voorkomen van archeologische cultuurlagen, sporen en/of vondsten? De bovenkant van het bodemprofiel bestaat uit een pakket oeverkleisedimenten en hierin zijn minimaal twee begraven bodems te onderscheiden. De bovenste, laag -920, ligt direct onder de bouwvoor bevat geen vondstmateriaal. De bovenzijde van de begraven bodem laag -940 schommelt rond de 10,0 m +NAP. Alhoewel deze bodem ongeveer 1000 jaar aan het oppervlak heeft gelegen vanaf de overgang Late Bronstijd/Vroege IJzertijd tot in de Romeinse Tijd, is deze bodem qua humeusiteit zwak ontwikkeld. De vondstdichtheid daarin is ook niet groot. Deze laag toont bovendien aan dat op zijn vroegst vanaf de Midden-Romeinse tijd de grond hier circa 70 cm is opgeslibd. Vermoedelijk is de jongste afzetting een dunne laag overslagzand, die volledig is verspit en verploegd inde top van de oeverkleiafzettingen. •
Wat is de diepte en dikte van de deze lagen en wat is de aard, omvang, kwaliteit/conservering en verloop van eventuele archeologische sporen en sporenclusters? De bovenste begraven bodem laag -920 is grotendeels omgezet in de bouwvoor en daarom niet veel dikker dan 0,1 m. De begraven bodem uit de Romeinse tijd, laag -940, lag al rond 800 v. Chr. aan het oppervlak. Deze bodemlaag is overwegend 0,2 tot 0,3 m dik. De posscherven hierin zijn in kleine fragmenten opgebroken en het oppervlak is verweerd. Wanneer bot is bewaard is het eveneens gefragmenteerd en bros. Aangezien deze laag is gelegen boven de gemiddeld hoogste grondwaterstand zullen pollen en onverkoolde macroresten niet bewaard zijn gebleven. •
• Wat is de datering van deze sporen en sporenclusters? Vindplaats 3 kan waarschijnlijk vroeg in de Midden-Romeinse Tijd A, zo tussen 75 en 125 na Chr. Moet de in het vooronderzoek geformuleerde archeologische verwachting voor de onderzoekslocaties en de rest van het plangebied worden bijgesteld? Ja, in de zin dat vindplaats2, net zoals de eerder onderzochte vindplaatsen 1 en 3, een veel hogere positie innemen in de stratigrafie dan de dieptes van de archeologische indicatoren in het booronderzoek. Alle drie behoren ze bij een begraven bodem, waarvan de top is gelegen rond de 10,0 m +NAP, ongeveer 0,5 tot 0,7 m onder het maaiveld. In het gehele plangebied Vleumingen-West kunnen sporen van de inrichting van het agrarisch cultuurlandschap voorkomen en waarschijnlijk daarin her en der sporen van bewoning. Gezien de datering van het aardewerk in het laatste kwart van de 1e eeuw en begin 2e eeuw na Chr. is het denkbeeldig dat dit agrarisch landschap enigszins actiever is benut toen in het Nijmeegse castra een legioen was gelegen en zeker 6000 persoenen gevoed moesten worden. •
VESTIGIA BV Archeologie & Cultuurhistorie, (definitief, 2.0), d.d. 18-07-2023
14
V22-4738: Evaluatierapport Vleumingen West-vindplaats 2, Gendt, gemeente Lingewaard
• Is vervolgonderzoek noodzakelijk en zo ja, welke methoden moeten hierbij worden ingezet? Nee, vervolgonderzoek is niet noodzakelijk. Zie daarvoor ook hoofdstuk 7.
Als er sprake is van een of meerdere vindplaatsen, komen meer specifieke vragen aan bod: • Op grond van welke indicatoren is er sprake van één of meerdere vindplaatsen? Vindplaats 2 is ruimtelijk onderscheiden op basis van de bevindingen uit het booronderzoek. Het betreft een boring met een randscherf aardewerk dat secundair verbrand was en mogelijk een Romeinse oorsprong had. Dit fragment bevond zich op een diepte van ca. 65 cm beneden maaiveld. In deze boring werd tevens houtskool en spikkels verbrand leem in oeverwalafzettingen aangetroffen tot op een diepte van 130 cm beneden maaiveld. Die scherf ligt op een diepte die min of meer gelijk is aan de top van de begraven bodem laag -940. Dit randscherfje is echter niet afkomstig uit een door een sporenconcentratie gekenmerkt vindplaats zoals een huisplaats, nederzettingsterrein of grafveld. Het betreft het agrarisch cultuurlandschap of ommeland. Wat is per vindplaats de omvang en ligt deze enkel binnen het plangebied of strekt deze zich ook buiten het plangebied uit? De kleine sporengroep van vindplaats 2 ligt binnen het plangebied, maar aangezien deze vindplaats is geïnterpreteerd als onderdeel van het agrarisch cultuurlandschap buiten een nederzetting die, mede aan de hand van de gegevens van het booronderzoek, lijkt behoren te worden gezocht ten noorden of oosten van het plangebied Vleumingen West. •
Wat is per vindplaats de conservering en gaafheid van aangetroffen sporen, structuren en de diverse vondstcategorieën? Zie voor grondsporen hierboven en hoofdstuk 7. Er zijn geen plattegronden van houtbouw waargenomen in de proefsleuven. Anorganisch vondstmateriaal is schaars, maar bewaard zij het zeer gefragmenteerd en in het geval van ijzer geoxideerd. Het bot is slecht bewaard en gefragmenteerd. Onverkoolde macroresten zullen ongetwijfeld niet bewaard zijn gebleven, en dat geldt ook voor pollen. •
Wanneer is de archeologische site in gebruik genomen en in onbruik geraakt en welke aanwijzingen (ook procesmatig) zijn daarvoor per vindplaats aanwezig? Het stichten en verlaten van de nederzetting in vindplaats 2 lijkt wellicht te kunnen worden geassocieerd met de stationering van het legioen in Nijmegen, waardoor er ook behoefte zal zijn geweest voor de toename van lokale agrarische productie. •
• Welke fasering is er binnen de vindplaats(-en) te onderscheiden? Specifieke waarnemingen ontbreken. Welke activiteiten zijn ten tijde van het in gebruik zijn van de locatie(s) in het gebied uitgevoerd? Specifieke waarnemingen ontbreken. •
Wat is per vindplaats de relatie met de omgeving, zowel wat betreft fysisch-geografische elementen als cultureel met vindplaatsen uit een gelijktijdige periode? De nederzetting en het agrarisch landschap zijn gesitueerd op hoger gelegen en goed draineerbare en bewerkbare Waaloeversedimenten in een landschap dat in grote mate was bewoond en ingericht inde Midden-Romeinse Tijd. •
VESTIGIA BV Archeologie & Cultuurhistorie, (definitief, 2.0), d.d. 18-07-2023
15
V22-4738: Evaluatierapport Vleumingen West-vindplaats 2, Gendt, gemeente Lingewaard
Welke vindplaatsen binnen het plangebied zijn behoudenswaardig en waarom en op welke wijze zijn deze in te passen? Op kwaliteit is vindplaats 2 niet behoudenswaardig, en evenmin op hun informatiewaarde omdat anorganisch vondstmateriaal schaars is en niet optimaal geconserveerd en organisch materiaal slecht tot niet is bewaard. De ensemblewaarde is vanuit een landschapsvisie hoog. •
Aanvullende onderzoeksvragen over bodemopbouw en landschap: • Hoe is de opbouw van het profiel (lithologische laagopeenvolging en bodemhorizonten)? Zie hoofdstuk 3 en Afbeelding 3. Wat was (waarschijnlijk) het niveau van het maaiveld in de onderscheiden archeologische perioden? Ten tijde van de Romeinse Tijd was dat voor vindplaats 2 10,0 m +NAP. •
Welke hydromorfe kenmerken zijn in het profiel aanwezig (sporen van oxidatie en reductie) en op welke diepte(n)? Dit wordt nog geanalyseerd voor het standaardrapport. •
Welke lagen/bodemhorizonten zijn kalkrijk, kalkarm of kalkloos? Wat is de grondwaterstand en de grondwatertrap ter plaatse? Dit wordt aangegeven in het standaardrapport. Vooralsnog lijkt inderdaad sprake van Grondwatertrap VII. •
• Welke lagen/bodemhorizonten bevatten organische resten (plantenresten, dierresten)? De begraven bodem uit de Romeinse tijd, laag -940, bevat matig geconserveerd bot en waarschijnlijk alleen verkoolde archeobotanische macroresten. Zijn er, gelet op de lokale lithologie, bodems en hydrologie, onverbrande dierlijke en plantaardige resten te verwachten? Zo ja, in welke context(en)? Alleen in een eventuele drenkkuil, maar daarvan zijn geen voorbeelden bekend in het plangebied Vleumingen West. Het is voorstelbaar dat vee naar de rivier werd geleid om te drinken. •
Zijn er sedimentiefases te onderscheiden in het profiel? Wat zijn de onderscheidende kenmerken daarvan? Wat is de geschatte datering? Heeft tussen de onderscheiden fases van sedimentatie bodemvorming plaats gevonden? De top van het bodemprofiel bestaat uit een pakket oeverkleisediment, en in het gedocumenteerde bereik zijn twee zwak ontwikkelde begraven bodems aanwezig. Belangrijk is de constatering dat vanaf de Romeinse Tijd tot in de middeleeuwen een kleidek van 0,7 m dikte is gesededimenteerd, terwijl in de periode van de overgang late Bronstijd/Vroege IJzertijd tot in de Roeminese Tijd nauwelijks sedimentatie heeft plaatsgevonden. •
• Is er sprake van processen van bodemvorming, erosie, laterale verplaatsing, afdekking? Er is sprake van verschillende momenten van bodemvorming, continue opslibbing tot in de middeleeuwen en mogelijk ook een dun overslagzandpakket in en rondom vindplaats 2. Is er sprake van processen van vernatting (gley, veenvorming) en/of verdroging (eventueel verstuiving? Geen relevante waarnemingen. •
•
In welke mate en waar is de bodem in het plangebied verstoord?
VESTIGIA BV Archeologie & Cultuurhistorie, (definitief, 2.0), d.d. 18-07-2023
16
V22-4738: Evaluatierapport Vleumingen West-vindplaats 2, Gendt, gemeente Lingewaard
Zie hierboven.
7
Waardering en voorlopig selectieadvies
Vindplaats 2 is geen sporenconcentratie van een huisplaats, nederzettingsterrein of grafveld. Dankzij dit proefsleuvenonderzoek is de diepteligging van de sporen gedocumenteerd en de site-aard zijn bepaald. Aangezien de vondsten zijn gewaardeerd, is het mogelijk eveneens een al steekhoudende waardering op ter stellen m.b.t. de behoudenswaardigheid van vindplaats 2. Er is voor gekozen om deze waardering in dit evaluatierapport op te nemen om zo de besluitvorming inzake de vervolgstappen in het proces van de archeologische monumentenzorg te kunnen bespoedigen. De KNA 4.1, bijlage IV geeft richtlijnen waarmee de kwaliteit van een vindplaats kwantitatief gewaardeerd kan worden. De waardering vindt plaats op basis van de belevingsaspecten, de fysieke criteria en de inhoudelijke criteria. De belevingswaarde bestaat uit schoonheid en herinneringswaarde en is alleen van toepassing als de vindplaats bovengronds zichtbaar is. De conservering en gaafheid bepalen samen de score voor de fysieke kwaliteit: drie punten voor hoge, twee punten voor middelhoge en één punt voor lage kwaliteit. Zeldzaamheids-, informatie- en ensemblewaarde en de representativiteit bepalen samen de inhoudelijke kwaliteit, wat wordt uitgedrukt door middel van hetzelfde puntensysteem.
Een vindplaats wordt op basis van fysieke kwaliteit in principe als behoudenswaardig aangemerkt indien de criteria gaafheid en conservering samen bovengemiddeld (vijf of zes punten) scoren. Bij een middelmatige tot lage score (vier punten of minder), wordt naar de inhoudelijke kwaliteitscriteria gekeken om te bepalen of een vindplaats toch behoudenswaardig is. Indien te verwachten is dat op één van de inhoudelijke criteria ‘hoog’ wordt gescoord, wordt de vindplaats ook in principe behoudenswaardig geacht. 7.1
Vindplaats 2
Vindplaats 2 is met een paalspoor en twee kuilen in drie proefsleuven met een oppervlak van 243 m2 niet te bestempelen als een sporenconcentratie van een nederzettingsterrein of een grafveld. Tot deze vindplaats behoort ook een begraven bodem (laag -940) waarin fragmenten van potscherven, dierlijk bot en baksteen aanwezig zijn, maar dit lijkt niet op een tredhorizont met nederzettingsafval. Wanneer het zou gaan om een nederzetting van enkele, gelijktijdig bewoonde huiserven gedurende twee of meer generaties dan was de tredhorizont meer humeus geweest en doorspekt met houtskool en rijker aan afval. Bovendien zijn direct rondom een dergelijk nederzettingsterrein, zeker als de tredhorizont is bewaard gebleven, vaak verschillende sloten uitgegraven en die zijn hier niet aanwezig.5 7.1.1
Voorlopige waardering
De belevingswaarde is niet van toepassing op vindplaats 2. Deze vindplaats is onderdeel van het agrarisch-cultureel landschap uit de Romeinse tijd. Het ene paalspoor heeft waarschijnlijk gediend als een soort markering. De begraven bodem of tredhorizont representeert in deze vindplaats waarschijnlijk een akkerlaag en de archeologische vondsten hierin zijn bemestingsafval. De fysieke kwaliteit wordt beoordeeld als ‘middelmatig’ (Tabel 2). De anorganisch vondsten zijn aanzienlijk gefragmenteerd (gebroken), randscherven zijn over het algemeen kleiner dan 5%. Objecten van non-ferro metaal zijn gemiddeld tot goed geconserveerd, maar die van ijzer zijn zwaar gecorrodeerd. Anorganische objecten zijn zo dicht onder het maaiveld en boven de grondwaterspiegel matig tot slecht geconserveerd. Ondanks de hoge stratigrafische ligging is redelijk wat bot gevonden, dat overwegend uit de twee kuilen afkomstig is. De begraven bodem bevat nauwelijks bot. Het bot is echter moeilijk te verzamelen en breekt in stukken wanneer het wordt opgepakt. Met als gevolg een hoge fragmentatiegraad, wat de determinatie
5
Persoonlijke ervaring van C.W. Koot bij (veld)werk in Nijmegen-Noord bij sites zoals vindplaatsen 1 en 11 in Dgn1, veldwerkcampagnes Nla 1 en 13, veldwerkcampagne Bo5, vindplaats 9/57, en veldwerkcampagnes Sl1, Ste 1 t/m3 en Nld13.
VESTIGIA BV Archeologie & Cultuurhistorie, (definitief, 2.0), d.d. 18-07-2023
17
V22-4738: Evaluatierapport Vleumingen West-vindplaats 2, Gendt, gemeente Lingewaard
lastig maakt. In de twee kuilen zullen alleen verkoolde macroresten zijn bewaard gebleven, maar dat in kleine aantallen omdat alleen bemestingsafval op dit terrein zal zijn beland en dat zal aanmerkelijk minder zijn dan het veel meer in hoge frequentie verspreiden van verkoolde macroresten in een nederzettingsterrein. De begraven bodemlaag -940 ligt zo hoog in de stratigrafie dat hierin geen pollen aanwezig is zoals dat al verscheidende malen is geconstateerd tijdens archeologisch onderzoek in Nijmegen-Noord. Voor de kleigronden kan de conservering daarom als laag worden beschouwd. Met betrekking tot de gaafheid scoort de vindplaats hoog. Er is sprake van een verspreiding aan kuilen en paalsporen in een lage dichtheid. Vermoedelijk representeren zij activiteiten in de agrarische velden, die als akkers zijn gebruikt gezien het bemestingsafval in de begraven bodem cq. tredhorizont in de vindplaats. Juist dat ook deze laag (-940) bewaard is, is van groot belang voor de waardering van de gaafheid, voor het type site (agrarisch cultuurlandschap) is dit namelijk het voornaamste archeologische grondspoor. De score voor fysieke kwaliteit van vindplaats 3 bedraagt 4 punten en is daarom niet behoudenswaardig. Voor de volledigheid is ook de inhoudelijke kwaliteit bepaald.
In het oostelijk rivierengebied is de aanwezigheid van een begraven bodem of tredhorizont uit de Romeinse tijd geen zeldzaam verschijnsel. De opslibbing van kleidekken in de post-Romeinse tijd is vaak nog verscheidende decimeters dik en daarbovenop kan ook nog vaak een overslagzanddek zijn afgezet, waardoor die voormalige bodem buiten het bereik van de moderne ploeg is gebleven. De informatiewaarde van dit soort sites is echter gering, omdat de conserveringsomstandigheden voor archeobotanisch materiaal gering zijn. Vooral het gemis aan pollen doet zich gelden, waardoor het onmogelijk is om te bepalen waarvoor de velden vooral zijn gebruikt; voor graanverbouw, voor andersoortige gewassen, als hooiland of als weiden? We hebben geen eergetouwkrassen of andersoortige ploegsporen waargenomen en evenmin spotsporen, alleen met behulp van micromorfologisch onderzoek kan eventueel worden geanalyseerd in welke mate deze laag grondbewerking heeft ondergaan. Zonder sporen van ploegen, spitten of sloten of greppels is het bijvoorbeeld ook lastig om te bepalen wat de omvang van velden is geweest, zodat de indeling van het agrarisch cultuurlandschap zelf ook niet aanwezig is.
De ensemblewaarde is hoog, het is niet alleen de aantoonbare aanwezigheid van een bodem die duidt op de aanwezigheid van het betreden landschap buiten de nederzettingen, dankzij het bemestingsafval is ook te bepalen wanneer deze gronden ook echt daadwerkelijk onderdeel zijn geweest van het toenmalig landschap. Bovendien bevatten deze gronden sporen van activiteiten buiten de nederzettingen en grafvelden en dit aspect van het toenmalig leven is aanmerkelijk minder aandachtig bestudeerd en geïnterpreteerd dan dat van die die twee andere site-typen. De representativiteit is gemiddeld, omdat de informatie waarde van deze vindplaats gering is en dat is vooral te wijten aan de slechte conservering voor onverkoolde archeobotanische resten in laag -940. Waarden Beleving Fysieke kwaliteit Inhoudelijke kwaliteit
Criteria Schoonheid Herinneringswaarde Gaafheid Conservering Zeldzaamheid Informatiewaarde Ensemblewaarde Representativiteit
Scores hoog
midden
laag
totaal score -
3 1 1 1 3
4
7
2
Behoudenswaardig
nee
Tabel 2: Waarderingstabel van vindplaats 2 conform bijlage IV van de KNA (versie 4.1).
7.1.2
Voorlopig selectie-advies
Vindplaats 2 is met de typering als onderdeel van het agrarisch cultuurlandschap geen typische vindplaats binnen de archeologische monumentenzorg, waarin vooral sporenconcentraties van nederzettingen en
VESTIGIA BV Archeologie & Cultuurhistorie, (definitief, 2.0), d.d. 18-07-2023
18
V22-4738: Evaluatierapport Vleumingen West-vindplaats 2, Gendt, gemeente Lingewaard
grafvelden centraal staan. De fysieke kwaliteit van vindplaats 2 is onvoldoende om deze vindplaats als behoudenswaardig te bestempelen, en dat is vooral te wijten aan de slechte conservering van organisch – vooral archeobotanisch – materiaal en daardoor is de informatiewaarde van deze vindplaats beperkt. Dit laatste aspect draagt ook bij aan de gemiddelde score van de inhoudelijke kwaliteit voor vindplaats 2. Aangezien vindplaats 2 niet bestaat uit een sporenconcentratie maar vooral uit een wijde verspreiding van een begraven bodem waarmee een lage dichtheid aan sporen is geassocieerd, is dit geen type vindplaats om makkelijk te begrenzen. De begrenzing van vindplaats 2 binnen het plangebied is nu bepaald op de aanwezigheid van sporen, maar de bodemlaag -940 beslaat een vele malen ruimer oppervlak. Een aanzienlijk deel van deze laag is in situ te behouden omdat zowel ophoging plaats vindt als dat ook grote oppervlakte van het plangebied geen grondberoering ondergaan. Aangezien hier geen sprake is van een behoudenswaardige vindplaats op basis van fysieke kwaliteit en evenmin om een bijzondere of informatieve vindplaats, luidt het advies hiervoor geen AMZ-maatregel af te kondigen anders dan dat de meldingsplicht voor een archeologische toevalsvondst of waarneming van kracht blijft (Erfgoedwet, artikel 5.10 Archeologische toevalsvondst).
Aangezien het nooit volledig is uit te sluiten dat tijdens eventueel grondverzet een archeologische toevalsvondst wordt gedaan, is het wenselijk de uitvoerder van het grondwerk te wijzen op de plicht om hiervan zo spoedig mogelijk melding te doen bij het bevoegd gezag, de gemeente Lingewaard, en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. 7.2
Relevante vragen uit het PvE voor de waardering
Op basis van de beantwoording van de onderzoeksvragen wordt er een waardebepaling gedaan van een eventuele vindplaats aan de hand van de volgende vragen, conform KNA 4.1., waar relevant aangevuld met de richtlijnen uit het Handboek Archeologisch Onderzoek Regio Arnhem: •
In welke mate zijn de archeologische kenmerken van de locatie zichtbaar of herkenbaar en in welke mate is er sprake van belevingswaarde?
N. v. t. Wat is de fysieke kwaliteit van de aangetroffen archeologische resten? Welke verschillen zijn er t.a.v. dit aspect binnen het onderzoeksgebied? Voor vindplaats 2 is de fysieke kwaliteit matig, een te lage score om hierop behoudenswaardig te worden verklaard. •
Wat is de inhoudelijke kwaliteit van de aangetroffen resten? Welke verschillen zijn er t.a.v. dit aspect binnen het onderzoeksgebied? De inhoudelijk kwaliteit is matig met uitzondering van het aspect ensemblewaarde. •
Waar en in welke mate is deze locatie geschikt voor paleo-ecologisch en natuurwetenschappelijk onderzoek? Welke methoden zijn het meest kansrijk? Organische artefacten en ecofacten uit de Romeinse tijd in vindplaatsen 2 zijn slecht tot niet bewaard, zodat deze onderzoeksmethoden een lage informatiewaarden zullen hebben •
Welke waarde is er samenvattend te geven aan het onderzoeksgebied en de daarin te onderscheiden delen (binnen verticale en/of horizontale grenzen; complextypen, periode, sites)? Beschrijf en beredeneer de verschillen in waarde. Maak daartoe gebruik van VSO6 (KNAprotocol 4003) en bijlage IV – waarderen van vindplaatsen. Maak tevens gebruik van de Kennisagenda’s “Veluwe” en “Rivierengebied”. Zie hierboven de paragraaf 7.1.1. •
•
Is er een verwachting dat buiten het nu onderzochte gebied nog resten van deze vindplaats aanwezig zijn en wat is de verwachting over de fysieke en inhoudelijke kwaliteit daarvan?
VESTIGIA BV Archeologie & Cultuurhistorie, (definitief, 2.0), d.d. 18-07-2023
19
V22-4738: Evaluatierapport Vleumingen West-vindplaats 2, Gendt, gemeente Lingewaard
Het agrarisch ommeland van vindplaats 2 hoort zeer waarschijnlijk bij een nederzetting die ten noorden of te oosten van het plangebied is gelegen, en waarvan de fysieke en daarmee ook de inhoudelijke kwaliteit vergelijkbaar zal zijn met de vindplaatsen 1 en 3 in plangebied Vleumingen West. Behoudsperspectief: • Indien het daadwerkelijk om behoudenswaardige resten gaat, welke realistische aanpassing van de inrichtingsplannen voor het plangebied zijn mogelijk voor het ter plaatse (in situ) behoud van de archeologische resten? Niet van toepassing aangezien de vindplaats niet behoudenswaardig is. Welke planologische beschermingsmaatregelen zouden toegepast moeten worden om de in-situ aanwezige archeologische resten duurzaam te behouden? Handhaven dubbelbestemming in het bestemmingsplan. •
Indien realistische aanpassing van de inrichtingsplannen mogelijk is, welke degradatiemechanismen (waaronder zetting, veranderingen in het fysisch-chemisch regime of grondwaterregime) in sporen en materialen zullen optreden bij een eventuele aangepaste inrichting van het terrein, inclusief effecten van het aanbrengen weg- en bouwcunetten, afvoer van bouwvoor/ teelaarde, voertuigbewegingen, plaatsen damwanden, heien/trillen/boren/pulsen, inrichten groenzones en beekherstel, aanbrengen ondergrondse infrastructuur zoals drainagepijpen, riolering, kabels en leidingen, toepassen verschillende typen funderingstechnieken? Niet van toepassing aangezien de vindplaats niet behoudenswaardig is. •
Ná ontwikkeling van de locatie met in-situ behoud, op welke wijze dient de conditie (inhoudelijke en fysieke waarde) van het behoudenswaardige deel van het bodemarchief gemonitord te worden? Niet van toepassing aangezien de vindplaats niet behoudenswaardig is.. •
Ná ontwikkeling van de locatie met in-situ behoud en monitoring van de archeologische resten: welke (realistische) mitigerende ingrepen kunnen worden toegepast bij constatering van een versnelde degradatie van de archeologische resten? Niet van toepassing aangezien de vindplaats niet behoudenswaardig is. •
Is in het plangebied ten aanzien van het in-situ behoud vervolgonderzoek noodzakelijk en welke methoden zouden hierbij kunnen worden ingezet? Niet van toepassing aangezien de vindplaats niet behoudenswaardig is. •
8
Uitwerking
Zie voorafgaande hoofdstukken. De verzamelfoto’s van objecten en de objectfoto’s dienen volledig achtergrondvrij te worden afgebeeld in het rapport. Dit dient te gebeuren middels digitale nabewerking van deze foto's.
9
Opgave te deponeren en deselecteren vondstmateriaal
Zie hoofdstuk 7. De te deponeren metalen voorwerpen behoren te zijn geconserveerd.
VESTIGIA BV Archeologie & Cultuurhistorie, (definitief, 2.0), d.d. 18-07-2023
20
V22-4738: Evaluatierapport Vleumingen West-vindplaats 2, Gendt, gemeente Lingewaard
Wanneer sprake is van aanwezigheid van verkoolde macroresten in de gezeefde monsters uit kuilen S1001 en SS3001, dan worden de zeefresiduen hiervan droog aangeleverd bij het depot.